دانشکده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

پاسخ
به يك شبهه
تاريخي

نقد مطالب
ذکر شده در
کلاس مباني
تاريخ
اجتماعي دکتر جوادی
یگانه

محمد
طبرزدی

بهمن
1385

طرح
مسئله

چند
وقت پيش سر
يكي از
كلاس‏هاي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران به اين
نتيجه رسيديم
كه روحانيت
هيچ
برنامه‏اي
براي مشروطه
نداشت به همين
دليل هم
نتوانست از
مشروطه آن
گونه كه بايد
استفاده كند.

حقير
به دليل
آشنايي مختصر
با برخي
بزرگان ديني
عصر مشروطه
احساس نمودم
اين حرف خيلي
داراي بنيه
علمي
نمي‏باشد.
همچنين به
دليل غفلت از
تحقيق در
موضوع تاريخ تشيع
رسول جعفريان
و آشنايي با
كتاب درك شهري
مشروطه
ايشان، و به
علت ذيغ‏وقت
(ناشي از
سست‏عنصري و
غفلت) تصميم
گرفتم راجع به
يكي از بزرگ‏ترين
مشروطه‏خواهان
كه تفكر در
انديشه ايشان
موجبات بطلان
سخن بالا را
فراهم
مي‏نمايد؛
چند سطري
قلم‏فرسايي
نموده و به
برخي نكات مهم
از زندگي
ايشان كه نشان
از تفكر و
تعقل و برنامه‏ريزي
علماء در عصر
مشروطه
مي‏باشد، اشاره
كنم.

حاج
آقا نوراله
اصفهاني

ايشان
از علماء
برجسته
اصفهان مشهور
به ثقه‏الاسلام
و بردار آقا
نجفي معروف به
حجه‏الاسلام
بوده و از
كساني هستند
كه سرسختانه
به مبارزه باطل‏السلطان
پسر
ناصرالدين
شاده
پرداختند و جان
عزيزشان را در
راه مبارزه با
استبداد رضاشاهي
به جام‏آفرين
تقديم نمودند.

ايشان
در اصفهان و
در پيروزي
مشروطه دوم
نقش بسزايي
داشتند و با
كمك بردارشان
از طريق كشاندن
بختياري‏ها
به اصفهان و
فشار از جنوب
بر مركز موجب
شدند كه
مشروطه
دوباره پا
بگيرد.(1)

رساله
مقيم و مسافر

ايشان
در رجب سال 1327 ه.ق
در دفاع از
مشروطه رساله مقيم
و مسافر را
منتشر كردند.(2)

در زير
با استفاده از
برخي جملات
رساله مذكور به
عظمت علمي و
فكري حاج آقا
نوراله پي
مي‏بريم:

1- ايشان
به فضيلت
كاربردي عقل
جمعي نسبت به
عقل فردي
معتقد بودند؛
البته اين
مسئله جداي از
امر حقانيت
است. از اين
جهت نظام
مشروطه را از
نظام
استبدادي
بهتر مي‏دانستند.
استدلال‏ حاج
آقا نوراله در
برتري اين نظام
اين است كه در
يك نظام
قانوني، عقل
جمعي بهتر از
عقل فردي بر
امور اجتماعي
مردم نظارت
مي‏كند؛ زيرا
«مشروطه
مي‏گويد در
مطالب عاديه و
امور دولتي و
طريقه انتظام
بلد و ولايات
و اسباب ترقي
ملت و تجارت و
صناعت و زراعت
خوب است صد
نفر يا صد و
پنجاه نفر از
عقلاي هر مملكتي
را كه
وكلايشان
مي‏نامند در
مجلس بنشينند
به هر قسم
صلاح ملت را
دانسته و رأي
دادند، رفتار
نمايند و
طريقه نجات
ملت مظلوم را
در تسلط خارجه
و ساير حوادث
معين و مهيا نمايند
و به مقتضاي
«و امرهم شوري
بينهم» در ترقي
ملت و راه
ترويج تجارت و
صناعت و فلاحت
و... اين مجلس كه
او دارالشوري
نيز مي‏نامند
مشورت كرده و
نتيجه را به
ملت اعلام
نمايند.»(3)

فضيلت
عقل جمعي بر
عقل فردي در
منطق حاج آقا
نوراله فضيلت
خارج از
چهارچوب
قوانين شريعت
و ملاك حق و
باطل بودن
شريعت نيست.

بلكه
همان‏طور كه
گفته شد؛
فضيلت
كاربردي و فضيلت
نظارت و
مراقبت است.
«وكلاي ملت
نظارت و مراقبت
تامه داشته
باشند كه در
آنچه از صاحب شريعت
حكم آن معين و
تبيين شده،
تغيير و تبديل
واقع نشود... به
هوي و هوس و
فرمان
فرمانروايان تغيير
و تبديل و كم و
زياد نشود و
احكام قوانين
الهيه بر تمام
بندگان
علي‏السويه
جاري شود.»(4)

2- حاج
آقا نوراله از
طريق استدلال
زير به آن دسته
از علمايي كه
با تظاهر به
زهد و ترك
دنيا عملاً
هاله‏اي از
افسون كه پيرامون
شريعتي ايجاد
كرده بودند و
هرگونه تفسير
اجتماعي از
آيات الهي را
مغاير با
حقيقت شريعت
تفسير
مي‏كردند.
پاسخي
دندان‏شكن
مي‏دهد و اين
پاسخ ايشان كه
«ترك دنيا و
زهد همه وقت مطلوب
است ولي معناي
زهد، ترك تعلق
به دنيا و ترك
محبت به مال و
ثروت دنياست:
اما اسباب فقر
و پريشاني
مسلمانان را
فراهم آوردن
در هيچ عصر و
هيچ تاريخي
مستحسن نبوده.
چنانچه حضرت
خاتم‏الانبياء
(ص) و ائمه
اطهار
عليهم‏السلام...
شب و روز
درصدد ازدياد
ثروت و مكنت
مسلمانان
بودند،
اهتمام در اين
كار را از اعظم
طاعات و
بزرگ‏ترين
عبادات
برمي‏شمردند...
خاتم‏الانبياء
(ص) نيز
فرمودند: هر
كس صبح كند و
خيالش نباشد
كه اهتمام در
كار مسلمانان
بكند، چنين
كسي مسلمان
نيست؛ چرا كه
اگر مسلمانان
گرفتار فقر
باشد مثل
حاليه... چگونه
مي‏توانند
دفاع از اسلام
بنمايند؟
چگونه مي‏توانند
آلات دفاعيه
مهيا نمايند؟
چگونه مي‏توانند
جواب خارجه با
آن همه
استعداد را
بدهند؟»(5)

3- آنچه
امروز تحت
عنوان
نظريه‏هاي
دولت شرور،
دولت رفاه و
دولت حداقل در
نظريه‏هاي
سياسي مطرح
شده و مي‏شود
به سادگي با
تمثيل چوپان و
گوسفندان
توسط حاج آقا
نوراله مطرح
شده است.
«مشروطه
مي‏گويد:
چوپان جهت
گوسفندان است
نه گوسفندان
جهت
خوش‏گذراني
چوپان، پادشاه
جهت حفظ رعيت
است نه رعيت
جهت
خوش‏گذراني پادشاه.
پادشاه،
پاسبان درويش
است. بلكه
دولت بسر رعيت
اوست.
گوسفندان
براي چوپان
نيست گرچه چوپان
براي فرصت
اوست. پادشاه
بايد شب و روز
در فكر آسايش
رعيت كه
گوسفندان خدا
هستند باشد،
نه اينكه از
شير و پشم و
بچه آنها
منتفع شود و
آنها را به
دست گرگان
آدمي‏خوار
بسيار دو خود
شب و روز
مشغول عيش
گردد و خلقت
خلق را از پرتو
وجود خود داند
و آنها را جهت
آسايش و عيش و
كامراني خود
پندارد.»(6)

بنياد
تفكر ديني
نظام مشروطه
مشروعه حاج
آقا نوراله،
نظام سياسي و
دولت مامور
مسئول به عدل
و داد و اعانت
مظلوم، دفع
ظالم، احقاق
حقوق مردم، حفظ
حدود و شعور
جامعه، عمل به
احكام و
قوانين
پذيرفته شده،
جامعه و اعاده
امنيت است.
«خداوند
پادشاه را
مامور به عدل
و داد و اعانت
مظلوم
فرموده... و
فرموده بر
پادشاه
مغروري كه من
تو را پادشاه
نكردم كه مال
دنيا را جمع كني.
من تو را
پادشاه كردم
براي اينكه
نگذاري مظلومي
به در خانه من
بيايد و احقاق
حق مظلوم كني
و...»(7)

شركت
اسلاميه

شركت
اسلاميه، نام
شركتي تجاري
بود كه توسط علماء
و تجار
پايه‏گذاري
گرديد تا در
ادامه نهضت و
حركت تحريم به
خودكفايي ملي
و استغناء از
خارجي بپردازد.

پس از
قيام پيروز
تنباكو و بروز
فوايد بي‏شمار
آن، دو برادر
اصفهاني، حاج
آقا نوراله و
آقا نجفي به
اين فكر
مي‏افتند كه
علاوه بر
تحريم كالاها
و منسوجات
خارجي
مي‏توان امكانات
داخلي را جهت
توليد بسيج
نموده و با ابتكار
ايراني به
توليد
منسوجات
پرداخته و ملت
را براي حمايت
از آن تشويق
كرده؛ تحريم
كالاهاي
بيگانه را
تحقق بخشيد.
به ويژه كه در
آن دوران اساس
تجارت، دلالي
تجار از اجناس
فرنگي بوده.

به قول
حاج آقا
نوراله،
بازرگانان،
عمال خارجي
شده و فر و
جلال فريبنده
مغرب‏زمين از
طريق كالاها
در ايران
جلوه‏گري
مي‏كرده است.
در چنين زماني
شركت اسلاميه
در اصفهان تاسيس
مي‏شود و به
تدريج حوزه
عمل خود را به
ساير شهرها و
سپس به
كشورهاي
خارجي گسترش
مي‏دهد. و
توليداتش همه
جا را فرا
مي‏گيرد به
حدي كه
روزنامه‏ها و
نمايندگان
انگليس، رشد آن
را سكته به
منافع انگليس
در كليه منطقه
خليج فارس
اعلام
مي‏نمايند.(8)

حقير
با استناد به
اين نكات
«مدعي اين
مسئله هستم كه
علماء با
برنامه‏ريزي
و نظم قدم به
عرصه قيام
مشروطه
گذاشتند اما
به دليل
كارشكني‏هاي
اتباع بيگانه
و
موش‏دواني‏ها
و مسموم نمودن
افكار عمومي و
همچنين
مبارزه
غيرمستقيم از
طريق گردن‏كلفتاني
مثل رضاخان
متاسفانه اين
حركت عظيم به
سرمنزل مقصود
نرسيد. البته
معتقدم حضور افراد
از خودبيگانه
نيز تاثيري
شگرف بر عدم
موفقيت علماء
در آن دوره
تاريخي داشت.

منابع

1- نقل
مضمون از كتاب
در شهري از
مشروطه. رسول
جعفريان ص 49.

2- نقل از
كتاب درك شهري
از مشروطه،
رسول جعفريان
ص 51.

*
در اين چند
سطر از نظرات
جناب آقاي
مظفر نامدار
طالشاني نيز
استفاده شده
است.

3 و 4-
مكالمات مقيم
و مسافر ص 518.

5-
مكالمات مقيم
و مسافر ص 527.

6-
مكالمات مقيم
و مسافر ص 523.

7-
مكالمات مقيم
و مسافر ص 525.

8-
روزنامه ثريا
شماره 46.