دانشکده
علوم اجتماعی
دانشگاه
تهران

تاثیر
تجدد در هویت
ایرانی

نقد
و بررسی کتاب:
مقاومت
شکننده؛ تاریخ
تحولات
اجتماعی ایران.
نوشته جان
فوران

زهرا
نصرآزادانی

[email-masked]

کارنوشت
دانشجویی برای
درس مبانی تاریخ
اجتماعی

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت
ایرانی

زیر
نظر دکتر جوادی
یگانه

بهمن
1385

● اطلاعات
کتاب شناختی:

فوران،
جان/مقاومت
شکننده:تاریخ
تحولات
اجتماعی
ایران از سال 1500
میلادی مطابق
با 879 شمسی تا
انقلاب/ احمد
تدین/ تهران :  موسسه
خدمات فرهنگی
رسا / 1377 /چاپ سوم 1380

مقدمه

هویت ایرانی
یعنی چه؟پاسخ
به این پرسش
که این مفهوم
چیست، انسان
را به چالش می
کشاند.واقعا
به راستی هویت
ایرانی چیست؟

شاید این
در ابتدا سوال
ساده ای به
نظر برسد:ایرانی
یعنی : این یا
آن یا ....

اما اگر
در این مفهوم
دقیق شویم در
می یابیم که
آنچنان هم
آسان نیست.

چرا که
برای معرفی یک
هویت باید چند
شاخص کلی و
اساسی را به
عنوان
نماینده ی آن
هویت تعیین
نمود.

این جا
است که مشکل و
پیچیدگی پیش
می آید، که کدامین
خصوصیات مردم
ایران را که
اکثریت آنها دارا
باشند به
عنوان شاخص
بیان کنیم.

براساس
مطالعات  فرهنگ
رجائی در کتاب
مشکله ی هویت
ایرانیان
،هویت
ایرانیان
تشکیل شده از 1-
پادشاهی2- سنت 3-
دین و 4- تجدد

که البته
به نظر می رسد
ایشان به جمع
بندی خوبی دست
پیدا کرده
اند.

حال ممکن
است شخصی از
ما بپرسد به
چه دلیلی ما باید
بدانیم که
هویت ایرانی
چیست؟و آیا
واقعا احتیاج
است که بدانیم
؟

در پاسخ
باید بگوییم
بله ،ما نیاز
داریم که تعریفی
از خودمان در
ذهن داشته
باشیم تا
بتوانیم با
استفاده از
میراث گذشته ی
خود پله های
پیشرفت را طی
کنیم.در صورتی
می توانیم آیند
ه ی خودمان را
رقم بزنیم که
بدانیم مای ایرانی
به چه معناست.

که این
ممکن نمی شود
مگر اینکه
خودِ گذشته
،حال ،آینده
را برای خود
معنا کنیم.

در این
تحقیق سعی
داریم با بررسی
بخشی از  کتاب"
مقاومت
شکننده تاریخ
تحولات
اجتماعی
ایران"
گوشه ایی از
این پهنه ی
گسترده ی هویت
ایرانی را
بشناسیم.

جان فوران
در این کتاب ،
تاریخ
اجتماعی
ایران را از
حکومت صفویه
تا خاندان
سلطنتی پهلوی
در 3بخش کلی (9
فصل) مورد
بررسی قرار
داده است.
ایشان سعی
کرده با نگاه
بین رشته ایی
دو موضوع را
محور این کتاب
قراردهد.1-ساختاراجتماعی-
اقتصادی 2-چگونگی
تحلیل
انفجارهای
اجتماعی که
مشخصه ی فرایند
تغییر اند.

او در این
کتاب مطرح می
کند که دلیل
شکنند ه بودن
مقاومت ها
درایران
ائتلاف چند
طبقه ایی این
کشور است که
در آخر یکی
یکی از جریان
جدا می
شدندودیگری
مداخله ی قدرت
های خارجی در
امور داخلی.با
نگاه کلی به
این کتاب می
توان برداشت
کرد که جان
فوران تجدد را
معیار اساسی
در هویت ایران
جدید مطرح کرده
است .

در اول هر
بخش یک سوال
مطرح می کنیم
که مرتبط با
تعیین نقش
تجدد در هویت
ایرانی است.و
همچنین رابطه
ی غرب و ایران
و نقش مردم در
این حین را
نیز بررسی می
کنیم.

در هر بخش
به پاسخ این
پرسش می
پردازیم که
نقش تجدد در
هویت ایرانی
چگونه ایفا
شده است و مردم
در این فرایند
به ویژه در
ارتباط با غرب
چه نقشی ایفا
کرده اند.

بخش اول:
هویت حاکمیت و
اقتصاد در
آستانه
وابستگی به
غرب

شاید به
توان گفت که
در این دوره  دو مقوله
ی تجدد و
وابستگی
دارای مرز های
بسیار مشترکی
بوده اند چه
در عرصه ی
سیاست چه در
اقتصاد و یا
تا حدی در
اجتماع.

در ابتدا
با نگاهی به
سخن
ناصرالدین
شاه شاید درمی
یابیم حاکمیت
ایران در
آستانه
وابستگی به
غرب از چه
هویتی برخوردار
بوده است .

"تضاد
موجود در
روسیه با
انگلستان
طوری است که
اگر بخواهم
برای گشت و
گذار یا شکار
به شمال، شرق
یا غرب کشورم
بروم باید با
نماینده ی انگلستان
مشورت کنم.و
اگر بخواهم به
جنوب بروم باید
با نظر روسیه
را جویا گردم.
–نقل از
ناصرالدین
شاه"(مقاومت
شکننده: تاریخ
تحولات
اجتماعی
ایران؛جان
فوران؛ترجمه:
احمد
تدین؛تهران
؛چاپ سوم- ص 169)

گفتار فوق
اوضاع حاکمیت
در زمان ورود
تجدد به ایران
را به خوبی  نشان  روشن می
کند و همچنین
نشان می دهد
که ایران آن
دوره چه
اندازه استقلال
داشته است.

از بحث
حاکمیت که
بگذریم
پیرامون بحث
ورود تجدد و
نقش آن در
ایران ،
دراین
رابطه نویسنده
ی کتاب برای
بیان تئوری
خود ابتدا دو
نظریه ی دیگر
را بیان کرده
و از میان آن
دو، تئوری خود
را به کار
بسته است.

یکی از
بخش های محوری
تاریخ
اقتصادی  ایران
پیرامون
دگرگونی هایی
دور می زند که
در سده ی نوزدهم
روی داد . آیا
این یک انحطاط
بود یا سر
آغاز روند
تجدد؟

دو برداشت
کاملا متفاوت
در این مورد
وجود دارد:

نوشیروانی،
گیلبار و نشاط
در تحلیل های
خود پیشرفت
جامع ه ی
ایرانی را با
توجه به تجاری
شدن کشاورزی،
نوسازی نهاد
ها و افزایش
درآمد سرانه و
مانند این ها
ارزیابی می
کند.در آن طرف
,عیسوی، باریر
و کدی
تصویر دقیق
تری از اوضاع
را ترسیم می کرده
و بر رکود
نسبی اقتصادی
و توسعه ی
بسیار کند
ایران ، خاصه
در مقایسه با
مصر و عثمانی
تاکید نموده
اند.(همان- ص 222 با
تلخیص)

جان فوران
در ادامه بیان
می کند:

ما بر خلا
ف این دو
دیدگاه
برآنیم که در
ایران قرن
نوزدهم
1179-1279تحولات
چشمگیری روی
داد و این کشور
در سال1293 به طرز
بارزی از
وضعیتی که از
سال 1179 ش به بعد
داشت دور شد و
دستخوش
دگرگونی
گردید.اما به
نظر کسانی نیز
که این
دگرگونی ها را
خوشبینانه
بررسی می کنند
و در آنها
عنصر مترقیانه
و بذر های
تجدد را می
بینند،
مخالفیم و در
پاسخشان می
گوییم تحول
ایران تحولی
وابسته بود
زیرا از خارج
شکل گرفت و از
نظر شکل و
دامنه ،
محدودیت های
زیادی داشت.
در اینجا
مفهوم کلیدی" توسعه
ی وابسته" به
میدان می آید،توسعه
ی وابسته
فرایند
دگرگونی است
که بازیگران و
علل داخلی و
خارجی در آن
مداخله دارند
و با اثرات
سیاسی،اقتصادی
و اجتماعی
همراه
است.(همان- ص 170 )

اقتصاد

جمع بندی
بی چون و چرای
ما با توجه به
شواهد ومدارک،
افزایش گریز
ناپذیر کنترل
خارجی بر ایران
و ازدیاد قدرت
خارجیان در
برب ایران
است. در
چارچوب نظریه
ی نظام جهانی
،ایران از
عرصه ی خارجی
(موقعیتی که
در سده های
شانزدهم و
هفدهم و هجدهم
داشت و از
دیدگاه
ایرانیان
کشور در اوج
قدرت صفویه در
سده ی هفدهم ،
بخشی ازهسته ی
غیر اروپایی
جهان به شمار
می رفت.)در طول
سده ی نوزدهم
به حاشیه ی
نظام سر مایه
داری جهانی کشانده
شد.ایران
اواخر عصر
قاجار به وضوح
در تعریف
والرشتاین در
حاشیه قرار می
گیرد:"حاشیه
ی اقتصاد
جهانی ، عبارت
است از آن بخش جغرافیایی
که در عمدتا
اجناس نا
مرغوب تولید می
شود، اما در
عین حال بخش
جدایی
ناپذیرنظام جهانی
تقسیم کار است
زیرا کالایی
که در این بخش
تولید می شود
در مصرف
روزمره اهمیت
زیادی دارد."
تبادل
فزاینده مواد
خام واولیه ی
ایران تریاک؛برنج،پنبه،گندم،توتون،تنباکو،خشکبار،گرده،ابریشم
و پشم-با
فرآوردهای
صنعتی اروپا  و نیز
کنترل
اروپاییها بر
تجارت،تعرفه
ها،حمل و نقل
دریایی و
خشکی، همه و
همه شاخص های
قدرتمند
ونشانه های
آشکار این
الگوی جدید
وابسته شدن و
حاشیه ایی شدن
است.(همان- ص 182)

دولت

به طور
اصولی ،شاه
مانند گذشته
از قدرتی پر
دامنه و مطلق
العنان در
امورداخلی بر
خوردار بود
.اعلان جنگ،عقد
صلح،بستن
پیمان،واگذاری
تیول،اعطای
مناسب ،تعیین
و وصول مالیات
با او بود.او
بالا ترین
مرجع در نظام
قضایی کشور
محسوب می
شد،اختیار
مرگ و زندگی
همه ی اتباع
کشور در دست
او بود. شاه
نهایتا می
توانست نسبت
به مال و منال
هر یک از
شهروندان
کشور ادعا
داشته باشد.

با این
اختیارات
،شکل حکومتی
ایران آمرانه
بود و این
استبداد
وآمریت تا
پایین ترین
سطوح دولت
امتداد و
بازتاب می
یافت.در حوالی
سال 1179ش دیوان
سالاری ایران
شکل کاملا
جنینی داشت و
اندازه اش
کوچک بود.اما
در طی سده ی
نووزدهم
دستگاه
حکومتی رشد کر
دو به صورت
نوینی در آمد .
وقتی به سالهای  دهه
ی1890م/1270ش می رسیم
ده وزارتخانه
در ایران
مشغول
فعالیتند.خدمات
پستی ،
روزنامه رسمی،
تلگراف و
آموزش و پرورش
جزو حوزه هایی
بودند که به
صورت نوین
اداره می
شدند.(همان- ص 214)

جدایی
دین از سیاست

یک گام
اساسی در
فرسایش قدرت
مطلقه شاهان
قاجار، جدا
شدن منابع
مشروعیت
مذهبی و سیاسی
بود که در
نیمه ی سده ی
نوزدهم روی
داد.مجتهدان
بزرگ ، شاه را
سایه خدا بر
روی زمین می
نامیدند اما
او را عاری از
صفات خدایی می
دانستند.شاه
نایب امام
زمان هم نبود.
از همین جا
نوعی جدایی و
تفکیک در کارکرد
های دینی و
سیاسی پدید
آمد.وجود
شاهان برای
حفظ نظم و
وجود علما
برای حفظ دین لازم
بود.شاه بدان
سبب که سایه
خدا بر زمین
بود مشروعیت
داشت. از طرف
دیگر دربار
نیز مجتهدان
اعلم
را نایبان
امام زمان  می
دانست.در بعد
دینی شاه نیز
مثل هر مؤمن
معتقد دیگر
تابع مرجع
تقلید بود و
از یک مجتهد
بزرگ تقلید می
کرد اما در
عین حال
پادشاه اسلام
و امت شیعه
بود و وظیفه
داشت در برابر
تجاوز و تعرض
کافران به
اسلام به دفاع
از آن اقدام  کند.طبق
معمول در اصول
عقاید شیعه و
دلالت های سیاسی
آن نوعی ابهام
وجود
داشت.جدایی
سیاست و مذهب
یا جدایی دولت
و روحانیت
موجب می شد که
رویارویی این
دو نیز مانند
همکاریشان
امکان پذیر
گردد.

در طول
سده ی نوزده
مناسبات دولت
و روحانیت بین
این دو قطب
نوسان می کرد
اما به تدریج
به قطب رویارویی
نزدیک شد.در
زمان فتحعلی
شاه او پادشاهی
متشرع و پارسا
قلمداد می شد
به عنوان طلبه
ی دینی مورد
احترام روحانیت
بود.اما در
زمان محمد شاه
تنش آغاز
شد.اما باز
دهه های 1230ش-1260ش
دوران آرامش و
همکاری بود.دولت
بر اوضاع تسلط
داشت و
روحانیت
همکاری می کرد.اما
یک گرایش
مخالف نیز
وجود
داشت.برداشت
روحانیت از
شاهان سلسله
قاجار به
تدریج عوض شد .آنان
قاجاریه را به
چشم دولتی می
نگریستند که
با آهنگی
فزاینده با
قدرت های نا
مسلمان
همکاری می
کنند به طوری
که در سال 1281/1902 علمای
برجسته ی دینی
به صراحت از
تکفیر شاه در
صورت تغییر
ندادن روش خود
سخن
گفتند.(همان- ص220و221
با تلخیص)

بدین
ترتیب دیده می
شود که
نخستین
رگه های
جدایی دین از
سلطه ی سیاسی
در جامعه ی
ایران در
اوایل قرن
بیستم آنچنان
تحول می یابد
و شکل می گیرد
که روحانیت به
مداخله ی در
سیاست می
پردازد چون متوجه
می شود دولت
به جای دفاع
از امت شیعه
مذهب و
رویارویی با
قدرت های
اجنبی با آنها
مراوده
دارد.قاجاریه
که در جامعه ی
ایرن محبوبیتی
نداشت اکنون
اینجا و آنجا
مشروعیتشان
نیز زیر سوال
رفت.

قاجاریه
هرگز
نتوانستند بر
این احساسات
ضد حکومتی
فایق آیند
،احساستی که
در ربع آخر
سده ی نوزدهم
1179-1279 با
نارضایتی بخش
های مهمی از
شهرنشینان –
بازرگانان
،صنعتگران و
روحانیت- نسبت
به سلطه ی
بیگانه ی بر
اقتصاد
؛سیاست و
فرهنگ ایران
پیوند می
خورد. به
موازات
انتقاد
روحانیت از
قاجاریه به
اینکه
نتوانستند از
اسلام در
برابر کافران و
بی دینان دفاع
کنند،
روشنفکران
نیز حکومت خود
سرانه ی شاهان
قاجار را مورد
انتقاد قرار می
دادند و معتقد
بودند حکومت
قانون و در
نهایت، قانون
اساسی و
مشروطیت باید
جلوی حکومت
مطلقه را
بگیرد و آن را
مهار کند.خود
مختاری
ایلات
نیز عاملی
دیگر بود که
تحمیل موفقیت
آمیز حکومت
مطلقه ی
قاجاریه بر
تمام جامعه ی
ایران را مشکل
روبرو می
ساخت.پس جریان
های گوناگون
مشروعیت
قاجار را زیر
سوال بردند و
زمینه ی اقدام
را برای نهضت
اجتماعی
اواخر دوره ی
قاجار فراهم
کردند.(همان –
ص 221)

نتیجه:

وابستگی
دارای جنبه
های
سیاسی،اقتصادی
و ایدئولوژیکی
است.

قدرت
نظامی این
وابستگی را به
ایران تحمیل
کرد و سلطه ی
اقتصادی به
دنبال سلطه ی
نظامی آمد و
سرانجام، دو
قدرت غربی و
شرقی کنترل
سیاسی و
استراتژیکی
ایران را به
طور اساسی در
اختیار
گرفتند،اما
داستان به همین
جا ختم نشد.در
بخش بعدی به
بررسی
جنبشهایی که
عمدتا واکنشی
برابر
وابستگی
بودند می پردازیم.

بخش
دوم:اصلاحات
،شورش
،انقلاب

پرسش
اساسی این بخش
این است که
سهم وقایع
اجتماعی
(بخصوص
مردمی)در
ایجاد تجدد؟

همین طور
که از عنوان
می توان فهمید
اصلاحات مدرن
در حکومت با
اشخاصی مثل  عباس
میرزا، قائم
مقام ، امیر
کبیر،
مشیرالدوله
وسید جمال که
خود درباری
نبود اما سعی
داشت از بالا تغییرات
ایجاد کند،  به طور
بارزو علنی  به
وجود آمد.

اما طولی
نکشید که قدرت
جلوی آن را
گرفت ولی  این
تجددخواهی
باز
نایستادند و
بسوی مردم سرازیر
شد البته در
قالب شورش و
انقلاب .

به
دلیلال زیر
این جریانات
به غایت اصلی
از پیش تعیین
شده ی خود
نرسیدند.

1-چند طبقه
ایی بودن و 2-
مداخله ی
استعمارگران(
همچون انگلیس)
و ترس که آنها
از ایجاد روح
واقعی تجدد
(یعنی آزادی
.همان طور که
می دانیم
مدرنیته
دارای دو روی سکه
است الف-
آزادی
ب- قدرت
وسلطه) در ایران
بودند که این
روح واقعی
آزادی در
تعارض با
منافع این
کشورهای سلطه
گر بود.

تئوری که
جان فوران
مطرح می کند
ائتلاف چند طبقه
ی مردمی است

او نحوه ی
شکل گیری
اتحادها و
سرنجام آنها
را این گونه
توصیف می کند:

گروه ها و
طبقات مختلف
یک رشته شکایت
و دادخواست را
علیه دولت
،سلطه ی خارجی
و داخلی اقامه
کردند و همین
شکایت ها و
هدف های مشترک
، یک الگوی
اتحاد گسترده
و مردمی با
شرکت چند طبقه  را فراهم
کرد که این
الگو در اکثر
جنبش های
اجتماعی به
چشم می خورد.
اما در اغلب
جنبش ها نیز
به دنبال
موفقیت های
اولیه ، در
میان ائتلاف
انقلابی شکاف
افتاده است و
قدرت های
خارجی که
منافع را بر
اثر انقلاب در
خطر می
دیدند،اقدام
به مداخله
کرده اند،بر
آیند این موجب
محدود شدن
دامنه موفقیت
پیامد ها
_مثلا جنبش
تنباکو و یا
چرخش انقلاب
در مسیر مخالف
مثل انقلاب
مشروطیت
گردید.(همان- ص 236)

ماهیت
جنبش ها و
بحران های
جانشینی

اما اگر
ما با نگاهی
مثبت مقداری
در خود شورش ها
و انقلاب تامل
کنیم در می
یابیم که خود
همین وقایع  مهم
اند و در درون
ایت رویداد
ها. بزرگترین
دستاوردهای
تجدد مشاهده
می شود.

یعنی شکل
های اعتراضی
به شکل های
اعتراضی متجددانه
تبدیل شده
است.

حتی کشمکش
های جانشینی
هم
صورت های جدید
به خود گرفته
است.البته
شاید این شکل
های جدید
جانشینی به صد
در صد نفع
ایران نبوده
اما در باطن
امر باعث شده
روندی نو در
جانشینی به وجود
آید و مردم به
این درک کلی
برسند که فقط
تنها راه
جانشینی آن
گونه نیست و
نوع دیگری هم
می تواند وجود
داشته باد. به
عبارت دیگر
فکر مردم از
مطلق گرایی و
تک بعدی بودن
متحول بشود

بحران های
جانشینی

جان فوران
می نویسد:تا
قبل از این
دوره

آنچه که
در یکایک این
بحران های
جانشینی به صورت
سنت در آمده
بود،کشمکش
های درون
قبیله ای و
کشمکش ها
قبایل بر سر
فردی بود که
می بایست جانشین
شاه متوفا
گردد.

اما آنچه
که حالت  گذار
به دوران نوین
را داشت نقش
فزاینده ی
دیپلمات های
خارجی و فشار
هایی بود که
در سال 1896م/1275ش از
سوی قزاق ها ،
یعنی واحد
نظامی ایران،
تربیت شده
توسط روس ها
اعمال می
گردید. درگیری
فزاینده ی غرب
در سال 1834م/1213ش پیش
زمینه ی کاهش
دامنه ی عمل
قاجاریه و
نخستین مرحله
ی وابستگی
بود. این
وابستگی تا
پایان سده ی
نوزدهم جنبه ی
کاملا آشکاری
به خود گرفت.(
همان – ص 237)

حادثه ی
گریبادوف

در جایی
دیگر فوران به
بیان یک حادثه
از زبان حامد
الگار می
پردازد.

یکی از
حوادث شهری که
به خاطر آن
پیامد ها و تاثیرش
بر جنبش های
اجتماعی بعدی
شایان توجه است،
قتل
گریبایدوف
فرستادهی
دولت روسیه توسط
گروهی از مردم
شهر تهران
است.از دید
حامد الگار"این
نخستین
رویارویی
روشن حکومت با
مردم
بود..."اهمیت
دیگر که شاید
بیش از اولی
جنبه ی محوری
دارد آن است
که این رویداد
، به وضوح یک
مقاومت مردمی
ایرانی در
برابر سلطه  و قدرت
خارجی(روسیه)است.این
احساست 60 سال
بعد در ماجرای
جنبش تنباکو
تکرار شد و
ماجرای گریبایدوف
یک جنبش
اجتماعی از
نوع گذار
(نیمه
سنتی،نیمه
جدید) قلمداد
شد.(همان _ ص 239 با
تلخیص)

بابیه

نویسنده
بیان می کند:

بیات
نمی گوید که
باب یک نظم
اقتصادی نوین
یا خط مشی
اجتماعی را
وعده داده بود
اما پیام او
را مردم
گرایانهتلقی
می کند.بررسی
محتوای
ایدئولوژی
فرقه ی بابیه
و فرهنگ سیاسی
جنبش نیز موید
آن است که جنبش
آمیزه ایی از
ماهیت گذار را
با خود داشته است.

می توانیم
شورش های
بابیه را
نمونه هایی از
نوع گذاری
جنبش اجتماعی
در ایران عصر
قاجار و  پیش
درآمد جنبش
تنباکو و
انقلاب
مشروطیت
قلمداد کنیم.

عامل جدید
در اقتصاد
سیاسی ایران –
عبور از آستانه
ی وابستگی به
غرب- را می
توان به وضوح
در پس زمینه
های علّی
ماجرای
گریبایدوف و
شورش بابیه
مشاهده کرد. (همان
_ ص 241 و 246)

اصلاحات

حرکت های
اصلاحی در این
دوره نقش
موثری در شناساندن
تجدد به مردم
ایفا می
کند.مردم از
این طریق توانستند
به طور مستقیم
چهره ی آشکار
و واضح مدرنیته
را مشاهده
کنند.(مردم
قبل ازاین  تجدد
را در غالب
پرده ایی به
نام
استعمار می
دیدند.

البته این
راه هنوز به
مسیر اصلی
تجدد مبدل نشده
بود.

همچنین
نباید
اصلاحات را تنها
به روی آوری
به تجدد تقلیل
داد.این اقدامات
را می توان از
دیدگاه دیگری
یعنی کوتاه
کردن دست
ارتجاع وپاک
کردن فساد در
درون دستگاه حاکمه
دانست.

دیوان
سالاران
قاجار تا حدی
در واکنش به
تشدید روز
افزون
ناآرامی های
داخلی که اوج
آن شورش های
بابیه بود و
تا اندازه ای
به خاطر
رویارویی
پیچیده با غرب
که به دنبا
پیروزی های
نظامی ،بر
فشار های
سیاسی و اقتصادی
می افزود،
تلاش جامعی را
برای تقویت دولت
و رشد اقتصادی
آغاز
کردند.اما در
نهایت تلاش
هایشان سترون
ماند،بدان
دلیل که یک
رشته مشکلات
ذاتی پیش
پایشان وجود
داشت و تا اندازهای
به این علت که
گروهای فشار و
ذی نفع در
هیئت حاکمه
دست به مقاومت
می زدند.

نخستین
موردی که نیاز
به اصلاحات را
آشکارا نشان
داد،تهدید
نظامی روسیه
در فاصله ی
سال های 1805-1828م/1184-1207ش
بود.

به
اعتقاد
بائوسانی
عباس میرزا
تنها فردی بود
که می توانست
ایران را نجات
دهد. اما او
پیش از رسیدن
به مقام سلطنت
در گذشت.با
مرگ نا بهنگام
او مسیر
مبارزهی
ایران علیه
وابستگی بسته
شد.

امیر کبیر
صدراعظم
ایراندر سال
های 1227-1230ش هدف بلندپروازانه
و
پیروزمندانه
ای را در
زمینه ی انجام
اصلاحات در
نهاد های
ایران مشخص
کرد.سیاست های
خاصی نظیر
ایجاد
کارخانه های
دولتی ، دارالفنون
، حسابرسی ،
تعادل بودجه و
خدمت نظام
وظیفه ی عمومی
در پیش
گرفت.آنچه که
بیش از همه سد
راه اصلاحات
شد، ائتلاف
نیرومند
نخبگانی بود
که از اصلاحات
امیرکبیر
زیان می دید،
این ائتلاف
تصمیم گرفت در
برابر
اصلاحات صدراعظم
بایستد.

باردیگر
در دهه ی 1870م/1250ش
اصلاحات در
دستور کار قرار
گرفت. این بار
رهبری
اصلاحات به
عهده ی میرزا
حسین خان مشیر
الدوله بود.
سیاست های
مشیرالدوله
موجب
نارضایتی های
زیادی شد که
در آغاز چندان
نمودی نداشت
اما به دنبال
واگذاری امتیاز
به رویتر به
صورت مخالفتی
پر توان با
امتیازنامه
،فرصتی برای
ابراز وجود
یافت. از
دشمنان ، دسته
هایی از در
باریان بودند
و یا از هم
دلان و
طرفداران
روسیه بودند
که
طبعا با نفس
اعطای امتیاز
به یک انگلیسی
مخالفت می
کردند.پاره ایی
از روحانیون
نیز به بهانه
ی سیطره ی
اروپاییان بر
ایران به
مخالفت
پرداختند.(همان-
ص ص 246 تا 249 )

این جا به
سومین نقطه ی
عطف در زمینه
ی اصلاحات
ابتکاری دولت
ایران می
رسیم.تبلیغات
بر ضد امتیاز
رویتر طیف
متناقضی از
درباریان و
روحانیانی را
که به دنبال
هدف های خصوصی
و جمعی بودند
حول یک محور
گرد آورد و مانع
از آن شد تا یک
خارجی کنترل
بخش اعظم منابع
اقتصادی
ایران را در
اختیار گیرد
در حالی که
صدراعظم
تجددخواه
برای صنعتی
کردن کشور چشم
به غرب دوخته
بود .در
ماجرای
امتیاز رویتر
آمیزهای از
جنبش نخبگان و
مردم جلوی
تعرض اجنبی
ایستاد و راه
دولت را در
مسیر نوسازی سد
کرد و زمینه
را برای جنبش
های بعدی خاصه
انقلاب
مشروطیت
هموار کرد.

پس به این
نتیجه می رسیم
که مقاومت و
مخالفت در
برابر یک
اصلاح ، راه
را برای ایجاد
یک اصلاح
ساختاری می
گشاید.

ماجرای
تنباکو

ماجرای
تنباکو
نخستین جنبش
گسترده ی
تودهایی بود
که سلطه ی
خارجی و دولت
–هر دو –را
مستقیما
نشانه می
گرفت. هر چند اگر
جنبش ادامه می
یافت[که می
توانست ادامه
یابد]،می
توانست به
اعتراض علیه  هر نوع امتیاز
تبدیل گردد،
اما سرانجام
به لغو امتیاز
منفور
واگذاری
انحصار
تنباکو به
شرکت انگلیسی
محدود ماند.

ماجرا از
این قرار بود:

روز هشتم
مارس 1890(17 اسفند 1268)
به دنبال رشوه
هایی که به
مقام های
دولتی ایران
داده شد و
ظاهرا بدون
اطلاع دولت
بریتانیا ،
امتیاز
انحصاری
تنباکو به سرگرد
جی0اف تالبوف
داده شد.به
تالبوف اجازه
داده شد همه ی
توتون و
تنباکوی
تولید شده در
ایران را برای
صدور یا فروش
در بازار
داخلی
،خریداری
کند.وزیر
مختار روسیه،
بوتسوف خطاب
به ایران
وانگلستان
گفت با این
امتیاز ،اصل
آزادی تجارت
که در معاهدهی
ترکمانچای
صریحا مورد
تاکید قرار
گرفته نقض می
شود. (همان – ص
250و251)

این راز
به تدریج از
پرده بیرون
افتاد.روزنامه
ی فارسی زبان
اختر در
استانبول طی
مقاله ایی
دولت را به
خاطر آنکه
اجازه صادرات
تنباکو را هم
در قرارداد
گنجانیده اند
مورد انتقاد
قرار داد.

بی
درنگ صدای
اعتراض بلند
شد.

دردوم
دسامبر(11 آذر )
به دنبال
فتوای میرزای
شیرازی رهبر
مذهبی شیعیان
در سامره
،توتون و تنباکو
در سراسر ایران
تحریم
شد.تحریم فوق
العاده
کارساز و
موفقیت آمیز
بود و دامنه
آن به حرمسرای
شاه و خدمه ی اونیز
کشیده شد.و
حتی مسیحیان و
یهودیان نیز
به تحریم
پیوستند.

روز 13
ژانویه (23
دی)دولت از
میرزا حسن
آشتیانی ،مجتهد
بزرگ تهران
خواست در ملاء
عام قلیان بکشد
یا از شهر خارج
شود.روز بعد
آشتیانی
آماده ی ترک
تهران بود که
مردم بعد از
تعطیل کردن
بازار
بر در خانه ی
او گرد آمدند
و نگذاشتند
نیروی نظامی
شاه مجتهد را
از تهران
تبعید
کند.چهار هزار
زن ومرد به
رهبری سادات
روحانی به سوی
کاخ سلطنتی
راهپیمایی
کردند. از
مردم خواسته
شد دست از
راهپیمایی بردارند
و چون تمکین
نکردند بر
رویشان آتش
گشوده شد و
حداقل هفت نفر
در این ماجرا
کشته شدند. جماعت
هنگامی آرام
شد که شاه طی
تلگرافی ازآشتیانی
خواست در
تهران بماند و
او امتیاز را
لغو کرد.

نیروهای
اجتماعی که در
این جنبش دست
داشتند آنرا
به صورت
نخستین حرکت
تودهایی تمام
عیار در تاریخ
اجتماعی
ایران درآوردند.کدی
در این باره
می
نویسد:ائتلاف
عجیب و ناپایدار
روحانیت،ناسیونالیست
ها،تاجران ناراضی
، شهرنشینان
به همراه
ذینفع های
قدرتمند
داخلی و خارجی
با دولت به
معارضه
برخاستند.(همان
–صص 252و253)

یکی از
نکات قابل
توجه در این
جنبش حضور
زنان بود که
از شاخصه های
تجدد است.

در این
جنیش توده ایی
،زنان هم
دوشادوش
مردان مشارکت
داشتند.جامعتی
که در شیراز و
تهران با نیرو
های شاه درگیر
شدند زن و مرد
بودند.در شیراز
حتی زن و دختر
بچه ایی به
ضرب گلوله ی
پلیس کشته
شدند.(همان-  ص 254)

حال سوالی
مطرح می شود
،با توجه به
ظرفیت بالا و
انقلابی این
جنبش چه
عواملی باعث
محدود ماندن
پیامد
جنبش(نمادین
ماندن محتوا)
شد؟

ماهیت
اتحاد
روشنفکران با
روحانیون و
درخواست های
نه چندان یک
دست و همگن دو
گروه نقشی اساسی
در تضیف این
واقعه ایفا
کرد.اما در
پشت این ناهمدلان
پراکنده ، خود
آشتیانی بود
که در پنجم ژانویه
1892 هنگامی که
رژی و دولت
حاضر به فسخ
امتیاز
شدنداز دامنه
ی در خواست ها
کاست.شاید
بتوان این
اقدام را یک
مصالحه ی
سیاسی
دوراندیشانه از
سوی آشتیانی
قلمداد کرد،
شاید هم رشوه
دولت یا تهدید
(یا هر دو) در وی
کارساز افتاده
باشد. آشتیانی
طی پیامی از
شیرازی خواست
مساله ی سایر
امتیازهای
واگذار شده به
خارجیان را
مسکوت
بگذارد.اندکی
بعد از ختم
غائله پول
هایی به عنوان
مستمری به
بعضی از
روحانیان پرداخت
شد ونام عده ی
جدیدی به
فهرست اضافه
شد.(همان – ص 257 با
تلخیص)

نقد/1

(نویسنده
تنها به مسائل
مالی توجه
کرده است در
حالی که او می
توانست دلیلی
این امر که
روحانیت بیش
از این جنبش
تنباکو را
ادامه ندادند
گرفتن جانب
اعتدال باشد و
عدم زیاده روی
که ممکن بود
شاه متزلزل را
به اقدامات
رادیکالیستی
وا دارد و یا
اینکه آنان
تمایل
نداشتند بیش از
این در سیاست
دخالت کنند
زیرا آنان
هنوز به
میزانی ناچیز
به شاه
اطمینان
داشتند و
روحانیت مایل
نبود که در
مقابل اجانب
زمام امور به کلی
فرو پاشد و به
عقیده ی آنان
این امر موجب
تسلط بیشتر
کفاربر مملکت
اسلامی می شد. )

در ادامه
نویسنده تنها
به عوامل
داخلی اشاره نکرده
بلکه عوامل
خارج را نیز  ذکر
کرده است.

عاملی
دیگر ختم
ماجرا آن بود
که به مجرد
فسخ شدن
امتیاز، روس
ها نیز از
فعالیت
تبلیغاتی خود
دست برداشتند
و این یک
اقدام طبیعی
بود چون نمی
خواستند علیه
قدرت های بزرگ
مسلط بر ایران
گام های
بیشتری
برداشته
شود.(همان- ص 257)

یعنی می
توان این گونه
برداشت کرد که
اگر روس ها
بیشتر ازاین
جنبش
را حمایت می
کردند، ممکن
بود دامنه ی
جنبش چنان
وسیع ، همه
گیر و بنیان
کن شود که
باعث از دست
دادن جایگاه و
بیرون
راندنشان از
ایران می شد.

اما
در کل باید در
نظر داشت که
جنبش تنباکو
یک پیروزی
برای ائتلاف
مردمی بود و
شکل جدیدیس از
ظرفیت و
قابلیت
مقاومت مردم
را در برابر
شاه و قدر
تهای خارجی به
آنها نشان
داد.

نقد/2

نویسنده
بیش از اندازه
انتظار و
توقع  از
این جنبش
متجددانه (و
نو بنیاد از
لحاظ شکل ساختاری)
دارا است .او
باید به
محدودیت های
این جنبش توجه
بیشتری می
کرد. و به نظر
من دستاوردهای
این جنبش
بیشتر از
اهدافی است که
نویسنده انتظاردارد
و محقق نشد.

پایان
جنبش تنباکو  به
خوبی نشان داد
که در چارچوب
محدودیت های
وابستگی
،ایجاد تحول و
تغییر تا چه
پایه دشوار
است.

در ادامه
شاه ناچار شد
از بانک
شاهنشاهی
انگلیس 500 هزار
پوند
استرلینگ وام
بگیرد(بابت
غرامت).این
نخستین بار
بود که ایران
از خارجیان وام
میگرفت و
بنابراین،شاخصه
ی مهمی
در[ایجاد] وابستگی
ایران به غرب
ایران
بود.(همان – ص 258)

پس این
مطلب نشان می
دهد که برای
قطع وابستگی
بازهم باید به
خارجیان وابسته
بود و برای
جبران این
وابستگی و
رهایی از آن
باید به خود
آنان متوسل شد
.این نشانده ی
این است که
آنچنان در ما
رخنه کرده اند
که کشور را
کاملا فلج
نموده اند.

یکی دیگر
از پیامد های
جنبش تنباکو
این بود که
معلوم شد در
مواضع قدرت
روسیه و
بریتانیا در
ایران نوعی
جابجایی به
وجود آمده
است.اما با
این حال دست
دولت ایران
برای مانور
دادن بین دو
قدرت بازتر
نشد بلکه بر
عکس ،وابستگی
سیاسی و
اقتصادی
ایران به یک
دولت مرتجع تر
نظیر روسیه
افزایش
یافت.(همان- ص 259)

فرهنگ
سیاسی جنبش
تنباکو مهر
تاییدی بر
خاستگاه
اجتماعی مردمی
آن بود.

آگاهی
که بر اثر
مبارزه با
حکومت علیه
واگذاری
امتیاز به دست
آمده بود
نشانه ی بارز
رشد و آگاهی
سیاسی
شهرنشینان
بود وهویت عدم
وابستگی
ایرانیان را
در این جنبش
به نمایش گذاشت.

انقلاب
مشروطیت

محور
تحولات عصر
قاجار،انقلاب
توده ای سال
های 1905-1911م/1284-1290ش بود
که به نام
انقلاب یا
نهضت مشروطیت
شناخته شده
است.نویسنده
بیان می کند
برای تحلیل
این واقعه

به دنبال
مروری بر روند
حوادث ،به
ارزیابی میزان
و ماهیت
مشارکت
کنندگان گروه
ها و طبقه های
گوناگون در هر
دو طرف مبارزه
است چون به
اعتقاد او
کلید درک علل
و پیامدهای
انقلاب در
همین ارزیابی
نهفته می باشد.

علل
انقلاب

شاید
بتوان گفت که
یکی پر بحران
ترین دوران قاجار
همین دوره است
از بحران های
مالی گرفته تا
مداخلات
سیاسی
خارجیان.این
آشفتگی های
آثار بسیار
مخربی بر
زندگی مردم
گذاشته بود.

کنترل
بعضی از بازار
های داخلی به
دست غریب ها
افتاد.طبقه
های پایین
شهری و طبقه ی
کارگر در مضیقه
بودند. حتی
صنعتگران
حرفه ای هم
سخت در فشار
بودند.وضع
معیشتی
دهقانان روز
به روز بدتر
می شد. مردم
ایلات و عشایر
نیز به دلیل
اینکه
تولیدات شهری
و محصولات
کشاورزی ارزش
بیشتری می
یافت و
نیزوقوع بلایای
طبیعی، باعث
انحطاط زندگی
ایلی شده بودند.(همان
– صص 260و 261 با
تلخیص)

دو گروه
کلیدی؛
روحانیت و
روشنفکران
هرکدام به
ترتیب مواردی
را ذکر می
کردند.

گروه اول
به مسئله
اسلام و در
خطر بودن آن
اشاره می
کردند.گروه دوم
هم خاطر نشان
می کردند که
ایران طمعه ی
قدر تهای
اقتصادی و
صنعتی غرب شده
و در هر دو
صورت حکومت
قاجار و
مداخله گر
غربی مسئول
این بلایا
هستند.

وابستگی
یک فرایند
اقتصادی بود
اما پیامد های
بلند مدت و پر
دامنه ی سیاسی
داشت و از
صافی نظام های
ارزشی و باور
های فرهنگی
جامعه ی
ایرانی عبور
می کرد.

(البته ما
نباید از
معنای صافی
وابستگی تنها
معنای منفی
برداشت کنیم  ،چون
در هر حال
وارد شدن یک
گزینه جدید در
یک ملتی  که در
طول تاریخ
هویتش را
پادشاهی ،دین
و سنت معنی
کرده،منجر به
ایجاد
دگرگونی و
تغییر و به روزشدن
این سه شاخص
شده است.و حتی
اضافه شدن یک
شاخص دیگر به  نام
مدرنیته را به
هویت ما در پی
داشته است.)

بدین
ترتیب طبقه ها
و گروه های
متعددی از وضع
موجود ناراضی
بودند.

مشروعیت
قاجار در طی
سده ی نوزدهم
به دلیل وقایعی
که ذکر شد،
چندان چیزی از
آن باقی
نمانده بود.

به طور
قطع بحران
دولت جنبه های
سیاسی( ضعف در
برابر غرب،سرکوب
و خودکامگی در
داخل)
اقتصادی(وابستگی
به وام های
خارجی
،بازرگانی
خارجی، نبود
کنترل بر گمرک
و000) و
ایدئولوژیکی(آگاهی
توده ها به
اینکه دولت از
حفظ هویت
اسلامی یا
منافع ملی
عاجز بوده است
) داشت.(همان – ص
269)

به علاوه
نباید از
اوضاع جهان
نیز غافل شد
چرا که شاید
اگر توجه و
تمرکز
استعمارگران
در این دوره
مثل گذشته
بود(دخالت های
بسیار) شاید
چنین نهضتی
شکل نمی گرفت
و اگر هم می
گرفت به این شدت
نبود.

قدر مسلم
اینکه در سال
1905م/1284ش وضیعت
نظام جهانی به
گونه ای بود که
فرصت بی نظیری
را در اختیار
اتحاد
انقلابی در
حال شکل گیری
قرار می
داد.روسیه که
در کشمکش
داخلی و
خارجی(انقلاب
1905م و جنگ با
ژاپن)،دست به
گریبان
بود.بریتانیا
هم که در سال
های 1890-1892م نقش
مخالفت با
مردم را ایفا
کرده بود
اکنون می توانست
با گروه هایی
متحد شود که
خواهان کاهش
نفوذ روسیه در
ایران بودند.خاصه
اینکه
انگلستان از
نظام مشروطه ی
سلطنتی بر
خوردار بود
واز همین حیث
می توانست
اعتماد
مشروطه
خواهان را جلب
کند.(همان – ص269)

طبقات

بازرگانان
ایران در روند
انقلاب
مشروطیت نقش
مهمی ایفا
کردند. در
جریان سه بار بست
نشینی و نیز
در مجلس اول
حضورشان بیش
از از سایر
طبقه ها و
گروه ها
بود.البته
بازرگانان
یکپارچه
نبودند و تا
آخر امر نیز
تزلزل داشتند.بازرگانان
عمده و آنهایی
که به سرمایه
های خارجی
وابسته بودند
احتمالا در
همان اوایل به
شدت به مخالفت
با مشروطیت بر
خاستند.بنابراین
می توان گفت
طبقه
بازرگانان
ایران با توجه
به همدلی با
این یا آن طرف
مبارزه دو دسته
تقسیم شدند .و
سرانجام ، بخش
اعظم حمایت
خود را از
انقلاب پس
گرفت.(همان –
صص 272و 273)

نقد/3

شاید به
همین راحتی
نتوان نقش
خنثی برای
بازرگانان در
نظر گرفت.و
باید به میزان
تاثیر گذاری
هر دو گروه
مخالف و موافق
درهر واقعه به
طور مجزا بحث
کرد و وزن هر
یک را مشخص کرد.

پیشه وران

پیشه
وران_
صنعتگران،وردستها
و شاگرد ها و
دکان داران
خرده پا-و
طبقه ی کارگر
شهری در حال پیداش
پشتوانه ی
توده ای
انقلاب
بودند.از بست
نشینی های
بزرگ تا مقاومت
بیهوده در
برابر روس ها
در تبریز در
سال 1911م/1290ش همه
جا پیشه وران
پیشگام
انقلاب
بودند.مغازه
ها را می
بستند،در
انجمن ها حضور
می یافتند،با
نیرو های مسلح
درگیر می
شدندو انبوه
جماعت مشروطه
خواهان را
تشکیل می
دادند.

آنان متحد
گروه های
مترقی بودند.
بعد از 1909م
واعاده ی
مشروطیت از
میزان
نمایندگان
اصناف در مجلس
کاسته شد و
همین امر بی
تردید از تندروی
های مجلس دوم
کاست.با
این حساب می
توان گفت
:پیشه وران  عمدتا
تزلزلی نشان
ندادند.بلکه
با آمدن
ائتلاف جدید
روسای ایلات و
سایر عناصر
نخبگان در آخرین
مراحل انقلاب
به صحنه ،
کنار نهاده
شدند.

طبقه ی کارگری
از انقلاب
حمایت گسترده
ای به عمل
آورد اما چون
از نظر تعداد
بسیار محدود
بود نتوانست
نقشی قاطع
همانند پیشه
وران
،روحانیان و
بازرگانان
ایفا کند.

زنان
در طیف کاملا
گسترده و
چشمگیری
فعالیت می کردند
و تقریبا همگی
در اردوی انقلاب
بودند.محروم
کردنشان از حق
رای نیز آنان
را از مشارکت
در آموزش
سیاسی و سایر
اشکال فعالیت
مثل تاسیس
مدرسه و
روزنامه باز
نداشت.

سیصد زن
که بعضی نیز
مسلح بودند در
جریان بحران
1911م به مجلس
آمدند و به
نمایندگان
توصیه کردند
در برابر
روسیه
پایداری
کنند.همه ی
شواهد حاکی از
فعالیت پر شور
و پویایی
زنانی است که
احتمالا از
همه ی طبقه
های جامعه ی
شهری بوده ولی
عمدتا از
بازار و طبقه
های متوسط و متوسط
بالا می آمده
اند.

روشنفکران
و روحانیان
ایران نیز نقش
فعالی در
رهبری جنبش
داشتند.

روشنفکران
در حال شکل
گیری ، در
روزنامه ها در
نقش سردبیر و
روز نامه نگار
شاعران و
مترجمان
،استادان،معلمان
و صاحبان
مشاغل خصصی[پزشکان-مهندسان]و
بعضی از اعضای
دیوان سالاری
به انحاء
مختلف به
انقلاب کمک
کردند.بخش
اعظم افراد
متعلق به این
گروه ها
صمیمانه از
انقلاب
مشروطیت
جانبداری
کردند و بیشتر
افکار و اندیشه
های راهبر و پیشرو
و نیز تامین
کادر نهادهای
مشروطیت  از همین
گروه ها
بودند.عده ای
از روشنفکران
در انجمن ها و
نخستین حزب های
سیاسی شرکت می
جستند،رهبری
و دانش مربوط
به اندیشه های
مشروطه
خواهانه ،ناسیونالیستی
و سوسیال
دمکرات را
فراهم می
ساختند.(همان
– صص 273 تا 277)

پس آنان
تامین کننده
مفاهیم جدید
بودند که نیاز
به این مفاهیم
نیز بسیاردر
آن عرصه
اجتماعی
احساس می شد.

تنها بخش
روشنفکر در
خدمت سلطنت
طلبان مستبد را
عده ای از
مقام های عالی
رتبه ی دولتی
تشکیل می
دادند که از
لحاظ خانوادگی
،فرهنگی و
خدمت شغلی به
دربار وابسته
بودند.حتی در
میان اینان نیز
عدهای در حزب
محفظه کار
شرکت داشتند و
بعضی در مجلس
و کابینه خدمت
می کردند و
عده ای نیز
هوادار و پشتیبان
انقلاب
مشروطه
بودند.(همان –
ص 277)

نقد/4

نویسنده این
مطلب را  که عده
ای از
روشنفکران را
افرادی از
وابستگان به
دربار تشکیل می
دادند حالتی
مطرح می کند
که این نقطه ی
مثبت و مزیت
روشنفکران
درباری است.
اما باید دقیق
تر شد به این
مسئله که آیا
این پشتیبانی
واقعی بوده ،
آیا تا آخر
ادامه داشته
است یا نه و آیا
اصلا به آنها
می توان
روشنقکر گفت؟
سپس بعد از آن
ارزیابی کرد.

نقش روحانیت
پیچیده تر،
متناقض و
نوسانی بود و
همین امر راه
را برای تعبیر
و تفسیرهای
متضاد
هموارساخت.
براون آنها را
مشروطه خواه و
الگار ضد شاه
می داند اما
ارجمند معتقد
است روحانیان
در آغاز
مشروطه خواه و
ضدشاه بودند
اما در نهایت
بسیاری از
آنها طرفدار
شاه و ضد
مشروطه شدند.

روحانیت
برای حمایت از
انقلاب خاصه
در مراحل اولیه
آن دلایل ایدئولوژیکی[اسلام
در خطرنفوذ بیگانگان
بود] و انگیزه
های مادی
داشت(سه سالی
می شد که
مستمری روحانیون
پرداخت نشده
بود.)

در سال
1907م/1286ش یک جریان
ضد مشروطه به
رهبری شیخ فضل
الله نوری فعالیت
خود را آغاز
کرد.در پی این
حرکت سیصد
روحانی تهرانی
در اعتراض به
اصول قانون
اساسی و متمم
آن که بر
مواردی همه ی
گروه های دینی
و بسط و گسترش
صلاحیت
دادگاه های غیر
شرعی صحه می
نهاد، بست نشینی
اختیار کردند.

به این
ترتیب تعدادی
از مجتهدان و
روحانیان
متوسط و تراز
اول در 1909م به
اردوی نوری پیوستندو
این ها به
نوبه ی خود
بخشی از بازاریان
را حمایت از
مشروطیت
متزلزل
کردند.و زمینه
را برای کودتای
شاه فراهم
ساختند. (همان
– صص 277 تا
279)

در اردوی
ضد مشروطیت،
ستون فقرات
اصلی را
خانواده و
دودمان
قاجار،درباریان،
وزیرانو
نهادهای کلیدی،خاصه
نیروهای مسله
تشکیل می
دادند.

صرف وجود
مشروطیت و
محدودیت هایی
که بر قدرت
قانون گذاری
پادشاه اعمال
می نمود، موقیعت
مادی و ایدئولوژیکی
قاجاریه را تضیف
می کرد.بزرگترین
متحدان دولت
در انقلاب
مشروطیت
طبقات زمیندار
و در کل اعیان
کشور بودند.

در انقلاب
مشروطیت دو
بازیگر
قدرتمند خارجی
نیز دخالت
داشتند. یکی
انگلیس که در
نقش تابع را
بازی می کرد و
حمایتش از
انقلاب در
بهترین حالت
ابهام آمیز و
در بدترین
حالت صریحا
خصمانه
بود.مثبت ترین
اقدام سفارت
بریتانیا تسهیل
اعتصاب عمومی
سال1906م/1285ش بود
که نهایتا به
صدور فرمان
مشروطیت منجر
گردید.(همان –
ص283)

در کنار
انگلیس ،روسیه
است که بر
خلاف قیام
تنباکو ، موضع
ای مخالف
دارد.

روسیه در
سرتاسر دوران
انقلاب مشروطیت
به مخالفت علنی
با آن پرداخت
و چنانچه دیدم
در سال 1911م/1290ش
ضمن تهاجم شدید
و گسترده
،انقلاب
مشروطیت کشانید.نفوذ
روسیه بر روند
رویدادها با
تاجگذاری
محمد علیشاه
در 1907م افزایش یافت.
براون شواهدی
در مورد
برنامه ریزی
رسمی روسیه و
حمایت آن دولت
از انحلال
مجاس شورای ملی
ایران در1908م
توسط محمد علیشاه
ارائه می کند.
(همان- ص283)

سازمان
ها،ایدئولوژی
ها،فرهنگ مردمی

کلید
اتحادهایی که
در انقلاب
مشروطیت به
سرعت شکل می
گرفت و بر پا می
شد سپس با
شکست روبرو می
گردید و از هم
می پاشید، در
سازمان ها یی
که پدید آمدند
ایدئولوژی هایی
که مطرح شدند
و فرهنگ مردمی
که در فراگرد
مبارزه به
شکوفایی رسیدند
جستجو کرد.

در این دوره
سازمان های زیاد
و گوناگونی پای
به عرصه ی
وجود نهاد که
در ایران قبل
از انقلاب خبری
ار آنها نبود.
از جمله می
توان ا تحاد های
کارگری
،انجمن
ها،نخستین
حزب های سیاسی
و مجاهدین یا
واحدهای مسلح
مردمی را نام
برد.(همان- ص 284)

در ایران
آن زمان انجمن
به سه معنی به
کار می
رفت1-جوامع
مخفی2-انجمن
های شهری ایالتی3-مجمع
غیر رسمی

انجمن مخفی
تهران که
بازاریان و
مذهبی ها عضو
آن بودند
دربدو انقلاب
نفوذ زیادی
داشت چون با
بهبهانی و
طباطبایی دو
رهبر روحانی
مشروطیت در
تماس بود.

دومین
نوع سازمان ها
که تا حدی با
جنبش انجمن ها
ارتباط
داشت،سازمان
مجاهدان
داوطلب
بود.نخستین
اقدام مهم
مجاهدین دفاع
از مجلس در
دسامبر 1907م
بود.انجمن های
مسلح تهران در
آن هنگام بخوبی
از ساختمان
مجلس دفاع
کردند.(همان- ص 285)

آخرین
رشته نهادهایی
که در این
دوره در ایران
شکل گرفتند
حزب های سیاسی
بودند که در اغلب
موارد به صورت
اتحاد سستی از
تعدادی نمایندگان
مجلس دوم بر
صحنه ظاهر می
شدند.اما گروه
های بهتر
سازمان یافته ی
خارج از مجلس
شورای ملی نیز
– مثل سوسیال
دمکرات ها- در
حال شکل گیری
بودند.حزب های
دیگری از مجلس
سر بلند کردند
سلطنت
طلبان،میانه
رو، ترقی
خواه،اعتدالیون
،دمکرات .

تحولات ایدئولوژیی
در انقلاب
مشروطیت به دو
شکل غیر دینی
و دینی نمود یافت.البته
تداخل هایی در
مضمون ها وجود
داشت ولی در
نهایت به
افتراق در هدف
ها و برداشت
ها انجامید.
(همان – ص 288)

نکته ی دیگر
قابل ذکر
است،گرایش های
مردمی نسبت به
نخبگان کشور
دستخوش تغییر
شد. یک
خبرنگار به
براون گفته
بود:" بنایی
برای تعمیر
بخاری به خانه
ی وزیر رفت پیشخدمت
از او خواست
که در برابر
وزیر تعظیم
کند.بنا در
جواب گفت مگر
نمی دانی ما
حکومت مشروطه
داریم ودر
حکومت مشروطه
دیگر تعظیم
وجود ندارد."

در یک
اعلامیه به
شاه هشدار
داده می شد که
فراموش نکند: "
که وقتی از
مادر زاده شد
صاحب تخت و
تاج نبود و
فرمان حکومت
مطلقه را نیز
از جهان ما پیدای
معنوی دریافت
نکرده است."

پس شاه نیز
در انظار مردم
قرب و منزلت
خود را از دست
داده بود.

حاصل
انقلاب

سرانجام
انقلاب مشروطیت
به شکست انجامید
چون بر اثر
جابجایی سریع
ائتلاف ها و
فشار و مداخله
ی خارجی در
داخل کشور بی
ثباتی
حکمفرما شده
بود.بعد از پایان
یافتن ائتلاف
مشروطه
خواهان مخالف
سلطنت،کسانی
که نهایتا (از
خارج) ضامن
وابستگی ایران
بودند گام
نهدند و با
مداخله ی به
حفظ نظام
استبدادی و
سرکوب نهضت
مردمی
پرداختند.
(همان – ص 292)

جدول تغییرات
ا ئتلاف ها
1906-1911م/1285-1290ش(همان-ص294)

اتحاد مردمی

1906م
1911م

اغلب
بازرگانان
بعضی
بازرگانان
متوسط و کوچک

روشنفکران
روشنفکران

روحانیان
تنی چند از
روحانیان

پیشه
وران
معدودی پیشه
ور

کارگران
کارگران

طبقه ی
حاشیه ی شهری
معدودی حاشیه
ی شهری

حمایت
مختصر بریتانیا
اردوی
استبداد

اتحاد استبداد
خواهان

1906م
1911م

شاه
متزلزل
شاه دست
نشانده با حمایت
روسیه

بزرگ
مالکان
بزرگ
مالکان

روسیه ای
که خود در
داخل
بازرگانان
بزرک

کشورش
مشکل داشت
بعضی از
روحانیان

بعضی از حاشیه
شهری ها که
قابل

خریدن بودند

تزار
وارتش روسیه

رضایت ضمنی
بریتانیا

نتیجه ی این
بخش

اما در
نهایت اگرچه
انقلاب مشروطیت
به شکست انجامید
اما به عنوان یک
جنبش انقلابی
و خواهان بر
هم زدن موازنه
ی قدرت ئ ماهیت
جامعه ی ایرانی
،در تاریخ ثبت
گردید.اما به
جای انقلاب
بورژوایی که
رهبریش با
طبقه ی
بازرگان باشد
با یک انقلاب
مردمی با شرکت
طبقه های
متعدد پیشه
وران
بازرگانان
روحانیان
مخالف دربار
کارگرانو
طبقه های پایین
شهری روبرو
هستیم.نهادهیی
که ایجاد
کردند-
مجلس،قانون
اساسی و مشروطیت،ا
نجمن
ها،اتحادیه
های کارگری-
همه در تاریخ
ایران تازگی
داشتند.وسایلی
که برای
مبارزه در اختیار
گرفتند-
اعتصاب عمومی،
تظاهرات توده
ای ،بست نشینی
و در صورت
لزوم دفاع
مسلحانه از
حقوق خود- نیز
انطباق روش های
ایرانی با شیوه
های جدید
مبارزه
اجتماعی بود
که همگی مصممانه
،جدی و پر شور
بودند.

نتیجه

پس خواندیم
که جان فوران
با عرصه ی تلفیق
تازه ای از
تاریخ ایران،می
گوید ساختار
اجتماعی ایران
حاصل تاریخی
پویش های داخلی
و خارجی است و
روابط نظامی
،تجاری و سیاسی
با غرب به
گونه ای به
ترتیبات
اجتماعی شکل
داده که رشته
نهضت های
مقاومت مردمی
را به نمایش
گذارده است.او
با استفاده از
دونظریه ی
توسعه ی
وابسته و
مقاومت
شکننده سعی در
ترسیم چهره ی
تجدد ایرانیان
با هویت جدید
داشته است.

یکی از
نکاتی که می
توان بیان کرد
اینکه نویسنده
کتاب به سست
عنصری شاهان
قاجار اشاره ایی
نکرده
وسعی تا ممکن
است در ایجاد
وقایع شاهان  دخیل
نداد.او همچنین
از یکسو به ایرادات
روحانیان
پرداخته اما
به ایراداتی
که به روشنفکر
نماها می توان
گرفت اشاره
نکرده است.

یک مطلبی
ایی
که می توان
در مور د هویت  ایرانیان
گفت هویت
تجددخواهانه
ایرانیان
اغلب وابستگی
سیاسی را نمی
پذیرند ولی
وابستگی
اقتصادی0تا
آنجا که باعث
وابستگی سیاسی
نشود- را پذیرا
هستند.ایرانیان
تحولات سیاسی
و فرهنگی با
خارج را به
شدت زیر نظر
گرفته ونسبت
به آن حساس
اند .

با توجه
به این بررسی
ها سهم تجدد
را در هویت ایرانی
می توان اینگونه
ترسیم کرد:

دقیقا نمی
توان درصد
روشنی را مشخص
کرد اما می
توان گفت با پیدایش
تجدد( تقریبا
در دوران
قاجار و اوج
آن در انقلاب مشروطه)
،این عنصر در
پس زمینه ی هویت
ایرانی معاصر
قرارگرفت و به
سه عنصر دیگر(1-
پادشاهی2- سنت3-
دین)
شکل و معنای
تازه
بخشید البته
با توجه به
مقتضیات آن
دوره و بنابراین
با ورود آثار
تمدنی غرب به
ایران
تجددخواهی به
هویت ایرانی
اضافه شد.