دانشکده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

جامعه
شناسی غربگرایی
در ایران

نقد و
خلاصه کتاب: جامعه
شناسی غربگرایی.
نوشته دکتر علی
محمد نقوی

محمدرضا
وکیلی قاضی
جهانی

[email-masked]

کارنوشت
دانشجويي براي
درس مباني
تاريخ
اجتماعي

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت
ایرانی

زير
نظر دکتر
جوادي يگانه

بهمن
1385

مقدمه

تجدد

تجدد
يك مسيله
روشنفكري است.
منظور اين است
كه ظاهرا نمي
توان براي ان
معنايي قايل
شد كه پذيرش
عمومي داشته
باشد و مناقشه
برانگيز نباشد.
در واقع برخي
از دانشوران
برانند كه اين
واژه را هميشه
بايد در صيغه
جمع بكار برد
تا اين چند
معنايي داشتن
ان به وضوح
نشان داده نشود
. تجدد مصداق
هاي متعددي
دارد و گاه
اين معاني
متقابل و حتي
متناقض
اند.شايد مشكل
اصلي از همين
جا ناشي مي
شود كه بسياري
براي فهم يك
مفهوم به
مصداق ان مي
نگرند. شك
نيست كه مصداق
هاي منعكس
كننده يك
مفهوم بخشي از
حقيقت مفهوم
را نمايان مي
نمايند‘ اما
در عين حال هر
كدام بجاي
خود
تا بدان جا
ويژه و مجرد  هستند
كه نمي توان
هر يك را
مصداق عملي
مقوله نظري
مورد نظر
دانست.ما مي
توانيم واژه
مدرن روز بودن
‘بهنگام بودن
و با زمان
همراه شدن
تعبير
كرد.(رجايي‘1385‘ص168)

كاربرد
لفظ
مدرن؛صرفا
مربوط به چند
دهه اخير نيست
بلكه به دوران
بسيار قبل بر
ميگردد و بدين
معناست كه
دوران جديدي
را از دوران
پيش از ان
متمايز مي كند
. كارگزاران
امپراطوري
روم مسيحي وقتي
به مناطق
مختلف مي
رفتند ؛خود را
نمايندگان
دملت مدرن
ميناميدند تا
بدين وسيله از
دولت مشرك روم
قديم متمايز
شوند.وكلمه
لاتين "مدر
نوس" را به كار
ميبردند. اما
انچه را كه ما
به نام
مدرنيته
ميشناسيم؛
ميتوان گفت
دوراني است كه
اساسا از
دوران نوزايي
يا رنسانس اغاز
شده است. در
دوران نوزايي
؛ جايگاه
انسان در
معرفت شناسي و
هستي شناسي
مغرب زمينيان
تغيير يافت.
در قرون وسطي
؛ انسان
مخلوقي است كه
محكوم به
زندگي در اين
دنياست زيرا
به عقوبت گناه
نخستين از
بهشت سعادت
رانده شده
است. در دوران
نوزايي
جايگاه اين
انسان عوض ميشود
. در قرون وسطي
اراده الهي ؛
مدار همه تحولات
بود؛اما پس از
ان جهان انسان
مدارانه ميشود
و مي خواهد بر
طبيعت با
استفاده از
علم و ايزار
هاي ان چيره
شود. به هر حال
تجدد؛تمام
روش هاي خود
را كه مبتني
بر اصول علمي
؛ رشد اقتصادي
؛مردم
سالاري
وقانون است
جايگزين
كند.(حسيني
بهشتي؛1383؛صص
13_12_11)

اين
مقوله جديد
يعني تجدد به
اين دليل به
اسوه غالب و
شيوه توليد
تمدن سازي
تبديل شد كه
ساختار غالب
گذشته جابگو
نبود وبتدريج هم
كارامدي عملي
وهم مقبوليت و
مشزوعيت نظري خود
را از دست
داده بود.
يعني فشار تحولات
و تقاضاي نسل
تازه ابريق ان
زمان را كه ساختار
سياسي
؛اقتصادي و
فرهنگي موجود
و غالب قرون
وسطايي
باشد.شكست ودر
هم پيچيده
انچه روزامد
شد؛ همين
شاختاري بود
كه در همه
ابعاد متحول
شد. تجدد يك
حركت تاريخي و
در واكنش  به يك
مشكل متولد
شده است. اين
حركت در معناي
سلبي "رهايي
طلبي" از
چنبره ساختار
سياسي؛اقتصادي
و فرهنگي بود
كه خاصيت
ارتقاي كرامت
انساني را از
دست داده بود
وبه جاي ان
روش استعمار
؛استثمار ودر
يك كلام
انديشه و عمل
تغلب را
جانشين
احترام به
كرامت انساني
كرده بود. و در
معناي ايجابي
تجدد حركتي
بود "ازادي طلب"تا
به انسان
امكان بدهد كه
طرحي نو در
اندازد. اين
بناي تازه
بنيادش بر
ازادي
؛سازوكارش عجين
با ازادي و
هدفش مهميز
زدن بر هر
انديشه و عمل
تغلب و سلطه
طلبي
است.(رجايي؛1385؛ص169)

تجدد
در ايران

به راستی چرا
هویت برای ایرانیان
مسئله است؟ ایرانی
کیست؟ و چه
عوامل و
مقولاتی خمیرمایه
آن چیزی است
که ایرانی را
می‏سازد.
واقعاً ما ایرانیان
که هستیم؟ چرا
در یک سدهی
گذشته به جای
دولت سازی و
سامان دادن به
جامعه و در
نهایت تولید
تمدنی و
توسعه،
تماماً بحران
و کودتا، نهضت
و انقلاب را
داشتهایم، آیا
جامعه به جان
دولت افتاده
است یا دولت
به جان جامعه
و یا گروه‏های
اجتماعی به
جان یکدیگر.

هویت فرد ایرانی
در زمانی بسر
می‏برد که از
طرفی نزدیک به
سه هزار سال میراث
ایرانی دارد،
از طرفی دیگر 1382
سال تجربه ي  تاریخی
با یک چارچوب
همه جانبهی
نظری و عملی
برای تولید و
سامان دادن به
زندگی دنیایی
خود، یعنی میراث
اسلامی را پشت
سر گذاشته است
و از جهتی دیگر
دو سدهی
كناکش جهان جدید
را دیده است. یعنی
زندگی ایرانیان
نه واقعاً
مصداق میراث ایرانی
و یا اسلامی
است و یا معیارهای
جهان جدیدی که
خود را در
آستانهی
هزاره جدید
تصور می‏کند.

اگر ما مصداقی
صحبت کنیم
منظورمان این
است که ایرانی‏ها،
هم مدرن و هم
سنتی، هم
مسلمان و هم ایرانی
هستند و در عین
حال هیچ یک از
آنها نیستند.
ایرانیان
مؤلفه‏های یاد
شده را تماماً
در خود جمع
دارند ولی هیچ
یک از آنها را
سر جای خود
ندارند. هویت
فرد ایرانی و
هویتی متناقض
نما است که از یک
سو سنت را
پاسداری می‏کند
و هر دو معیار
گذشته ایران و
اسلام را در
بر می‏گیرد و
از سوی دیگر پیشتاز
تحولاتی است
که تجدد از
الزامات آن
است. ایرانیان
در قبال تجدد
با یک چالش
تازه روبهرو
هستند. به
زبان دیگر، در
حالی که سه
بستری که تا به
حال از آنها
صحبت کردیم، یعنی
ایران، سنت،
اسلام جزیی از
میراث گذشته و
تجربه شده بود
و برای پویا
نمودن و احیای
آن کافی بود ایرانیان
به منابع
گذشته خود
مراجعه کرده
آنها را استخراج
کنند در مورد
تجدد کار آنها
این قدر آسان
نیست. ایرانیان
می‏توانستند
قرائتی بومی
از تجدد داشته
باشند و دقیقاً
به همان صورتی
که از اسلام
قرائتی ایرانی
ارایه داده و
در چارچوب آن
خود به بازیگری
تبدیل شدند و
در تبدیل آن
به تمدنی
مولود و جهانی
نقش بارز و تعیین
کننده بازی
کردند.

و اما ایرانیانی
که این همه
اقبال به بعد
چهارم هویت
خود یعنی تجدد
نشان دادند،
از کجا شروع
کردند؟ چگونه
شروع کردند و
در چه شرایطی؟

نخستین
برخورد جامعهی
ایرانی، تمدن
اروپا هنگامی
صورت گرفت که
تجار و نمایندگان
تجاری و سیاسی
دول اروپا در
قرون وسطی با
ایران به داد
و ستد
پرداختند.

هلندی‏ها
در سال 1654 میلادی
قراردادی با
دولت ایران
منعقد کردند
که به موجب آن
ابریشم ایران
را می‏خریدند
و بدون پرداخت
مالیات گمرکی
صادر می‏کردند
و در سال‏های
بعد صدور ابریشم
ایران به
انحصار آنان
درآمد. فرانسوی
هم که تا سال 1664
نفوذی در ایران
نداشتند در این
سال توسط
كولبر
نخست وزیر
خودشان با
فرستادن نصیری
نزد شاه عباس
روابط سیاسی
خود را با ایران
شروع کردند که
بعدها دولت
فرانسه
قراردادهایی
با شاه سلطان
حسین و کریم
خان زند در زمینه‏های
حقوق تجاری و
معافیت گمرکی
منعقد کرد.

همزمان با
ورود پرتغالی‏ها
و هلندی‏ها و
دولت انگلیس نیز
متوجه ایران
گردید و علیه
این دو کشور،
بعدها
قراردادی
تجاری با ایران
منعقد کرد که
به موجب آن
عوائد جزیره
هرمز به طور
مساوی میان
دولتین ایران
و انگلیس تقسیم
شود. از طرفی
هم کشور آلمان
که از اوایل
قرن نوزدهم
نفوذ اقتصادی
و سیاسی به
خاور نزدیک و
همچنین کشور ایران
را شروع کرده
بود توانست با
تأسیس مؤسسهای
به نام شرکت
سهامی فرش و
تجارت فرش ایران
را به انحصار
خود در آورد. بدین
سان می‏بینیم
که نخستین
تماس‏هایی
که بین ایران
و دولت‏های
اروپایی حاصل
شد به دنبال
ارتباط‏های
اقتصادی و
بازرگانی به
منظور حصول
مطامع
استعماری و
امپریالیستی
بود

این سیاست‏های
تجاوزکارانه
اقتصادی و
استعماری غرب
به طور مستقیم
جریان رویکرد
به غرب را ایجاد
نکرد ولی به
طور غیرمستقیم
و از دو جهت در
ایجاد آن نقش
داشت.

1ـ نخست این که
بدین سان
دستگاه و
مقامات ایران
متوجه آسیبپذیری
خود و برتری
غرب در
تکنولوژی و اقتصاد
شدند و بیشتر
درباره غرب
کنجکاو شدند.

2ـ ثانیاً همین
سیاست‏های
تجاوزکارانه
آنها بود که
مقامات ایرانی
را به چارهاندیشی
انداخت و بدین
نتیجه برسند
که تنها شکست
دادن غرب و
حفظ موجودیت
کشور در مقابل
این نوع
تجاوزات، تقویت
ارتش از طریق
وارد ساختن
ساز و برگ و
ابزار و شیوه‏های
غربی است. همین
افکار، ایرانیان
را واداشت تا
نظام ارتش،
اداری و آموزشی
را به تدریج
از غرب وارد
سازنند.

با این حال و
شرایط و آغاز
جریان رویکرد
به غرب به طور
پراکنده و
جسته و گریخته
از دوره شاه
اسماعیل و شاه
عباس صفوی
آغاز گردیده
بود ولی دوره
منطقه آن پس
از شکست‏های
پیدرپی ایرانیان
از روسیه و از
زمان فتحعلی
شاه قاجار
شروع شد و تا
مشروطه ادامه یافت
و از مشروطه
به بعد مرحله
دوم یعنی
دوران غربزدگی
آغاز گردید که
در زمان
رضاخان و
محمدرضاخان
به اوج خود رسید
و از این پس
جنبش بازگشت
به خویشتن که
از سال 1342 و با
ماجرای 15
خرداد تشدید
شده بود، تدریجاً
به مرحلهی پیروزی
نزدیک می‏شود.

بدین سان می‏بینیم
که در چگونگی
شروع جریان
غربگری در ایران،
نخست تکنولوژی
جنگی اقتباس
گردید و سپس
نظام آموزشی ـ
اداری و
تکنولوژی و
فراورده‏های
مختص غرب وارد
شد. انگیزه رویکرد
به غرب در ایران
نیز مانند ترکیه
و تقویت بنیهی
نظامی کشور به
منظور رویارویی
با غرب و نهایتاً
غرب ستیزی
بوده است نه
دلبستگی به
غرب.

نخستین رویارویی
جدی ایران با
روسیه و
انگلستان (دو
قدرت بزرگ
همسایه شمال و
جنوب) چشمان
برخی از
دولتمردان و
متفکران ایران
را به روی حقایقی
گشود که اثرات
آن به صورت
تلاش‏های هر
چند کم اثر در
ایجاد تحول
عمده در جامعهی
ایران جلوهگر
شد. در نتیجه
تماس‏های
مختلف که بیشتر
یکسویه بودند
در عرصهی سیاست،
فرهنگ و
اقتصاد و علم
و اندیشه با
اروپاییان این
دوره و خاصه
پس از شکست‏های
نظامی از روسیه
و انگلیس،
لزوم روی
آوردن به دانش
و فنآوری غرب
برای جبران
عقب ماندگی ایران
بیشتر و بیشتر
احساس شده هر
چند که در
ابتدای کار
احساس نیاز و
کمبود بیشتر
در امور نظامی
خلاصه می‏شود.
در واقع به بیان
ساده و روشن
سؤالات اساسیای
که در ذهن برخی
از دولتمردان
و متفکران ایران
را به خود
مشغول نموده
بود عبارت
بودند از علت
عقب ماندگی ایران
چیست؟ علت
تفوق اروپاییان
و رمز موفقیت
آنها کدام
است؟ و ما
چگونه می‏توانیم
عقب ماندگی
خود را جبران
نماییم؟

روشن است که
طرح این سؤال‏ها
بیشتر جنبه
مقایسهای
داشت و در
واقع همانگونه
که در مفروضات
مقدمه به آن
اشاره کردیم
در پی این
مواجهه و با
روشن شدن آلام
و دردهای بسیاری
که جامعهی ایران
آن زمان آن
زمان را آنها
دست به گریبان
بود. برخی از
روشنفکران آن
زمان به ترویج
گوشه‏هایی
از تفکر و
فرهنگ، هنر و
تمدن غرب همت
گماشته و برخی
دولتمردان نیز
درصدد
برآمدند تا
اصلاحاتی را
به شیوه آنچه
در غرب رخ
داده بود به
انجام رسانند.
(محمد سالار
کسرایی ـ سال
1379، 256، 255(

کتاب شناسی

دكتر
علي محمد نقوي
در سال 1361 جلد
اول كتاب خود
به نام جامعه
شناسي غرب
گرايي را كه در
ان به عوامل
غرب گرايي در
كشور هاي
اسلامي
پرداخته است
به چاپ
رسانيد. ودر
سال 1363 او جلد
دوم ان را با
عنوان بررسي
پيامد هاي غرب
گرايي در
قلمرو اجتماع
؛سياست؛فرهنگ
و اقتصاد به
زير چاپ ميبرد
. و چاپ و صحافي
ان را چاپ
خانه سپهر
تهران بر عهده
ميگيرد. فروش
بالاي اين
كتاب با توجه
به مهم بودن
موضوعش باعث
مي شود كه در
سال 1377 بار دوم
به زير چاپ
دود كه البته
چاپ دوم اين
كتاب
دو جلد در يك
جلد بود. و
انتشارات امير
كبير 3000 نسخه از
ان را چاپ و
منتشر كرد.

او معتقد است
اینک وقت آن
رسیده است که
کل جریان
غربگرایی در
جهان اسلام
مورد مطالعه
تحقیقی و تحلیلی
قرار دهیم و
آن را ارزیابی
نموده و آسودگی‏ها
و انحرافات
ناشی از آن را
شرح دهیم تا دیگر
در ورطهی دیگر
دیگرنمایی نیافتیم.
او بر این
نکته باور
دارد که حالا
این رسالت
جوانان و
دانشمندان
متعهد به
جامعه است که
دریافت‏های
کلیشهای عاریه
شده از غرب را
دور بریزنند و
با تکیه بر
پشتوانه عظیم
ایدئولوژی
اسلاح و اتخاذ
روش‏های ناب
این مکتب جهانی
در تمام زمینه‏ها
به بازسازی
تفکر و اندیشه
بپردازند.

نویسنده در این
کتاب تلاش
کرده است
چگونگی نقطه
آغاز و عوامل
مؤثر و مجاری
گسترش غربگرایی
را در جهان
اسلام از دیدگاههای
تاریخ و جامعهشناسی
مورد تجزیه و
تحلیل قرار دهیم  و نگاهی
بر مکانیسم
بروز و توسعهی
آن بیاندازیم.
برای پی بردن
به موقعیت
غربگرایی
لازم است که
مبدأ پیدایش
آن را بدانیم
و تکامل تاریخی
آن را بررسی
کنیم و ببنیم
کدام عوامل
نقش اساسی در
پیشبرد این جریان
داشته است.

همینطور که
از گفته‏های
نویسنده در
کتاب مشهود
است هویت ایرانی
را از نگاه
عنصر تجدد و
غربگرایی می‏بیند
و به بررسی و
تحلیل آن می‏پردازد
و بیشتر با
توجه به بحث‏هایی
که در کتابش
انجام داده آن
را بیشتر
عنوان مشکل هویتی
می‏داند.

دکتر علی محمد
نقدی با این
که در کتاب
خود به جریان
غربگرایی در
جهان اسلام و
کشورهای
اسلامی
پرداخته است
ولی مقاله نویسی
با توجه به
موضوع تحقیق
که به بررسی
عنصر تجدد هویت
فرد ایرانی
اختصاص دارد
به جریان
غربگرایی در دیگر
کشورها نمی‏پردازد.
با این که شاید
مقایسهی تطبیقی
آنها بسیار
سودمند باشد.

نقوي
اين كتاب رابه
هفت بخش کلی
تقسیمبندی
کرده است. او
در این کتاب
نخست به تعریف
ماهیت غربگرایی
می‏پردازد و
پس از آن که سه
اصل مختلف
تجدد را اشاره
می‏کند به
بررسی عوامل
آن می‏پردازد.

نویسنده طی
فصول اول تا
چهارم به بررسی
مراحل غربگرایی
«مرحله اول:
دوره غربگرایی»،
«مرحله دوم:
دوره غربزدگی»،
«مرحله سوم:
بازگشت به خویشتن»
می‏پردازد و
بعد از آن از
بخش پنجم به
بعد به عوامل
غربگرایی در
ملل مسلمین می‏پردازد
و مجاری این
پدیده را بررسی
می‏کند.

بخش نخست:
«تعریف و ماهیت
غربگرایی»

1ـ
غربگرایی به
عنوان نوعی از
تحول فرهنگی:
از نظر جامعهشناسی
و غربگرایی یکی
از انواع تحول
فرهنگی cultural change
محسوب می‏شود
تحول فرهنگی
جریانی است که
در آن در نتیجه
برخورد با
فرهنگ‏های دیگر،
تحول در
نهادها، ارزش‏‏ها،
گرایش‏ها و
روش‏های یک
فرهنگ و جامعه
ایجاد می‏شود.
او معتقد است
که جوامع شرقی
و ایران در سیر
تاریخی
غربگرایی خود
مراحل سه گانه
داشتند.

الف) حالت گرایش
آگاهانه برای
اقتباس پارهای
از شیوه‏های
غربی برای
مقابله با
قدرت غرب که
کمکم تبدیل
به علاقه و
دلبستگی جدی
گردید و این
را می‏توان
دوره غربگرایی
نامید.

ب) مرحلهی
تسلیم به غرب
و تقلید چشم و
گوش بسته با
دوره غربزدگی

ج) دوره غرب ستیزی
و طرد عناصر بیگانه
و بازگشت به
خویشتن

بخش دوم:
مرحلهی اول
دوره غربگری

بخش دوم کتاب
به آغاز و تاریخچه
غربگرایی و
علل و ماهیت
آن اختصاص
دارد. در این
بخش اشاره شده
است که آغاز
جریان رویکرد
به غرب و
غربگرایی در
کشورهای
اسلامی، ناشی
از تمایل شدید
آنها به تجدید
عظمت و شکوه
گذشتهی جهان
اسلام و شکست
دادن غرب بوده
است.

مسلمانان می‏خواستند
با استفاده از
سلاح خود دشمن
او را شکست
دهند. ولی کمکم
قربانی آن
سلاح گردیدند
و به صورت
مقلد چشم و
گوش بسته غرب
درآمدند.

نخستین
برخورد جامعهی
ایران با تمدن
غرب، آغاز جریان
منظم رویکرد
به غرب و نقش
عباس میرزا و
امیرکبیر در
آغاز گسترش
روند غربگرایی،
از مطالب
برداشته شده
در این فصل
است.

بخش سوم:
مرحلهی دوم:
دوره غربزدگی
در ایران

آغاز
مرحلهی
غربزدگی در ایران
را می‏توان
زمان انقلاب
مشروطیت
دانست. انقلاب
مشروطه در
واقع جنبشی
بودند برای
کسب حقوق سیاسی
مردم بلکه برای
به کرسی
نشاندن
نظامات و ایده‏های
غربی و سوق
دادن کشور به
سوی ورطه
غربزدگی. نظریه
پردازان
غربزدگی در ایران
خودشان به دلایل
و موردهایی در
مورد شروع
غربزدگی در ایران
می‏پردازنند.
بعد از شروع این
غربزدگی‏ها
در کشور ظهور
احزاب و
سازمان‏های
وابسته به
خارج می‏بینیم.
این جریان
غربزدگی در
زمان دورهی
رضاخان به اوج
خود می‏رسد و
برای همه
مشهور است.

بخش چهارم:
مرحله سوم:
بازگشت به خویشتن

در
برابر موج
غربزدگی قرن
نوزدهم جنبش دیگری
نیز آغاز گشت
که می‏توانیم
آن را نهضت
بازگشت به
اسلام بدانیم
و پایه گزارش
سید جمالالدین
اسدآبادی
بوده است.

عواملی که
موجب بازگشت
به خویشتن و
اسلام گردیده،
اولاً پویایی
درونی خود
مکتب بوده که اندیشمندانی
چون امام خمینی،
سید جمال،
مطهری و شریعتی
را به وجود
آورد. به نوبهی
خود نقش بزرگی
در ایجاد آگاهی
در سطح جامعه
ایفا نمودند.
و با اندیشهی
خویش حرکتی پدید
آوردند. عامل
دوم، گسترش
نهضت بازگشت
به خویشتن،
تسهیلات چاپی
در جهت نشر
اندیشه‏های
نو بود که خود
به عنوان یک
فرآورده صنعتی
از غرب به
ارمغان آمد.
برخی ویژگی‏های
دیگر جنبش
بازگشت به خویشتن
نیز در این
بخش گفته شده
است.

بخش پنجم:
عوامل غربگرایی

1ـ نقش
عامل تکنولوژی
در گسترش
غربگرایی، دیدگاه
جامعه شناسان
پیرامون
عوامل تحول
اجتماعی و
فرهنگی نقد
نظرات جامعه
شناسی غربی

2ـ اسطورههای
برتری غرب یا
پرستیژ
3ـ استعمار

4ـ کاپیتالیسم
5
ـ استبداد
داخلی

6ـ عوامل داخلی
گسترش غربگرایی

نویسنده برای
بیان عوامل
داخلی گسترش
غربگرایی،
نخست از نظریه
سوروكين
استفاده می‏کند.

به نظر نویسنده
انحطاط مسلمین
و عقب ماندگی
شرق قرب فرهنگی،
عدم تجانس در
فرهنگ ارزش‏ها
و وجود طبقات
اشرافی و مرفه
و پاسداران
ارزش‏های
جاهلی، دیگر
عوامل داخلی
گسترش غربگرایی
هستند.

بخش ششم: مجاری
غربگرایی

ما
برای مجاری
غربگرایی می‏توانیم
مجاری انسانی
و مکانیکی را
از هم تفکیک
کنیم.

مجراهای
انسانی:
روشنفکران
وابسته اقلیت‏های
مذهبی،
فراماسونری‏ها،
خاورشناسان
غربی

مسیونرهای
غربی،
تکنوکرات و
سرمایهداران
وابسته و
مستشاران، در
این امر نقش
مهمی را ایفا
کردند.
روزنامه‏ها،
مجلات، رادیو
و تلویزیون، سینما
و فیلم و
تئاتر و
ابزارها صنعتی
غرب نیز مجاری
گسترش مکانیکی
غربگرایی
هستند.

بخش هفتم:

به تاریخ
گسترش نظام
آموزش غربی در
جهان اسلام،
خصوصاً ایران
می‏پردازد.

آمد و شد هیأت‏های
بازرگانی و سیاسی
اروپا و آغاز
رابطه آنان با
دربارهای ایران
از زمان به روی
کار آمدن صفویه
توسعه یافت.
دربار صفوی ضمن
جنگ‏هایی با
دولت عثمانی
مفهوم توپ و
تفنگ را دریافت
و متوجه عقب
افتادگی ارتش
خود شد. و به
قدرت جنگی ناشی
از صنعت غرب پی
برد. پس از جنگ
«چالدران» که
بین شاه اسماعیل
اول و سلطان
سلیم عثمانی
در گرفت دربار
ایران متوجه
لزوم ساختن
اسلحه
شد. در زمان
شاه طهماسب بر
اثر مراوده زیاد
اروپاییان با
ایران اسلحه
گرم در ایران
رواج یافت و
ساختن توپ و
تفنگ به دست
استادان
اروپایی که به
ایران آمده
بودند موسوم
گردید سپس شاه
عباس با کمک
براداران شرلی
به تهیه اسلحه
جدید و ساختن
توپ پرداخت «
دكتر نقوي؛
سال1361؛ص 40»

البته چنان که
در مقدمه
اشاره نمودیم
این جریان
اقتباس از غرب
غیرمنظم
بوده، در سطح
محدودی صورت
گرفت. جریان
منظم غربیگری
پس از سال 1828 میلادی
و به دنبال
شکست کشور از
قدرت‏های
استعماری
آغاز گردید.
پس از شکست
نظامی از روسیه
در یک سلسله
از جنگ‏های ویران
کننده شد،
دربار ایران
درصدد برآمد
برخی شیوه‏های
غربیان را در
محدودهی
امور نظامی و
سیستم اداری و
آموزشی وارد
کنند.

بدین ترتیب
بود که مرحله
نخست یعنی
دوران غربیگری
در ایران از
زمان فتحعلی
شاه آغاز گردید
و تحت عنوان
اصلاحات امیرکبیر
به اوج خود رسید.
ابتدا
مستشارانی از
فرانسه به ایران
دعوت شدند. اینان
به سرپرستی
موسیو گاردان
، آجودان
مخصوص
امپراطور
فرانسه وارد ایران
شدند و به
نقشه برداری
راهها و معابر
و بنادر و تنظیم
نقشه‏های
نظامی و تعلیم
سپاهیان و
ساختن توپ
پرداختند سپس
چند هیأت نظامی
از طرف دولت
انگلیس به ایران
اعزام شدند به
تعلیم سپاهیان
ایران مشغول
شدند. در همین
زمان برخی از
صنایع اروپایی
مانند
چاپخانه و
تلگراف نیز از
غرب اقتباس
شد.

نقش عباس میرزا
و امیرکبیر در
آغاز گسترش
روند غربگرایی:

عباس
میرزا در آغاز
غربگرایی نقش
برجستهای
داشت. او بوده
که با کمک
مستشاران
خارجی به
اصلاح نظام
لشکری پرداخت
و برای لباس
نظامیان
کارخانه
ماهوت بافی در
خوی برپا کرد
و نیز مطبعه
را به وجود
آورد و در
ترجمه کتب
خارجی و تعلیم
زبان‏های
اروپایی کوشید.
«همان
كتاب؛ص 41»

پس از عباس میرزا،
امیرکبیر نقش
عمدهای در پیشبرد
این جریان
داشت. امیرکبیر
نه تنها به
فرستادن
محصول ایرانی
به اروپا و
تأسیس
دارالفنون
دست زد بلکه
مانند عباس میرزا
به ترجمه کتب
خراجی نیز
اهتمام ورزید.
به کوشش او
بود که کتاب‏هایی
از جغرافیای
جدید عالم به
فارسی ترجمه و
منتشر گردید.
بدین منظور امیرکبیر
دارالترجمه
تأسیس کرد. در
ایران نخستین
روزنامه نیز
در دوران
صدارت عظمی امیرکبیر
منتشر شد.
«همان كتاب؛ص
41»

او
«دارالفنون»
را در سال 1852م.
برای تربیت
کادر افسری
ارتش تأسیس
کرد. و بدین
سان نخستین
گام را در جهت
ورود سیستم
آموزشی غرب به
ایران برداشت.
این مرکز
«دارالفنون»
کانونی برای
ورود فرهنگ
غربی به ایران
گردید. در این
مدرسه
استادان
اروپایی به
زبان‏های
غربی، به ویژه
زبان فرانسه
تدریس می‏کردهاند.
کتب درسی
عمدتاً وارد
شده از غرب و
برنامهی درسی
نیز تقلیدی از
مدارس فرانسه
بود و بدین
سان فضای حاکم
بر این مؤسسه
آموزشی نیز یک
فضای غربی
بود. افرادی
که از این
مؤسسه فارغالتحصیل
می‏شدهاند
و عمدتاً
فرزندان اعیان
و اشراف و
ملاکین و
ثروتمندان
بودند. همین‏ها
مجرای ورود
غربگری در سال‏های
بعدی گردید.
حتی بسیاری از
اینان
سردمدار جنبش
مشروطه و
گسترش دهندهی
غربزدگی مفرط
گردیدند. همچنین
مقدمه اولیه جمعیت
روشنفکران
غربگرا با
غربزده را در
ایران ایجاد
کردند. «همان
كتاب؛ص42»

ورود
تکنولوژی و
صنعت غرب:

از نظر
اقتصادی برخی
نهادهای
اقتصادی غربی
مانند بانک در
زمان ناصرالدین
شاه وارد ایران
شد، ابتدا در
سال 1889م. دولت
انگلیسی امتیاز
بانکی را به
دست آورد و بانک
«بانک شاهی ایران»
را تأسیس کرد.

در سال 1890م. یکی
از سرمایهداران
روسی به نام
پالاکوف
«بانک
استقراضی روسی»
را در ایران
بنیاد نهاد.
البته این
بانک‏ها به
جای این که
عامل شکوفایی
و رونق اقتصاد
کشور باشند وسیلهای
برای انتقال
ثروت ملی به
خارج و چپاول
کشور بودند و
تأسیس بانک‏ها
در واقع نقطه
آغاز ادغام
اقتصاد کشور
در نظام مسلط
اقتصادی
استعماری غرب
بوده است و از
همین جهت بود
که سید جمال بیدارگر
بزرگ شرق شدیداً
به مخالفت با
تأسیس شاخه‏های
بانک‏های
غربی در جهان
اسلام و ایران
پرداخت.و ندا
داد: البنک و
البنک و ما
ادریک ما
النبک « همان
كتاب ؛ص 43»

سید
جمال در این
زمینه می‏گوید:

«این
چه بلایی است
نازل گشته؟ این
چه حالی است پیدا
شده؟ کو آن
عزت و رفعت؟
چه شد آن
جبروت و عظمت؟
کجا رفت این
مسکنت و بیچارگی
را سبب کدام
است؟ آیا می‏توان
در وعدهی الهی
شک کرد؟ آیا می‏توان
از رحمت الهی
مأیوس شد؟
نستجیر بالله.
پس چه باید
کرد؟ سبب را
کجا پیدا کنیم؟
علت را از کجا
تفحص کرد، و
از کجا جویا
شویم جز این
که بگوییم: آن
الله یغیر ما
بقوم و اما با
انفسهم

(آزاد
ارمکی، 1380؛ص174)

در
همین دوره تجهیزات
و تکنیک‏های
مخابراتی نیز
از غرب وارد
گردید، البته
در این کار نیز
اهداف
استعماری
قدرت‏های
غربی و فشار
آنان تأثیر
داشته است.

پس از آن که
هندوستان به
صورت مستعمره
انگلیس درآمد
و حکومت انگلیس
برای برقراری یک
وسیله ارتباطی
سریع بین انگلیس
و هند درصدد
کشیدن سیم
تلگراف بین دو
کشور برآمد و
به اقتضای این
مصلحت
استعماری به
ترتیب در سال‏های
1862، 1865 و 1872 ایران
را مجبور ساخت
که معاهدهی
تلگرافی
مربوطه را
امضا کند.

دولت ایران
مجبور شد که
امتیاز ساختن
و استفاده از
تلگراف بین
جلفا و تهران
را که دنباله
خط تلگرافی
لندن، تورن،
ورشو، ادسا،
تفلیس، جلفا
بود به شرکت
سهامی تلگرافی
هند و اروپا
واگذارد و به
موجب معاهده
پانزده اوت 1901
دولت ایران
متعهد گردید
که به راهنمای
انگلیس‏ها و
به حساب قرضه‏هایی
که از انگلیس
دریافت می‏داشت
به تکمیل خط
تهران ـ بوشهر
خط تلگرافی
بلوچستان را
که از یزد و
کرمان می‏گذشت
و به متصرفات
انگلیسی در
هند وصل می‏شد
احداث کند.

این نشان می‏دهد
که در این سال‏ها
بسیاری از
نقاط کشور تحت
پوشش خطوط
ارتباطی جدید
قرار گرفته
بود. البته
اقتباسات
مزبور از سوی
دربار،
آگاهانه
انجام نگرفته
بلکه بیشتر از
ناحیه
استعمارگران
تحمیل گردید.
سپس چون دربار
قاجار متوجه
شد که این
گونه اقدامات
برایش سودمند
است از آن پشتیبانی
کرد. نقدی برای
معتبر کردن
سخن خود و تأیید
آن سخن سرد
لرد کرزن را می‏آورد.

لرد کرزن می‏نویسد:

«به
دنبال شرح این
ارتباط
تلگرافی در ایران
طول نکشید که
رشته‏های
فرعی تلگراف
به اطراف
مملکت نیز کشیده
شد و اغلب
نواحی دوردست
ایران با مرکز
مربوط گردید و
از آن پس مرکز
قادر شد به
سرعت احکام
خود را به
اطراف و نواحی
کشور وسیع ایران
برساند... و یاغی‏ها
مجال آن
نداشتند که
علم یاغیگری
بر پا دارند زیرا
به سرعت از
مرکز برای
سرکوبی آنها نیرو
فرستاده می‏شد».
«دكتر
نقوي؛1361؛ 44»

این
نشان می‏دهد
که حتی این
اقدام مفید نیز
ناشی از انگیزه
رفاه مردم
نبوده بلکه بیشتر
با انگیزه تقویت
موقعیت
استعمار و
استبداد
همراه بوده
است.

بدین سان می‏بینیم
که گرچه هر
کشور بنا به
اوضاع تاریخی
و جغرافیایی و
حوادث
گوناگون شرایط
ویژهای
داشته است، در
عین حال در ایجاد
و گسترش
غربگرایی در
جهان اسلام
اعم از
امپراطوری
عثمانی و ایران
و مصر و سایر
کشورها تشابه
شگرفی به چشم
می‏خورد. در
تمامی این
موارد غربگرایی
را زمامداران
با اقتباس شیوه‏های
نظامی از غرب
آغاز کردند و
به دنبال آن
اصلاحات اداری
و آموزشی صورت
گرفت و صنعت و
فرآورده‏های
صنعتی وارد
گردید و سپس
کمکم این جریان
منجر به ظهور
طبقه جدید تحصیل
کرده غرب و
بوروکراسی شد
که با راه و
رسم غربیان خو
گرفته بود
چنانکه دیدیم
در اکثر موارد
غربیگری
ابتدائاً ناشی
از دلبستگی به
غرب نبود بلکه
انگیزه اصلی
غرب ستیزی و
تقویت بنیه
نظامی کشورهای
مسلمان به
منظور رویارویی
با غرب بوده
است ولی نسلی
که وارث نتایج
این جریان بود
به غرب دلبستگی
جدی پیدا کرد
در مقابل آن خیره
شده بود و
موجب آن شد که
غربگرایی به
غربزدگی بیانجامد
و به جای غرب
ستیزی و اسلام
خواهی، اینک
غرب خواهی و
اسلام ستیزی
انگیزه عمده
تقلید و
اقتباس گردید.

علل و ماهیت
غربزدگی

در
دوره اول رویکرد
به غرب به طور
آگاهانه سطح
دولت صورت
گرفته است و
نهادهای
اجتماعی و
فرهنگی و توده
مردم به آن بیگانه
بودند وی در
دوره دوم
«غربگرایی»
تبدیل به
غربزدگی گردید
و طرز تفکر
زندگی اجتماعی
مردم را
دستخوش تحول
ساخت. این
دورهای است
که در آن نسل
جدید تحصیل
کرده در
دانشگاه‏های
جدید و پرورش یافته
فرهنگ و آموزش
باختر با کمک
استعمارگران
خارجی زمام
امور را به
دست گرفت.
چنانچه یادآور
شدیم در دوره
اول نظام
آموزشی جدید
از غرب اقتباس
گردید و
جوانان به
اروپا اعزام
شدند در دوره
دوم همین جوان‏ها
به عنوان دیوان
سالارها و
نخبگان و
روشنفکران قد
علم کردند و
قدرت سیاسی مدیریت
اقتصادی و
اداری و فعالیت
فرهنگی و ... در
انحصار خود
قرار دادند.
آنها چون برای
بکار بردن این
روش‏ها و
اداره نهادهای
جدید نیاز به
نیروی ماهر
انسانی
داشتند متکی
به اقلیت به
ناچیزی شدند
که در غرب
دوره‏های
آموزشی را
گذرانده و
حداقل به یک
زبان خارجی
مسلط بود و
لذا کارهای
کشوری در
انحصار همین تیپ
قرار گرفت. این
اقلیت
کاردانان و
روشنفکران به
صورت اشراف
نوپای جامعه
درآمدند.

دکتر نقوی می‏نویسد:

«عدهای
مزبور که قدرت
را به دست
گرفتند کسانی
بودند که از
طبقهی بالا
برخاسته، در
خارج درسی
خوانده، از
فرهنگ خویش بریده
و با احساسات
عمیق مردم خود
کاملاً
ناآشنا بوده و
به قول لیویس
در «برج عاج»
به سر می‏بردهاند.
اینها در
مقابل فرهنگ و
تمدن غرب
کاملاً خیره و
مبهوت و از
خود بی خود
شده بودند.
حالت آنها
همانند حالت یک
جوان تازه کار
ناپخته بود که
کسی از فلسفه
کانت و هگل و
افلاطون و
ارسطو آگاهی پیدا
کند و چنان خیز
شود که توانایی
اندیشیدن را
از دست بدهد.
برداشت اینان
از فرهنگ و
تمدن غرب نیز
بسیار سطحی
بوده و فقط
ظواهر و شکل‏ها
و مدها و
مصطلحات و ژست‏های
غربیان را
اقتباس می‏کردهاند
ولی هیچگاه
به روح تمدن
غرب و رمز
موفقیت باختر
زمین دست نیافتند.
این غربزده‏ها
چون از فرهنگ
و تمدن خودشان
بریده بودند
به صورت آدمک‏های
بیشعور و بیریشه
در می‏آمدند
که نه از
فرهنگ خود
بهرهای
داشتند و نه
از فرهنگ غربی‏ها
و کمتر قادر
بودند به
ابتکارها و
خلاقیت‏ها
دست زنند یا
زایش و پویش
فکری داشته
باشند اینان
همانند قطراتی
بودند که از
جوششگاه خود یعنی
ابرها جدا شده
و به جای اینکه
در آغوش دریا
و یا زمینی
حاصلخیز بیفتند
در یک کویر
سوزان افتاده
و محکوم به
نابودیاند» (
همان كتاب ؛ص 62)

با این
حال ما می‏بینیم
که نسل غربزده
در معرض خطر
جدی متلاشی
شدن شخصیت
قرار داشت چون
از یک سو با
اقتباس یک مشت
ظواهر و تجملات
مادی غربی،
خود را از هر
گونه مسئولیت
سنتی رها شده
احساس می‏کرد
بدون این که
بار مسئولیتهای
نوینی را که
خود غربی‏ها
حس می‏کنند
احساس کرده
باشد.

غربزدگان
معتقد بودند
که شرقی‏ها
خودشان نمی‏توانند
تمدن بسازنند
و باید برای
متمدن شدن
ابزارها و
قالب‏ها و ارزش‏های
غربی را بپذیرند.
در نظر اینها
فقط یک نوع
فرهنگ و تمدن
در جهان وجود
داشت و آن نیز
تمدن و فرهنگ
غربی بود ولی
اینها فراموش
کردند که وقتی
فرهنگ
مسلمانان در
اوج بوده است
و ابن خلدون علم
جامعه شناسی
را پایهگذاری
می‏کرده است
غربی‏ها
اباطیل و اساطیری
چون «شانسون
دورولان»
داشتند و ادبیاتشان
این بود که
کاروان‏های
زیارتی مسیحی
آواز کوچه باغی
بخوانند.

غربزدگان
چنان گمان می‏کردهاند
که با وارد
کردن اندیشه و
اخلاق و نظام
ارزش‏ها و
تکنولوژی غرب یک
معجزه
«باباطاهر
مآبانه» رخ
خواهد داد و
کشورهای
اسلامی از قرن
دوازدهم یک
مرتبه در قرن
بیستم گام می‏نهند.

برداشت و طرز
تفکر آنها عیناً
همانند طرز
تفکر پطر کبیر
تزار روسیه
بود که در
هنگام تحصیل
در هلند در
فکر بوده است
که چرا ملت او
عقب افتاده
است و ناگهان
کشف کرده است
که علت العلل ثروت
و قدرت و پیشرفت
هلند این است
که مردان هلندی
آدم‏های
مرتبیاند که
صبح به صبح رئیسهایشان
را با تیغ چپه
تراشی می‏کنند.
و به نظافت
خود خیلی اهمیت
می‏دهند.

دکتر علی شریعتی
در این مورد می‏گوید:

«نهضت آغاز
شد پاسبان‏ها
مسلح به قیچی
سلمانی در
کوچه‏ها و خیابان‏ها
به دنبال ریشوهای
فراری می‏دویدند
آتش انقلاب ریشهدار
ضد ریش در
سراسر کشور
برافروخته شد
و ریش‏ها ریشهکنی
گشتند ولی هیچ
دگرگونی و پیشرفتی
حاصل نگردید و
عقب ماندگی
ملت روسیه
جبران نگشت
فقط پولی از
ملت فقیر نصیب
کمپانی‏های
هلندی سازنده
تیغ ریش تراشی
شد و بس،
والسلام نعمت
تمام» « همان
كتاب ؛ص 63»

دوره غربزدگی
در ایران

آغاز مرحلهی
«غربزدگی» را
در ایران می‏توان
زمان انقلاب
مشروطیت
دانست.

ایجاد
«دارالفنون»
و دیگر مؤسسات
آموزشی نسلی
را که در فضای
فرهنگ و اندیشهی
غربی زندگی
کرده بود به
بار آورد اینان
عوامل و
مجراهای
گسترش غربزدگی
در ایران گردیدند.
برخی عوامل دیگر
که منجر به پیدایش
گرایش‏های
غربی در عدهای
گردید عبارت
بود از نوشته‏های
نمایندگان ایران
که به اروپا می‏رفتند
و در مقابل
فرهنگ آن دیار
دچار احساس خمیدگی
می‏گشتهاند.
از این دسته
از مکتوبات میتوان
به «خاطرات
اعتمادالسلطنه»
و «امین
الدوله» و
نوشته‏های
«آجودان باشی»  خسرومیرزا
و میرزا صالح
شیرازی را نام
برد.

سفرنامه‏هایی
که اروپاییان
و نمایندگان
آنان در ایران
تهیه کردند در
آن به طور ضمنی
شرایط ایران
را با اوضاع
اروپا مورد
مقایسه قرار
دادهاند،
مجرای دیگر
گسترش دلبستگی
به غرب بوده
است، از آن
جمله می‏توان
از «تاریخ
مختصر ایران»
نوشتهی سی ـ
ار ـ مارنام و
«تاریخ ایران»
نوشتهی
سرجان ملکم و
غیره نام برد.
تمام این
عوامل عدهای
از ایرانیان
را دلبسته غرب
ساخت و همین
افراد بودند
که رهبری سیاسی
انقلاب
مشروطه را به
دست گرفتند و
به نام مشروطه
غربزدگی را به
کرسی نشاندند.

این دسته از
غرب زده آن
گردانندگان
اصلی و ناپیدای
جنبش، اهداف
اصلی خویش را
پنهان ساختند
و «مشروطه» و
محدود ساختن اختیارات
شاه را هدف
اصلی خود
قلمداد کردند
و از این طریق
حمایت روحانیون
و مردم را نیز
جلب نمودند. «انقلاب
مشروطه» که به
بهانهی به
دست آوردن
حقوق مشروع سیاسی
و مشروطه خواهی
آغاز گردید و
تحت این عنوان
توانست پشتیبانی
علما و توده
مسلمانان ایران
را جلب کند در
واقع جنبشی
بود، نه برای
کسب حقوق سیاسی
مردم، بلکه
برای به کرسی
نشاندن
نظامات و ایده‏های
غربی و سوق
دادن کشور به
سوی ورطه
غربزدگی. اکثر
سرمداران
مشروطه کسانی
بودند که شدیداً
به غرب دلبسته
و یا به محافل
استعماری
وابسته بودهاند.
برخی از آنان
با مأموریتی ویژه
از روسیه تزاری
آمدند و برخی
دیگر در محافل
فراماسونری
عضویت داشتند.

نظریه
پردازان
غربزدگی در ایران

ایدهئولوگ‏ها،
نظریه سازان
عمده مشروطیت
اکثراً
غربزده و یا
از طبقه اعیان
بودند. غربزدگی
این «الدوله‏ها»
تا حدی بوده
است که کلمات
عادی فارسی را
به کار نمی‏بردهاند.
به عنوان مثال
یکی از این
غربزده‏های
نظریه پرداز
مشارالدوله
است که در
رساله «یک کلمه»
وی این امر به
وضوح دیده می‏شود.

«چندی
اوقات خود را
به تحقیق اصول
قوانین
فرانسه صرف
کردم و دیدم
آن کودها
(مقصود کلمهی
فرنگی code است) در نزد
اهالی فرانسه
کتاب شرعی
محسوب می‏شود»
( همان كتاب؛ص 78)

دومین ایدهئولوگ
مشروطه که
وابستگی‏های
عمیق با محافل
امپریالیستی
داشت میرزا
ملکم خان
ارمني است.
ملکم خان را می‏توان
تئوريستن و
بارزترین
چهره این
غربزدگان
وابسته دانست.
او پس از
تحصيل در اروپا
و مراجعت به ایران
در تهران
«فراموشخانه»
را تأسیس کرد
که شاخهای از
فراماسونری
معروف جهانی
بود. او برای
ترویج ایده‏های
غربی روزنامهی
قانون را
منتشر کرد.

میرزا ملکم
خان البته زیرکتر
از افرادی
مانند
آخوندزاده
بود و خودش می‏نویسد:

«در
اروپا که بودم
سیستم‏های
اجتماعی و سیاسی
خوب را مطالعه
می‏کردم و با
اصول مذاهب
گوناگون دنیای
نصرانی و همچنین
تشکیلات سری
فراماسونری
آشنا گردیدم.
طرحی ریختم که
عقل و سیاست
مغرب را با
خرد و دیانت
مشرق به هم آمیزم.
چنین دانستم
که تغییر ایران
به صورت اروپا
کوشش بیفایدهای
است. از این رو
فکر ترقی مادی
را در لفافه دین
عرضه داشتم تا
هموطنانم آن
معانی را نیک
دریابند.
دوستان و مردم
معتبری را
دعوت کردم که
در محفل خصوصی
از لزوم پیرایشگری
اسلام سخن
راندم و به
شرافت معنوی و
جوهری آدمی
توسل جستم» «
همان كتاب ؛ص 79»

البته مطرح
شدن مسائل
اسلامی به وسیلهی
این مسیحی
زاده، جز تزویر
چیزی نبود و
در لفافه آن
او مبلغ
غربزدگی محض
بود و حتی ابتکار
و تشخیص را در
پیروی از غرب
جایز نمی‏دانسته
است. دکتر نقوی
برای تأیید
حرف خودش به
کتاب «فکر
آزادی» فریدون
آدمیت مراجعه
می‏کند آنجا
ملکم خان می‏گوید:
«در اخذ اصول
تمدن جدید و
مبانی ترقی
عقلی و فکری
حق نداریم
درصدد اختراع
باشیم بلکه باید
از فرنگی سرمشق
بگیریم و در
جمیع صنایع از
باروت گرفته
تا کفش دوزی
محتاج سرمشق
بوده و هستیم»

بدین سان
ملکم خان راه
نجات را تنها
در پیروی بیقید
و شرط از غرب و
اقتباس نظام
فرهنگی آنان می‏داند
و برای تحقق این
هدف (غربزدگی
فرهنگی) چنین
توجیهی دارد:

اولاً باید یک
هیأت صد نفری
از .... متخصصین
خارجی به ایران
خواست و
زرادخانه و
تشکیلات دولتی
را به آنها
سپرد. ثانیاً
هزاران نفر
شاگرد به
فرنگستان
فرستاد که تحصیل
علوم و فنون
جدید کنند و
آدم شوند...
ثالثاً پای
کمپانی‏های
خارجی را باید
به ایران باز
کرد و اعطای
امتیازات
اقتصادی سرمایه‏های
خارجی را در ایران
بکار انداخت.

دکتر نقوی،
بررسی عقاید و
نظرات
غربزدگان ایرانی
خصوصاً ملکم
خان که در رأس
آنها قرار
دارد می‏خواهد
این را بیان
کند که ایرانیان
نخست خودشان
مشتاق غربگرایی
بودند. او برای
مستند کردن و
مورد تأیید
قرار دادن سخن
خودش علاوه بر
آوردن سخنان
ملکم خان، از
نظریه سوروکین
استفاده می‏کند.

«سوروکین که یکی
از برجستهترین
جامعهشناسان
معاصر است و طی
نظریه معروف
«تحول دورن
ذاتی» معتقد
به این است که
در تحولات
اجتماعی و
فرهنگی عوامل
خارجی نقش تعیین
کنندهای
ندارد. بلکه
در «تحول» در
ذات هر جامعه
است و بیشتر
متأثر از
عوامل داخلی می‏باشد.
سوروکین در
کتاب بزرگ خود
«پویا شناسی
اجتماعی
فرهنگی» تأکید
دارد عواملی
که جامعه را
دگرگون می‏سازند.
«برون ـ ذاتی»
نیستند بلکه
«درون ـ ذاتی»
اند و از مزاج
و سرشت و شرایط
و اوضاع خود
آن جامعه
سرچشمه می‏گیرند.
چنانچه زمینهی
داخلی فراهم
گردد، حتی اگر
هیچ عامل خارجی
وجود نداشته
باشد باز هم
نظام فرهنگی و
اجتماعی
متحول خواهد
شد و اگر زمینه
داخلی فراهم
نباشد هیچ
عامل خارجی و
تحمیلی قادر
به تغییر شرایط
جامعه نیست.

طبق
نظر سوروکین
انگیزه‏های
خارجی یا
عوامل تحمیلی
فقط می‏توانند
این جریان را
تسریح نمایند یا
از سرعت آن
بکاهند ولی
قادر به تغییر
جهت آن نیستند.
« همان كتاب
؛ص 142»

دکتر
نقوی علاوه بر
نقش‏های
نفوذی چون
تکنولوژی و
عوامل تحمیلی
مانند
استعمار،
عامل عمده
داخلی را
«رکود و جمود
فکری و فرهنگی
جامعه» بوده
است.

جریان
غربزدگی در
زمان رضاخان

در
دسامبر 1925 رضا
خان به وسیله
پارلمان
مشروطه به
عنوان شاه جدید
انتخاب گردید.
وی که به کمک
قدرت غربی به
ویژه انگلیس
روی کار آمد،
کلیه مساعی خویش
را برای بسط
غربزدگی و
نفوذ
استعمارگران
بیگانه بست.
سال‏های
قدرت و حکومت
نسبی یا مطلق
رضاخان که از
دوران سلطنت وی
پنج سال طولانیتر
است در تاریخ
گسترش غربزدگی
در ایران
مرحلهی نوینی
محسوب می‏شود.
در این دوره
جریان غربزدگی
که از زمان
مشروطیت آغاز
شده بود به نتیجه
طبیعی خود رسید
و رضاخان کشور
را به سوی
اروپایی مآبی
و وابستگی
اقتصادی و سیاسی
به امپریالیسم
برد که البته
در زمان پسرش
به اوج رسید.
مقارن با همان
زمانی که مصطفی
کمال در ترکیه
مشغول اجرای سیاست‏های
غربگرایانه
بوده است در ایران
نیز قدرت‏های
استعماری به
وسیلهی
رضاخان درصدد
پیاده کردن
همان برنامه‏ها
برآمدند، با این
تفاوت که در این
جا به خاطر نیرومند
بودن عناصر
اسلامی
نتوانست به
اندازه
آتاترک پیش
رود.

اقدامات رضا
خان در جهت ایجاد
یک بوروکراسی
غربگرا از سال
1921 میلادی آغاز
شد. یعنی همان
وقتی که یک
مدرسه آموزشی
حقوق با اساتید
فرانسوی به
منظور تربیت
کادر برای
وزارت دادگستری
تأسیس گردید.
رضاخان با
همين هدف جریان
اعزام ایرانیان
را به کشورهای
اروپا تقویت
کرد.

در این گونه
مسائل رضاخان
از کمال
آتاتورک تقلید
کرده است.
رضاخان در
انجام مأموریت
استعماری خویش
به اسلامزدایی
کشور پرداخت و
تضييقات شدیدی
برای روحانیون
و مدرسه‏های
دینی به وجود
آورد و در صدد
برآمد چادرهای
زنان و عمامه‏های
روحانیون را
بردارد که
البته در این
مورد علیرغم
اعمال قدرت،
به خاطر نیرومند
بودن عناصر
اسلام در ایران
به سختی شکست
خورد. در
مؤسسات عالی
آموزش مختلط
پسران و
دختران معمول
گردید.

برای تضعیف
اسلام و از بین
بردن پایگاه
روحانیون،
رضاخان درصدد
برآمد ایدئولوژی
نوینی را که
بر پایه «ناسیونالیسم
افراطی و شاه
دوستی»
استوار بود از
طریق مطبوعات
و رسانه‏های
گروهی و تمامی
امکانات
موجود تبلیغاتی
در میان مردم
پخش کنند. جسد
پوسیده کورش‏ها
و داریوش‏ها
را به زور از
گور بیرون کشیدند
تا ایرانیان
به جای اسلام
به گذشته
موهوم و اساطیری
خود ببالند.

برخی از
اقدامات به
ظاهر مثبت هم
که رضاخان
انجام داد
مانند توسعه
خطوط راهآهن،
خطوط تلگراف و
تلفن، اصلاح
طرق ارتباط و اصلاح
ارتش و قوای
انتظامی در
واقع نه برای
رفاه حال ملت،
که به منظور
تثبیت پایه‏های
قدرت خویش و
خدمت به منافع
استعمار بود.

مرحله سوم:
بازگشت به خویشتن

از
آغاز قرن
نوزدهم تا پایان
آن، غربی‏ها
چنین می‏پنداشتهاند
که دوره شکوفایی
اسلام برای همیشه
سپری شده و
فرهنگ اسلام
در برابر یورش
طرز تفکر غرب
تاب نیاورده
در حال از هم
پاشیدن است ولی
اینان ـ
چنانکه
خاورشناسی
معروف «گب»
خاطرنشان
سازد ـ دینامیسم
و پویایی درونی
اسلام را نادیده
گرفته بودند.

در برابر موج
غربزدگی قرن
نوزدهم جنبش دیگری
نیز آغاز گشت
که می‏توانیم
آن را نهضت
بازگشت به
اسلام بنامیم
و پایه گزارش
سید جمالالدین
اسدآبادی
بوده است.

عواملی که
موجب بازگشت
به اسلام گردیده
اولاً پویایی
درونی خود
مکتب بوده و
ثانیاً تسهیلات
چاپی در جهت
نشر اندیشه‏های
نو بود که خود
به عنوان یک
فرآورده صنعتی،
از غرب به
ارمغان آمد. یکی
دیگر از علل
سپری شدن دوره
غربگرایی
مطلق، عدم
موفقیت
نهادهای غربی
در نتیجه
ناسازگاری
آنها با مذاق
شرق و فساد
عاملین غرب
بوده است و اینکه
نهادهایی که
غرب به آنها می‏بالید
مانند نظام
دموکراسی
احزاب و
مشروطه و نظام
فرهنگی و
آموزشی هنگام
به شرق وارد
گشت به ابتذال
کشیده شد.در این
مقال، تئوریستین‏های
موج نوین اسلامی
اصرار ورزیدند
که فقط در
تکنولوژی و
دانش و
دستاوردهای
مثبت تمدن غرب
آن هم آگاهانه
و با تشخیص و
نه کورکورانه
اقتباس صورت گیرد.
ولی نظام ارزش‏ها
و مکتب و ایدئولوژی
غربی‏ها باید
قاطعانه کنار
زده شود.

نتیجه و نقد
کتاب

نخستین
تماس‏هایی
که بین ایران و
دولت‏های
اروپایی حاصل
شد به دنبال
ارتباط‏های
اقتصادی و
بازرگانی به
منظور حصول
مطامع
استعماری و
امپریالیستی
غرب بود. ایران
دروازه سرزمین
حاصلخیز هند
بود و خودش نیز
سرشار از
منابع طبیعی
بوده، همین
نکته قدرت‏های
استعماری
اروپا را
واداشت تا
درصدد ایجاد
رابطه با ایران
برآیند و
انواع سیاست
تجاوزکارانه
اقتصادی و
استعماری غرب
به طور غیرمستقیم
از دو جهت در ایجاد
غربگرایی کمک
کرد.

1ـ نخست این که
بدین سان
دستگاه
مقامات ایران
متوجه آسیب پذیری
خود و برتری
غرب از
تکنولوژی و
اقتصاد شدند و
بیشتر درباره
غرب کنجکاو
شدند.

2ـ ثانیاً چون
همین سیاست‏های
تجاوزکارانه
بود که مقامات
ایران را
مجبور ساخت به
طور جدی به
چارهاندیشی
بپردازند و به
این نتیجه
برسند که تنها
راه شکست دادن
غرب و حفظ موجودیت
کشور در برابر
این نوع
تجاوزات تقویت
ارتش از طریق
وارد ساختن
ساز و برگ و
ابزار و شیوه‏های
غربی است. به
طور پراکنده
در ایران جریان
اقتباس از غرب
از دوران شاه
اسماعیل و شاه
عباس صفوی
آغاز گردیده
بود ولی دورهی
منظم آن پس از
شکست‏های پیدرپی
ایران از روسیه
و از زمان
فتحعلی شاه
قاجار شروع شد
و تا مشروطه
ادامه یافت و
از مشروطه به
بعد مرحله دوم
یعنی دوران
غربزدگی آغاز
گردید که در
زمان رضاخان و
محمدرضاخان
به اوج خود رسید
و از این پس
جنبش بازگشت
به خویشتن که
از سال 1342 و با
ماجرای 15
خرداد تشدید
شده بود، تدریجاً
به مرحله پیروزی
نزدیک می‏شد.

از جمله
افرادی که در
گسترش غربگرایی
نقش برجستهای
داشتند عباس میرزا
و امیرکبیر
بودند. عباس میرزا
علاوه بر
اصلاح نظام
لشكري در
ترجمه کتب خارجی
و تعلیم زبان‏های
اروپایی کوشید.
از طرفی هم امیرکبیر
نه تنها به
فرستادن
محصلان ایرانی
به اروپا و
تأسیس
دارالفنون
دست زد بلکه
مانند عباس میرزا
به ترجمه کتب
خارجی نیز اهتمام
ورزید.

دارالفنون
امیرکبیر در ایران
کانونی بود که
فرهنگ غربگرایی
را رواج می‏داد.

در ایران
نخستین
روزنامه رسمی
هم در زمان
صدارت امیرکبیر
و با نام وقایعالاتفاقیه
منتشر شد.

دکتر نقوی در
کتابش بعد از
نقش امیرکبیر
و عباس میرزا،
ورود صنعت و
تکنولوژی غرب
را عامل دیگر
غربگرایی می‏داند.
او می‏گوید:

«بدین
سان می‏بینیم
که در چگونگی
شروع جریان
غربیگری در ایران
نیز همان وضعی
که در
امپراطوری
عثمانی
مشاهده می‏شد
تکرار گردید.
نخست تکنولوژی
جنگی اقتباس
گردید و سپس
نظام آموزشی ـ
ادارای و
تکنولوژی ـ و
فرآورده‏های
صنعتی غرب
وارد شد. انگیزه
رویکرد به غرب
در ایران نیز
مانند ترکیه
تقویت بنیه
نظامی کشور به
منظور رویارویی
با غرب و نهایتاً
غرب ستیزی
بوده است نه
دلبستگی به
غرب» «نقوی،
1361، ص 45»

در
دوره اول رویکرد
به غرب
آگاهانه و در
سطح دولت صورت
گرفته است و
نهادهای
اجتماعی و
فرهنگی و تودهی
مردم با آن بیگانه
بودند ولی در
دوره دوم
«غربگرایی»
تبدیل به
«غربزدگی»
گردید و طرز
تفکر و زندگی
اجتماعی مردم
را دستخوش
تحول ساخت. یعنی
در این دوره
طوری شده بود
که مردم،
روشنفکران و
درباریان به
جای غرب ستیزی
مرحله اول غرب
دوستی و اسلام
ستیزی را مبنای
کار خود قرار
دادند.

آغاز مرحلهی
غربزدگی را در
ایران می‏توان
انقلاب مشروطیت
دانست. ایجاد
دارالفنون،
سفرنامه‏هایی
که اروپاییان
و نمایندگان
آنان در ایران
تهیه می‏کردند
و موجب دلبستگی
به غرب می‏شدند
و انجمن‏های
سری و مشروطهطلبان
غربزده، همه و
همه عواملی
بودند که
غربزدگی را در
ایران تشدید می‏کردند.

مشروطه
خواهان
غربزده،
مانند ملکم
خان، طالبوف و
آخوندزاده
تلاش‏های شدیدی
را برای ست
نمودن مبانی
اسلامی جامعه
و ترویج
غربزدگی مفرط
به کار
انداختند و
تنها کارشان
بازگویی اندیشه
غربیان، تمام
هم و غمشان بریدن
ایرانیان از
اسلام و فرهنگ
سنتی خود و پیوند
دادن آن با
غرب بوده است.

دکتر نقوی در
حالیکه در
کتاب خودش ایران
بعد از مرحله
غربگرایی را
دلبسته و شیفته
غرب توصیف و
تحلیل می‏کند
و مفهوم کلی
از آن در ذهن
مخاطب و
خواننده
کتابش ایجاد می‏کند
اما در جایی
هم به این
نکته متناقض
اشاره می‏کند
که درباریان
قاجار و پهلوی
بعد از مشروطه
به جای این که
دلبسته غرب
باشند،
وابسته غرب
بودند. طوری
که حتی خودش
برای توصیف آن
از نوکر و
چاکر استفاده
می‏کند.

«... در این
گونه مسائل
رضاخان از
کمال آتاترک
تقلید کرده است
به عنوان یک
«غربزده» هر
دو برنامه
مشابهی را پیاده
می‏کردهاند
ولی فرق میان
کمال آتاتورک
و رضاخان این
بوده که
آتاترک
دلبسته غرب
بود و رضاخان
وابسته آن.
کمال آتاترک
علیرغم تمام
خودباختگیهایش
لااقل علاقهای
هم به ملت و
وطن خود داشت
ولی رضاخان
تمام هم و غمش
معطوف به
اعمال
خودخواهی‏ها
در قبال
هموطنانش و
چاکری بیگانگان
بود». «دکتر
نقوی، 1361، ص 124)

از
نقدهای مثبتی
که بر کتاب
دکتر نقوی
وارد است،
مستند بودن
مطالب گفته
شدهاش است. یکی
از خصوصیات
خوب دکتر نقوی
در این کتاب این
است که سعی
کرده همیشه
برای بیان
خودش سند بیاورد.
به عنوان مثال
او در این زمینه
از نظریه
سوروکین،
کتاب فریدون
آدمیت و سخن
برد کرزن و ...
استفاده کرده
است.

«جسدهای
پوسیده کورش‏ها
و دارویوش‏ها
را به زور از
گور بیرون کشیدند
تا ایرانیان
به جای اسلام
به گذشته
موهوم و اساطیری
خود ببالند»

(دکتر،
نقوی، سال 1361؛ص 86)

جمله بالا یکی
از گفته‏های
دکتر نقوی
است. نویسنده
در این کتاب
سعی کرده است
که هویت اصلی
ایران را به
اسلام
برسانند. او
در کل کتابش
تجدد و غربگرایی
را که
روشنفکران و
درباریان ما
بدان دلبسته
بودند در
مقابل اسلام و
فرهنگ اسلام
قرار می‏دهد
و برای غرب ستیزی،
اسلام دوستی
را بیان می‏کند
و در مقابل
دوستی دوره
غربزدگی، از
واژه اسلام ستیزی
سخن می‏گوید.
این که نویسنده
در جملهی
فوق، بیرون کشیدن
جسدهای کورش‏ها
و داریوش‏ها
را «به جای
اسلام» می‏داند
مبین این است
که او هویت ایرانی
را اسلام می‏داند
که «ایران
باستان و
کوروش‏ها» و
«تجدد و
غربگرایی» در
مقابل آن
هستند.

در کل دکتر
نقوی در کتاب
خود این معنی
را به مخاطب می‏رساند
که تجدد و
غربگرایی در ایران
در مقابل
فرهنگ اسلام ایستاد
و بعدی از هویت
ایرانی که در
مقابل آن می‏ایستاد
اسلام و فرهنگ
اسلامی بود.
از نکات بسیار
برجسته که در
کتاب جامعه
شناسی غربگرایی
دکتر نقوی
مشهود است
پرداختن به
عناصر منفی
شخصیت ایرانی
است. در کتاب
او ما هیچ جا
نمی‏بینیم
که به تعریف
شخصیت ایرانی
و عقاید و اندیشه‏ها
و رفتار آنها
بپردازد.

دکتر نقوی
عناصر منفیای
که در مورد
شخصیت ایرانی
به کار برده
است پیشتر برای
درباریان و
روشنفکران
غربزده توصیف
کرده است نه
توده مردم.

آن چه که بیشتر
در این کتاب
به چشم می‏خورد
استفاده از
کلمه خیرگی و
مبهوت برای
جامعه ایرانی
است. دکتر نقوی
دلیل غربگرایی
و غربزدگی ایرانی
و ایرانیان را
بیشتر همین خیرگی
و مبهوت شدن
آنها در مقابل
فرهنگ غرب می‏داند.

«.... برخی
عوامل دیگر که
منجر به پیدایش
گرایش‏های
غربی در عدهای
گردید عبارت
بود از نوشته‏های
نمایندگان ایران
که به اروپا
رفتند و در
مقابل فرهنگ
آن دیار دچار
احساس «خیرگی»
می‏گشتهاند...»
(دکتر نقوی،
سال 1361، ص 75)

«....
بلکه انگیزه
اصلی به خاطر
غرب ستیزی و
تقویت بنیه
نظامی کشورهای
مسلمان به
منظور رویارویی
با غرب بوده
است ولی نسلی
که وارث این
جریان بود به
غرب دلبستگی
جدی پیدا کرده
در مقابل آن
«خیره» شده
بود...» (دکتر
نقوی، 1361، ص 57)

«... این
(روشنفکران
غربزده) در
مقابل فرهنگ و
تمدن غرب
کاملاً «خیز و
مبهوت» و از
خود بیخود
شده بودند.
حالت آنها
همانند حالت یک
جوان تازه کار
ناپخته بود که
کمی از فلسفه
کانت، هگل و
افلاطون و
ارسطو آگاهی پیدا
کند و چنان «خیره»
شود که توانایی
اندیشیدن را از
دست بدهد....»
(دکتر نقوی، 1361،
ص 62)

اگر
ما بخواهیم
جمعبندی کلی
از صفات منفي
ایرانیان در این
کتاب ارایه دهیم
تنها به این ویژگی‏‏ها
می‏توانیم
اشاره کنیم.
دکتر نقوی در
نکات مختلف
کتابش بیشتر
به این خصوصیات
پرداخته است.

1ـ
نفهم بودن
درباریان

البته
اقتباسات
مزبور از سوی
دربار،
آگاهانه صورت
نگرفته، بلکه
بیشتر از ناحیه
استعمارگران
تحمیل گردید.
سپس چون دربار
قاجار متوجه
شد که این
گونه اقدامات
بر این سودمند
است، از آن
پشتیبانی کرد.
كه اين نشان
از عدم اگاهي
درباريان است.

2ـ آدمک‏های
بیشعور «.... این
غربزده‏ها
چون از فرهنگ
و تمدن خودشان
بریده بودند
به صورت «آدمکهای
بیشعور» و بیریشه
در می‏آمدند....»
(دکتر نقوی، 1361،
ص 63)

3ـ تزویر

«....
البته مطرح
شدن مسائل
اسلامی به وسیلهی
این مسیحی
زاده (ملکم
خان) جز تزویر
چیزی
نبود.(همان
كتاب؛ ص 79)

4ـ زیرکی                                    5ـ
شخصیت متلاشی
شده

در
آخر مقاله یکی
از نقدهای
اساسی که می‏شود
بر کتاب دکتر
نقوی عنوان
کرد این است
که نویسنده
بعد از بیان
کردن تمامی
عوامل و
مجراهایی که
موجب غربگرایی
و غربزده شدن
جامعه ایرانی
شده است و بعد
ازتفسیرها و
بررسی‏های
همهی آن،
تمام این جریانات
را یک دوره طبیعی
برای هر جامعهای
دانسته و سخن
دکتر شریعتی
را برای تأیید
آن آورده است.

«همان طوری
که دکتر شریعتی
خاطرنشان می‏سازد
«این یک دوره
طبیعی است که
هر انسانی در
مسیر رشد و
تکاملی از آن
می‏گذرد.
روان شناس‏ها
معتقدند کودک
در آغاز برای
بیان و اعلام
تشنگی هزار
گونه حالت می‏گیرد
و صدها گونه
دست و پا می‏زند
و کمکم به بیهودگی
آنها پی می‏برد
و دیگر تکرار
نمی‏کند تا می‏رسد
به دورهای که
برای رسیدن به
مقصودش تنها یک
حالت يا صدا
انتخاب می‏کند....»
(ص 63)

در مورد
عقيده دكتر نقوي
نسبت به اين
مقوله در
ايران ميتوان
گفت كه با
توجه به مطالب
و گفته هاي
عنوان شده
توسط او اين
طوري نتيجه
گيري كرد كه
او هم نگاه
منفي نسبت به
تجدد و قشر
روشنفكري
ايراني داشته
است. او تجدد
را در ايران
ناموفق
خوانده است.
هر چند كه به
وضوح ديده نمي
شود. ولي اشكار
است كه افرادي
چون ملكم
خان؛سپهسالار
و رضا خان را
بيشتر از انچه
حمايت كند و
از انديشه هاو
اقدامات ان ها
تمجيد كند
؛انها را غربزده
و جن زده
معرفي كرده
است.طوري كه
در تصوير جلد
كتابش ؛ عكس
هايي از
روشنفكران
ايراني عصر مشروطه
را اورده كه
قسمت بالايي
سر ان ها
(مغزشان)وجود
ندارد و اين
نشان از فرنگي
شدن مغزشان
است.

در
اخر مقاله اين
را هم متذكر
شوم كه من
شخصا معتقد
هستم كه
ايرانيان در
زمينه تجدد
ناموفق بوده
اند طوري كه
اين امر موجب
شده كساني چون
سيد جمال
؛شريعتي؛
جلال ال احمد
و ... بازگشت به
خويشتن و اسلام
را مطرح
كردند. يكي از
دلايل بسيار
اساسي كه مي
توانم براي
اين امر عنوان
كنم در نوع
تعريف
ايرانيان از
تجدد است.
ايرانيان
بجاي انكه بتوانند
تعريفي از خود
مفهوم تجدد
داشته باشند؛
برا
يتشريح؛توضيح
و تبيين ان به
مصداق هاي تجدد
يعني اروپا و
غرب توجه
كردند.در حالي
كه انها بايد
با توجه به
ساختار
؛فرهنگ؛ارزش
ها و پتانسيل
هاي خود دست
به تعريف تجدد
بومي و اقدام
به كارهايي در
جهت رسيدن به
ان ميكردند.(مثل
تجدد ژاپني).

ايرانيان
فقط توانستند
تكنولوژي هاي
تجدد را از
غرب وارد كندد
و هيچ توجهي
به ساختار جامعه
خود و فرهنگ و ارزش
هاي خودشان
نكردند.(اتومبيل
را بايد با
روش خودش راند
و نه با روش گاري).از
طرفي ديگر
اسلام هم وارد
ايران شد
وباتوجه
مدارك و نشانه
هايي ميتوان
گفت كه بيشتر
تهاجمي بود نه
نفاهمي.ولي
مدرنيت مسئله
اي جدا از موضوع
اسلام است.
ايرانيان
خودشان براي
رفع كمبود ها
و كاستي
هايشان به غرب
روي اوردند.
ولي چرا ايرانيان
در بعد اسلام
موفق شدند
طوري كه الان
خم سرامد
جوامع اسلامي
هستند ولي در
زمينه تجدد
امدند بازگشت
به خويشتن را
مطرح كردند.به
نظر نويسنده
مقاله عدم
موفقيت
ايرانيان در
اين بعد به
نوع برخورد با
روشنفكران
ايراني بر
ميگردد.نوع
برخورد
دولت/شاه
؛مردم و... با روشنفكران
مشروطه و
اهالي
مطبوعات طوري
بود كه كه از
عقايد و نظرات
انها حمايت
نشد و در مقابل
ان زمانيكه
اسلام با
حملات اعراب
وارد ايران شد
مدعيان اسلام
و اسلام
گراياني كه
امروز مراجع
تقليد
ومجتهدين
جزيي از ان
هستند‘توانستند
هر چه ازادتر
به ابراز
عقايد اسلامي
با منبع قرار
دادن قران
واحاديث ائمه
بپردازند. وهر
يك از انها
مسئله اي را
اعلام كردند
طوري كه ما در
زمينه اسلام
جايي براي
وجود سوال  و يا
ابهامي باقي
نماند.يعني ما
در زمينه
اسلام همه
راهها را
ازموده ايم  تا
توانستيم
موفق شويم. در
حاليكه همان
طور هم قبلا اشاره
شد روشنفكران
ما وقتي ابراز
عقيده كردند؛
يا كفر خوانده
شدند؛يا
مثل امير كبير
ها به قتل
رسيدند؛ ويا
مثل رضاخان ها
از خود بيگانه
و جن زده
اعلام شدند.

منابع

-جامعه شناسی
غربگرایی،
دکتر علی محمد
نقوی، سال
انتشار 1361

-جستار هايي
در شناخت
انديشه هاي
سياسي معاصر غرب؛دكتر
علي رضا حسيني
بهشتي؛1383؛موسسه
تحقيقات و
توسعه علوم
انساني

-روشنفكران
ايراني و
غرب؛مهرزاد
بروجردي؛1377؛مجموعه
مطالعات
اجتماعي

-چالش سنت و
مدرنیته در ایران،
محمد سالار
کسرایی

-مدرنیته ایرانی،
دکتر نقی آزاد
ارمکی، 1380

-مشكله
هويت
ايرانيان
امروز‎‎‎‎‎ْْ
فرهنگ رجايي