دانشکده
علوم اجتماعی
دانشگاه
تهران

بررسی
هویت ایرانیان
در سفرنامه
سفرای جنگ

نقد
و بررسی کتاب: سفرنامه
برادران شرلی

فاطمه
شیرازی‏نیا

S_ shrazinia
[email-masked]

کارنوشت
دانشجویی برای
درس مبانی تاریخ
اجتماعی

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت
ایرانی

زیر نظر
دکتر جوادی یگانه

بهمن 1385

● اطلاعات
کتاب شناختی:

سفرنامه
برادران شرلی، ترجمه
آوانس، به
كوشش علی
دهباشی، نشر
به دید،
تهران، 1378

(مقتضیات
نگارش كتاب)

سفرنامه
نویسی یكی از سبك‏های
ادبی است كه
در آن شخصی كه
به سرزمین‏های
دیگر سفر كرده
دیده‏ها و شنیده‏ها،
تجربیات،
رخدادها و
احساساتش را
دربارة آن
سرزمین‏ها
برای آگاه
كردن دیگران
در قالب كتابی
می‏نویسد.
دوران حكومت
صفویان یكی از
مقاطع حساس
تاریخ
كشورمان است.
از ابتدای تشكیل
دولت صفویه در
ایران جمعی از
پادشاهان عیسوی
اروپا و عده‏ای
از پاپهای رم
كه از حملات پی‏درپی
سلاطین عثمانی
به اروپای شرقی
و جزایر و
سواحل مدیترانه
و آزار ایشان
به عیسویان به
جان آمده
بودند، برای
آنكه از دشمنی‏
سیاسی بین صفویه
و عثمانی
استفاده
كنند، سفرایی
به ایران
فرستادند و با
تمهید تملقات
و دادن
وعده‏های بسیار
پادشاهان ایران
را به اتحاد
بر ضد عثمانی
دعوت كردند و
با این كار دو
هدف دیگر نیز
داشتند. یكی
حمایت از عیسویان
ایران و دیگر
فراهم ساختن
تسهیلاتی برای
تجارت با ایران(آوانس:151.1378).
به خصوص در
زمان شاه عباس
كه آوازة
فتوحات وی
اروپائیان را
برای این كار
مشتاق‏تر
كرده بود.

بنابراین
سفرنامه‏های
متعددی از
بازرگان و
سفرای اروپائی
در رابطه با
سفرشان به ایران
در دست است كه یكی
از آنها
سفرنامة
برادران شرلی
است كه در
بررسی عناصر
هویت ایرانیان
قابل اعتنا
است.

برادران
شرلی

دو نفر از
نجبای
انگلستان
هستند كه با
عده‏ای از
انگلیسی‏ها
در حدود 70 نفر
پس از اخذ تعلیمات
لازم از پاپ
اعظم در واتیكان
از راه آسیای
صغیر به دربار
شاه عباس
آمدند(آوانس:201.1378).

آنها در 1598 میلادی
از بندر ونیز
به سوی خاك
عثمانی حركت می‏كنند
و در بندر
اسكندرون (در
عثمانی) از
كشتی پیاده
شده و آنجا با
تحمل صدمات بسیار
به حلب رفته و
بعد از راه
صحرای شام به
بغداد و از
آنجا به ایران
می‏آیند(آوانس:201.1378).

نگارش،
ترجمه،
انتشار
سفرنامه

این
سفرنامه را یكی
از همراهان
برادران شرلی
به نام ژرژ
مانورینگ
نگارش
درآورده است.
این سفرنامه
برای اولین
بار بوسیله
شخصی به نام
آوانس ترجمه می‏شود.
مترجم در توضیح
كار خود می‏نویسد
در مدت توقف
در فرنگ به
علت علایق به
اسناد تاریخی
راجع به ایران
در كتابخانة
برتیش‏میوزیم
به این
سفرنامه برمی‏خورد
و دست به
ترجمه آن می‏زند.(آوانس:9.1378).

سال قطعی
ترجمه دقیقاً
معلوم نیست
اما كتاب تا
سال 1330 ذیقعده
به صورت نسخة‏
خطی  باقی می‏ماند
تا اینكه در این
سال به اهتمام
علیقلی سردار
اسعد به طبع می‏رسد(آوانس
:171.1378)

توضیحاتی
در مورد فصول
كتاب

نویسنده
سفرنامه شرح
سفر برادران
شرلی را از انگلستان
آغاز كرده و
در فصول
متعدد  در
مورد عبور از
خاك عثمانی،
حلب، و صحرای
عربستان برای
رسیدن به ایران
توضیحاتی
داده است. كه
در این مقاله
مطمح نظر ما نیست.
نگارنده از
فصول «در بیان
سیاست ما در ایران،
در بیان
مراجعت شاه
عباس  از
محاربات، در بیان
اخلاق و اوضاع
و عادات ایرانیان»
مطالبی را در
پاسخ به این
سؤال كه با
توجه به
تحولات مغرب
زمین در این
دوران (قرن16) در
سپهرهای
متعدد حیات
اروپایی چه
جنبه‏هایی از
عناصر هویت ایرانیان
به نظر آنها
بدیع، قابل
توجه و بی‏نظیر
و گاهی حیرت‏آور
و شاید در زمینه
سیاست نظام
پادشاهی
هولناك آمده
است؟    گرد
آورده است.

مقدمه

برمبنای
تعریفی كه در
كتاب مشكلة هویت
ایرانیان
امروز (فرهنگ
جایی) از سنت‏
ارائه شده است
كه ادوارد شیلز:
سنت شامل امور
مادی و عینی و
همچنین
باورها در
مورد انواع چیزهاست
از جمله تصور
و یا ایماژ
افراد و وقایع
و یا نهادها و
عملكرد آنها.
این امور شامل
ساختمان‏ها،
بناهای یادبود،
تندیس‏ها،
مناظر، نقاشی‏ها،
كتاب‏ها و
ابزارها و ماشین‏هاست(رجایی:139.1385)،
در جای جای این
كتاب سخن از
نمودهای
فرهنگ ایران
در قالب
سنت‏هایشان
است. این
سفرنامه حكایت
جالبی از شیوة
معماری در ایران،
اعتقادات دینی،
برخورد ایرانیان
با میهمانان
خارجی، پذیرایی
از میهمانان،
مراسم عزاداری
و جشن‏ها،‏
نوع تغذیه،‏
آداب سفر و ... می‏باشد.
به این دلیل
كه هدف اصلی
آنها از سفر
به ایران در
ارتباط با
دربار بوده
است. اطلاعات
كاملی از نحوة
به سلطنت رسیدن
شاه عباس، روابط
درباری، تشریفات
دربار،‏ اختیارات
شاه عباس در
ارتباط با
مردم و
اموركشور، نحوة
كشورداری وی،
معیار نیل به
مقامات دولتی
و ... در این كتاب
موجود است.

در زمینة
دین توضیح
مختصری وجود
دارد كه به
علایق شدید ایرانیان
به خاندان
حضرت علی(ع)
اشاره دارد كه
به نظر نگارنده
اوج گرفتن آن
در این دوران
به علت اتكا
صفویان به آن
برای  رسیدن
به قدرت سیاسی
در ایران بوده
است.

از سوی دیگر
در زمینه
فرهنگ دینی به
مراجع دینی
اسلام كه در
آن زمان
عمدتآً
بزرگان صوفیه
بوده‏اند
اشارة كوتاهی
دارد.

انعكاس
عناصر هویتی
چهارگانه در
سفرنامه

سنت

با توجه
به تعریف سنت
كه از ادوارد
شیلز مطرح شد.
سنت همه جا
ردپای خود را
می‏گذارد و بر
همه ابعاد
زندگی یك
جامعه تأثیر می‏گذارد.
در معماری،
نقاشی،تغذیه،
آداب سفره،
نشست‏و‏برخاست
كردن، تعارفات
روزمره، نحوة
ابراز
احساسات اعم
از غم‏ها و شادی‏ها
و ... به خصوص در
جامعه ایران
نقش پررنگی ایفا
می‏كند.

نویسنده
سفرنامه
برادران شرلی
این سنت‏ها را
در معماری
مورد توجه
قرار داده و می‏گوید:
«شهر اولی كه
در ما دیدیم خیلی
محكم و مختص
بود. هیچ
خانه‏ای پدیدار
نبود فقط مكانی
می‏دیدیم
مانند كوه
بزرگی كه از
امكنه متعددة
آن دود بر می‏خواست
و این از
خانه‏های
آنها بود كه
به طرز عجیبی
در زیر كوه
كنده شده
بودند. قریب سی‏صد
خانه در آنجا
بود. كوچه‏ خیلی
قشنگ و مانند
میز صاف بود.
در قلة كوه
سوراخهای
بزرگ كنده بود
كه به این
كوچه‏ها و
خانه‏ها
روشنایی می‏بخشید»
(سفرنامه
برادران شرلی
ص 43)

در هر
صورت این شیوة
معماری نمی‏تواند
نمایندة
معماری در ایران
باشد چرا كه
با توجه به
شرایط آب و
هوایی و جغرافیایی
خانه‏سازی در
مناطق مختلف ایران
‏شیوه‏های
گوناگونی
دارد. در هر
حال دقت و
ظرافت مغتضیات
محیطی به كار
رفته در این
نوع معماری نویسنده
را متوجه آن
كرده است.

همانطور
كه می‏دانیم
سرزمین ایران
با كم‏آبی
مواجه بوده و
هست. بنابراین
نویسنده در
مواجهه با سیستم
آب‏رسانی به
شهرها و آبادی‏ها
كه به نظرش حیرت‏
انگیز آمده
وآن را تدبیر
شاه ایران برای
عمران شهرها می‏داند
می‏نویسد: «در
بعضی نواحی
مملكت آب كم
است و این
پادشاه با
كثرت اهالی
خود نهری حفر
نموده كه بیست
منزل راه است
و از رودخانه
آب به مملكت
خود آورده
است» (ص44)

در اشاره
به هنر اصیل و
بی نظیر ایرانی
و تجلی كامل
آن در مساجد و
عمارت‏های
پادشاه می‏آورد:
«{در قزوین}
وقتی به عمارت
پادشاه رسیدیم
وضع با شكوهی مشاهده
كردیم. درب
عمارت را با
كمال قشنگی زینت
داده با سنگهای
گرانبها مكلل
نموده بودند.
بطوری كه نظیر
آن در دنیا
وجود
ندارد.»(ص47)

«مساجد بسیار
عالی دارند با
حیاط‏های
قشنگ»(ص66)

دلیل
ساختن
كاروانسراها
را اینگونه بیان
می‏كند«در این
مملكت چون
سكنه كم است
فاصله به
فاصله بعضی
خانه‏های
بزرگ
ساخته‏اند كه
آنها خان می‏نامند
و تجار و
مسافرین در
آنجا منزل می‏كنند»
(ص59)

یكی دیگر
از نمودهای
فرهنگ ایران
در قالب سنتهای
كشورمان كه
دراین
سفرنامه تحسین
نویسنده را
برانگیخته
است طرز رفتار
ایرانیان در
برخورد با سایرین
به خصوص میهمانان
خارجی است. در
صفحة 43 آمده
است:«مردمان
آنجا خیلی
خوشرفتار
بودند و میل
داشتند خدمتی
به ما
بكنند»(ص43)

«هر قدر پیش
می‏رفتیم
مهربانی نسبت
به ما بیشتر می‏شد....
. هركس كه
خانه‏اش بهتر
بود ما را
درآن منزل می‏داد
و از این امر
نهایت خوشوقت
می‏گردید.»(ص44)
آنتونی شرلی
برای ورود به
شهر قزوین فردی
را از همراهان
چهار روز جلو
می‏فرستادند
تا مخفیانه
منزلی تهیه
كند تا آنها
بتوانند بعد
از فراهم
آوردن لوازم و
تشریفات لازم
با حاكم شهر
مواجه شوند
اما«ناظر پادشاه
و حاكم شهر این
مطلب را شنیده
پیش‏ آنها آدم
می‏فرستادند
و پرسیدند كه
این شخص كه به
حضور پادشاه می‏آید
كیست؟ آدمهای
ما حقیقت حال
را به آنها
گفتند ولی در
باب روز ورود
ما به آنها
اطلاع ندادند.
هم آنها و هم
اهالی شهر از
این مطالب نهایت
افسرده خاطر
بودند زیرا كه
تهیه زیاد می‏دیدند
كه ما را تا
شؤونات لازم
پذیرایی كنند.»
(ص45)

بعد از
پنج، شش روز
ناظر پادشاه
آنها را به عمارت
پادشاه دعوت می‏كند.
«ناظر با چهل
نفر مردمان
متشخص سواره
تا نصیف راه
به استقبال
آمده از ما پذیرایی
ملوكانه
كردند»(ص46) «و
بعد در وقت
مراجعه به خانة
خود همة
مردمان متشخص
از ما مشایعت
نموده تشریفات
ملوكانه به جا
آوردند و شیپور
و طبل زدند.»(ص47)

توضیح
آنكه« چون شاه
عباس آن زمان
در قزوین بوده
است. برادران
شرلی به قزوین
رفته و مورد
پذیرایی قرار
می‏گیرند. شاه
عباس سپس
برادران شرلی
و همراهان را
جملگی با خود
به كاشان و از
آنجا به
اصفهان برده و
شش ماه در آن شهر
از آنان پذیرایی
می‏كند.»(ص174)

اگرچه
نكات مطرح شده
نمودی از تشریفات
درباری است و
بی‏شك در همة
نظام‏های سیاسی
به شیوه‏های
مختلف اجرا می‏شود.
اما شاید
اهتمام و جدیت
ایرانیان برای
برگزاری
مراسم
استقبال و
بدرقه میهمان
و شكوه آن نویسنده
وا داشته تا
چند خطی به آن
اختصاص دهد.

پادشاهی

در
سفرنامه
برادران شرلی
در مورد به
سلطنت رسیدن
پادشاهان و
نظام حكومتی ایران
آمده است: «باید
دانست كه در ایران
قانون با رسمی
در كار است كه
وقتی پادشاه می‏میرد
پسر ارشد او
چشم‏های
برادران خود
را در می‏آورد
كه مبادا آنها
طرف میل اهالی
واقع شوند و
اسباب عصیان
را فراهم
آوردند»(ص48) از
آن رو توسط نویسنده
مورد توجه
قرار گرفته
است كه در
نظام‏های
سلطنتی اروپایی
هیچگونه
ابهامی در امر
جانشینی شاه
نمی‏توانست
وجود داشته
باشد. زیرا بر
اساس قانون كلیسا
هر مسیحی یك
همسر و یك
فرزند ذكور بیشتر
نمی‏توانست
داشته باشد.
اما در ایران
داشتن همسران
متعدد و
فرزندان مزیت
شاهان بوده
است(طباطبایی:178.1380).

نویسنده
در ادامه در
مورد به سلطنت
رسیدن شاه
عباس می‏گوید:

هنگام فوت
پدر شاه عباس
برادر بزرگش
بر تخت می‏نشیند
و وی به
كردستان فرار
كرده و چندی
در سرحدات با طرفداران
خود آنجا می‏ماند.
برادر بزرگ
(شاه) نامه می‏نویسد
كه اگر برگردی
و متابعت كنی
جانت در امان
است. ولی او به
حرف برادر اطمینان
نكرده و بر
طرفداران خود
می‏افزاید. یكی
از مقربان
دربار مخفیانه
به عباس نامه
می‏نویسد كه
اگر والی‏گری
فلان مملكت را
كه بزرگترین
ولایت ایران
است به من بدهی
اسباب قتل
پادشاه را
فراهم می‏آورم.
عباس پذیرفته
و آن شخص
پادشاه را به
قتل می‏رساند.(با
تخلیص از صص 48،49)

شاه صفوی
به هر كاری
مجاز است و هیچ
مانع و رادعی
بر سر راه
سلطنت خود نمی‏شناسد.
«شاه عباس با
توانی كه داشت
به  میان آمده
قزوین را
محاصره كرد. زیرا
كه  اهالی آن
نمی‏خواستند
او را قبول
كنند ولی بعد
از چندروزی
شهر را تسخیر
نموده، اول
اهالی را از
دم شمشیر
گذرانید». ...
«بنابراین
قوای او روز
به روز زیادتر
شد. و به سمت
اصفهان كه
بزرگترین شهر
مملكت است و
از قزوین ده
منزل است یورش
برد. از هر طرف
مملكت را تسخیر
كرد و مردم به
اجتماع تحت بیرق
او آمدند . (ص 49)

این مطلب
كه شاه جزء
زندگی ایرانیان
بوده است (رجایی:82.1385)
را در این
قسمت از
سفرنامه می‏بینیم
كه:‏ وقتی
عباس به مرگ
برادر خود
(شاه) راضی می‏شود
«تمام مملكت
منقلب شد.
پنج، شش نفر پادشاه
شدند و ملت بر
حسب میل خود
نسبت به هر
كدام از آنها
حمایت
نمود»(ص49). و وقتی
شاه عباس
تاجگذاری می‏كند
«همه كمال
مسرت را
داشته‏اند»(ص49)

در نظام
خودكامه ایران
جایی برای
مشاركت در
قدرت سیاسی
وجود نداشت و
از این رو
خاندانهای
صاحب نفوذ و
بزرگان كشور
نخستین قربانیان
دگرگونی‏های
سیاسی ایران
بودن(طباطبایی:184.1380)،
بنابراین
«رؤسای شورای
سلطنتی عسگر زیادی
جمع كرد كه با
او ضدیت كنند.
اما همین كه
قدرت او را شنیدند
خیال خود را
تغییر داده به
زانو افتادند
و تشریفات زیاد
او قبول
كردند»(ص49)

و حتی اختیار
جا ومال هر فرد
و زنان و
فرزندان هم در
دست شاه است و
هیچ قاعده‏ای
و قانونی زیردستان
را از فرادست
و فرودست در
برابر هوا و هوس‏های
فرمانروایی
كه احتمال خبط
دماغ او می‏رود
حراست نمی‏كند(طباطبایی:173.1380).

در جملات
زیر كاملا
مشهور است:

«پادشاه
دو سه روز قبل
از ورود به قزوین
چاپاری نزد
ناظر خود
فرستاد امر
نمود كه
اسب‏های بسیار
خوب به ما
بدهند تا ما
چهار فرسخ به
استقبال او
برویم. .... همین
كه به قدر نیم
فرسنگ از شهر
دور شدیم یك
تماشایی دیدیم
كه ندرتاً دیده
می‏شود. از ده
هزار نفر
سرباز دوازده
هزار سر بریده
بر روی نیزه‏های
خود زده و بعضیها
گوشهای آدم را
به ریسمان
بسته از سینه
آویخته
بودند» جمعیت
حیرت انگیزی
آن روز جمع
شده بودند و
همینكه
پادشاه از میان
آنها می‏گذشت
مردم زمین را
می‏بوسیدند.(ص52وص53)»

در شرح
سفر به اصفهان
« صبح روز بعد
به راه افتادیم
و یك نفر از
سوارهای
پادشاه همراه
و راهنمای ما
بود و به هر
قصبه و قریه
كه می‏رسیدیم
هر قسم
ماكولات برای
ما فراهم می‏آورد
بدون اینكه كیسه
شاهی خرج
كند»(ص58) توضیح
آنكه روستائیان
مأمور و مجبور
بودند بدون دریافت
حتی یك شاهی
آذوقه خود را
پیشكش شاه
كنند.

«خلاصه
بعد از سه روز
به سه فرسخی
اصفهان رسیدیم
و شب را در
آن‏جا گذراندیم.
صبح روز بعد
مهیا شدیم كه
به حضور شاه
برسیم بعد از
حتی یك ربع
فرسخ در دره‏ای
سربازان شاه
را دیدیم كه سی‏هزار
نفر بودند كه
به استقبال
شاه آمده بودند.
همین كه شاه
را دیدند از
كرناها و
طبل‏ها چنان
صدایی
برخواست كه گویی
آسمان در زمین
به هم خورد در
این جا هم
سرهای زیاد بر
روی نیزه زده
جلو می‏بردند.»(ص61)

«در این‏جا
مكث نمودیم
پادشاه به
سردار كل امر
كرد كه
سربازهای خود
را به ترتیب
جنگ درآورد.
بعضی از آدمهایی
پادشاه
نتوانستند به
طوری رضایت
شاه بود رفتار
كنند. همچنین
از وضع سرباز‏ها
هم به قدری كه
مترغب بود راضی
نشد. و شمشیر
خود را كشیده
میان آنها
داخل شد و دقیقاً
چهار نفر از
آنها را زخم
منكری زد و
رفته رفته
غضبش بیشتر شد
و كتف چند نفر
را برید و یك
نفر از بزرگان
كه همیشه كاری
جز تبسم نداشت
برای استعانت
از ما به میان
آمد پادشاه
ملتفت شد چنان
ضربتی به او
زد كه دو نصف
شد.»(ص62)

«... آن روز
از شدت حرارت
حدود چهل نفر
هلاك شدند تا
آنهایی كه
پادشاه به دست
خود كشت»(ص63)

«حالات
پادشاه از
لباسی كه هر
روز می‏پوشد
استنباط می‏شود
روزی كه لباس
سیاه می‏سوشد
عادتاً متفكر
و خوش رفتار
است و اگر لباس
سفید یا سبز یا
زرد یا الوان
متشعشع دیگر می‏پوشد
خوشحال و بشاش
است اما روزی
كه لباس سرخ
بپوشد آن روز
تمام اهل
دربار متزلزلند
زیرا كه آن
روز مسلماً كسی
را به قتل
خواهد رسانید.
من این مطلب
را مكرراً
تجربه
كرده‏ام» (ص 69 و
70)

در نظام
پادشاهی صفویه
قوانین و اجرای
آنها ویژگی‏های
خاصی داشته
است كه در
سفرنامه
برادران شرلی
اینگونه بیان
می‏شود. «قوانین
این مملكت
مانند قوانین
عسگریه سخت
است. مثلاُ
اگر شخصی چیزی
بدزدد كه ده
شاهی قیمت
داشته باشد او
را به حكم
حاكم از درخت
می‏آویزند و
خفه می‏كنند»
(ص 70)

«زن
منکوحه اگر
زنا كند و
مدلل شود او
را فوراً می‏سوزانند
و در این جا
مانند عثمانی
لواط مجاز نیست
و اگر شخصی از
ایرانیها به این
عمل شنیع
مرتكب شود او
را تنبیه سخت
می‏كنند.»(ص65)

دولت
عثمانی و صفویه
مذهب رسمی خود
را اسلام معرفی
می‏كردند.
بنابراین
تعداد زیادی
از قوانین از احكام
اسلام اخذ می‏شده
است. و شاهان
صفوی برای
اجرای قوانین
از یك سو اجرای
احكام اسلام
را تا حدی در
نظر
داشته‏اند و
از سوی دیگر
بر اساس سرشت
خودكامه و
استبدادی
حكومت
فرمان‏های
شاه بدون ثبت
فی‏الفور
اجرا می‏شده
است تا به زعم
آنان امنیت در
كشور تضمین
شود. جدا از
اجرای احكام
اسلامی كه
اجرای آن در
همة زمان‏ها و
مكان‏ها صلاح
فردفرد جامعه
را در پی دارد
بر طبق شهوت
پرستی‏های
شاهان كارهایی
صورت می‏گرفته
است كه
نه‏تنها امنیت
اجتماعی را در
پی نداشته
بلكه به نظر
نگارنده در
بلند مدت به آن
دامن می‏زده‏
است. مثلاً

در مجلسی
كه ناظر
پادشاه به
افتخار
برادران شرلی
در قزوین
برپاداشته
است آمده:
«دسته مطرب
پادشاه هم در
این مجلس و هم
در منزل
خودمان همیشه
برای ما حاضر
بود. نیز در آن
مهمانی ده زن
بسیار خوشگل
بودند كه
لباس‏های قیمتی
پوشیده به رسم
مملكت خود می‏رقصیدند
و در تمام مدت
جشن می‏خواندند.»
«در صفحه 67 می‏خوانیم:
مردمان معقول
هیچ‏ وقت شراب
نمی‏خوردند(ص67)»

«مگر در
صورتی كه
پادشاه مجاز
داند و گاهی
پادشاه در
حالت شادی
اعلانی صادر می‏كند
كه تا سه روز
هركس مختار
است به قدر میل
شراب بخورد و
حشیش بكشد. آن
وقت جمعی شرب
می‏نمایند و
پادشاه در
كوچه‏ها گردش
كرده به دین
آنها خوشحال می‏شود
ولی بعد از آن
سه روز اگر كسی
را در حالت
مستی ببیند سر
او را می‏برند.»
ملاحظه می‏شود
كه تنها میل
شاه است كه
برخی اعمال را
غیر مجاز می‏‏كند.»(ص67)

سفرنامه
نویسانی كه در
عهد فرمانروایی
شاه عباس به ایران
آمده بودند
گفته‏آند كه
در ایران میزان
برای نیل به
مقامات و
مناصب دولتی،
لیاقت و
كاردانی
است.(طباطبایی:207.1380).

«دو سال
قبل از سفر ما
به ایران
پادشاه روزی
در اصفهان به
بازار رفته با
شیر فروش صحبت
داشته و از او
می‏پرسد كه
حاكم با مردم
چگونه رفتار می‏كند
شیرفروش كه
شخص تندخویی
بوده جواب
گفته بود كه
اگر من در جای
او بودم سر این
دوازده دزد را
كه دائم به
سرقت می‏پردازند
می‏بریدم و
برای شاه می‏فرستادم.
فی‏الواقع از
خانة‏ خودمان
به مسافت یك
سنگ‏انداز
دور نرفته به
سرما می‏ریزند
و اموال ما را
می‏چاپند.
حاكم هم هیچ
منقرض نمی‏شود
و از آنها پول
گرفته می‏گذارد
به همین قسم
نقدیات
بپردازند.
{بنابراین
پادشاه با
درنظر گرفتن
كاردانی وی}
او را به ریاست
50 نفر قرار
داده حكم كرد
كه سر حاكم را
ببرد و بعد
همان شخص را
مأمور كردم بر
آن دوازده سر بریده
بیاورد.... در
وقت اقامت ما
در ایران این
محض نهایت
مقرب بود. فی‏الحقیقه
شخص بزرگ‏منش
و آدم درستی
بود و در میان
اهل دربار بر
همه كس برتری
داشت. ... شاه
عباس غالباً
افراد درجه
پست را بدین
قسم ترقی داده
و به مراتب
شوؤنات نائل
ساخته است»(صص
69.68.67)

دین

«ایرانیان
به خدای واحد
و مرتضی‏علی ایمان
دارند و محمد
را پیغمبر
بزرگ بزرگ می‏دانند»(ص97)
جالب توجه است
كه آنقدر
اظهار به تشیع
از طرق مختلف
در رفتار و
گفتار صفویان
بارز بوده است
كه نویسنده
دور از ایمان
به خدا، و قبل
از اعتقاد به
نبوت حضرت محمد،
اعتقاد به
حضرت علی‏را
مطرح می‏كند.

مثلاً در
صفحة 122: «فی‏الواقع
جشن با شكوهی
بود. انواع
نعمت‏ها از قبیل
شیرینی‏های
گوناگون خرما
و گلابی و
پسته و بادام
و به و زردآلو
و سایر فواكه
و مرباها وفور
داشت. ساقی‏ها
كه پسرهای
كوچك بودند با
لباس‏های جلف
به هر كسی كه میل
داشت شراب می‏دادند.
در ختم مجلس
اشخاصی كه در
بیرون بودند
به صدای بلند یا
علی می‏گفتند»

ملاحظه می‏شود
كه تشیع صفوی
به معنای وفق
دادن
شرابخواری و
ذكر علی
است(آوانس:211.1378).

در جشنی
كه در بازار
قزوین برای
ورود برادران
شرلی ترتیب
داده می‏شود
صندلی
شاهانه‏ای
(مكلل به فیروزه
و یاقوت و شش
الماس بزرگ)
در وسط میدانی
قرار داده می‏شود
«به سر آنتوان
اشاره می‏كند
كه بالای آن
صندلی بنشیند
ولی وی از این
كار اكراه
دارد پادشاه
در جواب می‏گوید:
به سر مرتضی
علی قسم باید
بر این صندلی
بنشینید.... و
حكم كرد كه باید
بر این صندلی
بنشینند»(ص51و52)

بنابر این
این باور تقویت
می‏شود كه نیروی
اجتماعی مؤثری
كه در قرن دهم
هجری از درون
تصوف برمی‏خیزد
و علی‏بن‏ابیطالب
به عنوان مظهر
محبوب آن به
شمار می‏رود.
در پی كسب
قدرت
بوده‏‏اند و
با آشنایی دقیق
و تكیه بر این
عقیدة درونی
جامعه شیعی،
از مذهب تسنن
دست برداشته و
توانستند
نظام سیاسی خودشان
بر عمیق‏ترین
اعماق روح و
وجدان و اندیشة
توده بنا
كنند.

در مورد
مراجع دینی آن
زمان كه
بزرگان صوفیه
بوده‏اند
آورده:
«مردمان مقدس
دارند كه به آنها
اعتماد زیادی
دارند و وقتی
می‏خواهند
سفر كنند از
انها استفسار
می‏نمایندو
آنها خبر می‏دهند
كه در این سفر
چه پیش خواهد
آمد. این
اشخاص برهنه
راه می‏روند.
حتی پیراهن
ندارند،‏ فقط
لباسی از نمد
آبی رنگ می‏‏پوشند
و هر سال در
روز قتل مرتضی‏علی
با كارد خود
را مجروح می‏كنند
.... با كمال حضور
قلب نماز می‏گذارند
و من بعضی از
آنها را دیدم
به طوری غرق
عبادت شده
بودند كه به كلی
مبهوت گشته
بودند»(ص66)

همچنین در
مورد ماه
رمضان: «تقریباً
در همان اوقاتی
كه در انگلیس
پرهیز نگاه می‏داریم.
اینها روزه می‏گیرند
كه بیست و نه
روز طول می‏كشد»

می‏گویند
شاه عباس
برخلاف اجداد
خویش فقط با
اهل تسنن دشمنی
داشت ولی با
مسیحیان و با
پیروان سایر ادیان
با گرمی
برخورد می‏كرد.
برای تایید این
نظر شواهدی از
سفرنامه می‏آوریم.
در هنگام حضور
برادران شرلی یكی
از همراهان
آنان به طور
اتفاقی در راه
پله عمارت با
شاه عباس
برخورد می‏كند
شاه عباس او
را با خود به
تالاری می‏برد
و با وجود
نبود صندلی
چهارپایه‏ای
تهیه كرد «قالیچه‏
گلدوزی بر آن
می‏ اندازد و
پدشاه به من
امر كرد بر روی
آن بنشینم. آن
وقت شراب
خواسته به
سلامتی من
باده نوشید و
گفت نعل كفش یك
نفر عیسوی در
نظر من بر
بهترین شخص
عثمانی ترجیح
دارد».(ص 55)

و درجایی
دیگر وقتی كشیشی
در دربار از
شاه عباس دیدن
می‏كند و خود
را نایب پاپ و
پاپ را عفو
كننده معاصی
مردم در این
دنیا معرفی می‏كند
شاه عباس به
حرف وی اشكال
گرفته و جز
خدا و حضرت عیسی
(ع) كه فرستاده
خداست كسی را
شایسته این
كار نمی‏داند
و اطلاعات
كاملی در باب
ولادت حضرت عیسی
(ع) و برخورد یهودیان
با وی می‏دهد.
می‏نویسد: «كشیش
مات و متحیر
مانده بود و
ما همگی از
جملات صحیحه
پادشاه متعجب
شدیم زیرا كه
او عیسوی نبود
ولی به سر
آنتوان گفت كه
از وقت آمدن
شما به اینجا
من تقریباً مسیحی
شده‏ام». (ص 73)

تجدد

در زمینة
تجدد در دوران
شاه عباس نمودی
در سفرنامه
مشاهده نمی‏شود
به جز اینكه
در صفحه 97 در
مورد صنعت
اسلحه سازی می‏خوانیم«
اگر چه در این
اواخر بعضی‏ها
نوشته‏اند كه
در ایران
استعمال
اسلحة‏آتشی
معمول نیست ولی
من باید معترف
شوم كه در هیچ
جا لولة تفنگ
بهتر از
لوله‏های ایران
ندیدم و یا
پادشاه در جنب
عمارت سلطنتی
خود در اصفهان
قریب دو دویست
نفر عمله دارد
كه مشغول این
كار هستند و
دائم تفنگ و تیروكمان
و نیزه و شمشیر
می‏سازند»(ص70)

به نظر
نگارنده می‏رسد
كه شاه عباس
در عرصه
ارتباطات بین‏المللی
اطلاعات كافی
در رابطه با
تحولات مغرب
زمین داشته
است. و چنین
احترامات و پذیرایی‏ها
و مراسم با شكوه
كه از لحظه
ورود برادران
شرلی آغاز می‏شود.
حاكی از آنست.
شاه عباس چنان
آگاهی ژرفی از
ظرایف دیپلماسی
داشت كه حتی
در پذیرایی‏هایی
كه برای سفیران
ترتیب می‏داد
ملاحظات
رابطه نیروها
را در نظر می‏گرفت.

وی در
محدوده
پادشاهی
خودكامه دریافتی
از مناسبات
جهانی داشت كه
در نهایت با
تامین مصالح
ملی ایران
سازگار
بود(آوانس:209.1378).

نتیجه
آنكه وی در
رابطه با تجدد
تا حدی نقش جدی
غرب را بر
تحولات آینده
ایران پیش‏بینی
می‏كرده است.

نتیجه:

سفرنامه
برادران شرلی
انعكاسی از
واقعیت‏هاست
از منظر سیاحی
كه برای اولین
بار به ایران
آمده است. ایراداتی
كه برخی افراد
بر
سفرنامه‏های
سیاحان خارجی
به ایران مطرح
می‏كنند كه به
دلیل خاستگاه
متفاوت فرهنگی
آنها دلایل
بعضی رفتارها
را به خوبی
نفهمیده و یا
به تحریف آنها
پرداخته‏اند
در مورد
سفرنامه
برادران شرلی
صدق نمی‏كند.
در پایان كتاب
مقاله‏ای تحت
عنوان پاسخ به
ادعاهای
برادران شرلی
توسط علی
دهباشی آورده
شده است كه
بعضی نقدها بسیار
جانبدارانه
مطرح شده‏اند
زیرا نویسنده
را به سخره می‏گیرد
كه چرا واقعیت‏هایی
را از ایران
(مفاسد اخلاقی
و  اجتماعی)
انعكاس می‏دهد
كه بدتر از
آنش در غرب
صورت می‏گیرد.

به هر حال
به نظر من با این
نقدها نمی‏توان
دامن شاهان و
برخی طبقات
اجتماعی را از
بسیاری
انحرافات
اخلاقی و تحریف
در دین توسط
عامه و ... پاك
كرد.

در زمینه
سنت‏ها آنها
را جالب توجه
و دل نشین می‏داند
(مهربانی
مردم) معماری
را
خارق‏العاده
و ساختمان را
مستحكم معرفی
می‏كند و در
زمینه سنت‏های
دینی كاملاً بی‏طرفانه
آنها را گزارش
می‏دهد. و در
نهایت در زمینه
پادشاهی در
مورد استبداد
و خودكامگی
نظام پادشاهی
در ایران
ابراز تعجب می‏كند.

[1] . سفرنامه
برادران شرلی،
ترجمه آوانس،
به كوشش علی
دهباشی، نشر
به دید،
تهران، 1378،

[2] . رجایی،
فرهنگ، مشكله
هویت ایرانیان
امروز، نشر نی،
چاپ سوم
تهران، 1385، ص 139

[3] . طباطبایی،
سیدجواد. دیباچه
ای بر نظریه
انحطاط ایران،
نشر نگاه
معاصر، تهران:
1380،