دانشکده
علوم اجتماعی
دانشگاه
تهران

خودكامگی
معلول فرهنگ
قبیله ای

نقد
و بررسی کتاب:
جامعه شناسی
خودكامگی.
نوشته علی
رضاقلی

فاطمه
صدیقی

[email-masked]

کارنوشت
دانشجویی برای
درس مبانی تاریخ
اجتماعی

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت ایرانی

زیر
نظر دکتر جوادی
یگانه

بهمن
1385

● اطلاعات
کتاب شناختی:

رضاقلی،علی(چاپ
یازدهم،1383)،جامعه
شناسی
خودكامگی،
تهران، نشر نی

مقدمه

كتاب جامعه
شناسی
خودكامگی تحت
عنوان فرعی
تحلیل جامعه
شناختی ضحاك
ماردوش در سال
1373 توسط علی
رضاقلی نوشته
شده و مانند
كتاب دیگر این
نویسنده،
جامعه شناسی
نخبه كشی، با
استقبال قابل
توجهی روبه رو
گشته و اكنون
به چاپ یازدهم
رسیده است.
"علی رضاقلی"
با نوشتن دو
کتاب جامعه
شناسی نخبه کشی
و جامعه شناسی
خودکامگی به
عنوان
روشنفکری
چهره شد که
علل عقب ماندگی
ایرانیان را
نه در
"استعمار" که
در "فرهنگ
سفله پرور ایرانی"
می داند. او اخیراً
مقاله ای 66
صفحه ای نوشته
و در آن وضعیت
اقتصادی ایران
را از دیدگاه
جامعه شناختی
مورد بررسی
قرار داده
است.
رضاقلی هم
اکنون نیز
سرگرم نگارش
کتابی است با
عنوان جامعه
شناسی اقتصادی
ایران.

اما در
مورد كتاب
حاضر :

"
كشورهایمان
چون از تجمع
ما پدیده آمده
اند، همان
هستند كه ما
هستیم؛ قوانین
و احكامشان بر
مبنای طبایع
ما و اعمالشان
كردار زشت و زیبای
ماست در مقیاسی
بزرگتر."(صفحه
21)

متن
فوق را می
توان به عنوان
چكیده آنچه در
كتاب جامعه
شناسی
خودكامگی بیان
شده ذكر كرد.
رضاقلی در این
كتاب برآمدن
خودكامگان را
به عنوان صفت
بارز تاریخ ایران
برگزیده است؛
صفتی كه در
طول این تاریخ
به طور متداوم
قابل پیگیری
است. او با
استناد به این
نكته كه ویژگی
های تاریخی
تكرار پذیرند
و به بیانی
همواره روح
تاریخ بر زمان
حال
حكمفرماست؛
معتقد است باید
برای فهم
جامعه
امروزمان به
مطالعه
الگوهای
رفتاری حاكم
بر روابط
اجتماعی و سیاسی
گذشته و تاریخمان
بپردازیم. اما
نه به این
صورت كه تمام
مشكلات را به
گردن پدیده ای
خاص مثلا
خودكامگی بیندازیم.  بی شك
وجود حاكمان خودكامه
پدیده ای
تكرار شونده
در تاریخ ماست
اما آیا
خودكامگی دلیل
اصلی عقب
افتادگی ایرانیان
است؟ آیا از بین
رفتن یك حاكم
خودكامه راه
حل مشكل است ؟ یا
خودكامگی خود
معلول تعامل
سایر پدیده های
اجتماعی است و
تا تغییر
ساختار
خودكامه پرور
هر حاكمی به
سوی خودكامگی می
رود ؟ از دید
رضاقلی فرهنگ
ایرانی
همواره كوشیده
خودكامگی را
به عنوان عامل
اصلی عقب
افتادگی خود
معرفی كند در
حالی كه این
پدیده خود
حاصل عمل
متقابل
هزاران پدیده
اجتماعی در
طول تاریخ
است. ذهن ساده
اندیش عقب
افتادگی و سایر
مشكلاتش را به
خودكامگی
ارجاع میدهد و
خودكامگی را
نتیجه بی تقوایی،
خودخواهی فردی
و ... میداند،
اما در تحلیل
جامعه شناختی،
خودكامگی و
استعمار و از
این قبیل همه
حاصل فعالیت
اجتماع هستند
و حتما به علت
روابط عناصر
موجود به وجود
آمده و پاسخ
گوی پاره ای
از نیازهای
جامعه می
باشند.

آقای
رضاقلی معتقدند
ایران دارای
فرهنگی قبیله
ایست كه به دلیل
وجود مناسباتی
خاص نظام
خودكامگی را
در خود می
پرورانده و در
طول تاریخ
بدان تداوم
بخشیده است. یعنی
این عنصر سیاسی
بازتابی است
از روابط
عناصر اجتماعی
موجود با هم.

وی
در ادامه به
ذكر ویژگی های
این فرهنگ قبیله
ای و بیرون كشیدن
آنها از
داستان نمادین
و تاریخی حكیم
فرزانه توس می
پردازد. برای
تحقق این
منظور قسمتی
از شاهنامه را
كه به برآمدن
و افول جمشید
و ضحاك و در
انتها جایگزینی
فریدون با
ضحاك پرداخته
است برمی گزیند
و عوامل مشترك
در روند طلوع،
حكمرانی و
افول این سه
را بیرون كشیده،
آنها را بر
مبنای همان
عناصر فرهنگی
و اجنماعی
مشترك در یك
نظام قبیله ای
تحلیل می كند.
در همین راستا
برای تاكید بر
عناصر مورد
نظر از سایر
كتب تاریخی
مانند تاریخ بیهقی،
سیاست نامه،
اخلاق ناصری و
... هم مثالهایی
مرتبط با متن
می آورد.

رضاقلی
در تعریف
جامعه سنتی و
قبیله ای به این
نكته اشاره
دارد كه در یك
نظام قبیله ای
افراد دست
بسته تقدیراند
و در درمان پدیده
های اجتماعی
هم مانند پدیده
های طبیعی خود
را ناتوان حس
می كنند و
هرگاه فشار و
سختی بالا می
گیرد دست به
دامان نیروهای
غیر طبیعی می
شوند و به جای
تلاش در جهت
بهبود اوضاع
به دعا و جادو
روی می آورند
لذا جامعه قبیله
ای جامعه ای
شدیدا دینی
است و از دین نیز
در راستای
همان فرهنگ قبیلگی
استفاده می
كند.
انسانها در این
نظام هیچ گونه
توانایی جهت
اصلاح امور در
خود نمی بینند.
نوع نظام سیاسی
یك ساختار قبیله
ای به دلیل
نبود نهادهای
تحدید كننده
به سمت ایجاد
قدرت مطلقه میل
می كند، این
قدرت مطلق به
سمت فساد و
زور گویی متمایل
است( همانطور
كه با استفاده
از زور روی
كار آمده است)
و بعد از مدتی،
به دلیل بالا
رفتن میزان
فشار و اختناق
و عدم اجازه
به شكل گیری
مبارزه در رژیم
جهت اصلاح
امور، مبارزه
با رژیم در بیرون
از ساختار سیاسی
حاكم شكل می گیرد
و این مبارزه
تا بر افتادن
پادشاه ظالم و
آمدن پادشاهی
دیگر(كه به دلیل
نوع نظام سیاسی
او هم به مرور
به سمت فساد پیش
میرود) ادامه
می یابد. این سیكل
كه دائما در
تاریخ ایران
تكرار شده
باعث سلب امنیت
و در نتیجه
عدم رشد
اقتصادی در
كشور گشته
است؛ اما به
دنبال وضع نا
به سامان امنیتی
و اقتصادی
موجود در كشور
مردم به جای
آنكه به
ناكارامدی سیستم
پی ببرند كسی
را كه در راس
آن بوده محكوم
می كرده اند و
همواره آرزوی
فردی با تقوا
و شایسته را
داشته اند كه
بر مسند
حكمرانی تكیه
زده و اوضاع
كشور را به
سامان كند. این
آرزوی
اصلاحات از
بالا همواره
در فرهنگ ایرانی
بوده و هنوز
هم رگه هایی
از آن قابل
مشاهده است؛
آرزویی كه به
دلیل نوع
ساختار
اجتماعی سیاسی
خودكامه پرور
ایران هرگز
امكان تحقق نیافته
و احتمالا نخواهد
یافت. ساختاری
كه از جمشید یزدان
پرست دارای
فره ایزدی كسی
را می سازد كه
لاف خدایی میزند
و سپس برای
درمان وجود چنین
جمشیدی رو به
سوی چنان ضحاكی
می نهد .

به
اعتقاد رضاقلی
" جوامع
انسانی زمانی
طولانی طی
كرده اند تا
جرم را از
حالت تعلق به
فرد جدا كنند
و به آن حالتی
اجتماعی
بدهند. مجرم
را متجاوز به
حقوق اجتماع می
دانند و عمل
او را یك پدیده
اجتماعی تلقی
می كنند. این
گونه تلقی
محاسن زیادی
دارد زیرا
اجازه میدهد
جرم را پدیده
قانونمندی
تصور كنید و
بشناسید و
اقدامات احتیاطی
پیشگیرانه را
در مورد آن به
كار برید. در
چنین بعدی هم
از تكرار جرم
به طور نسبی
جلوگیری می
شود و هم مجرم
اصلاح می شود
و اگر خودكامگی
جرمی سیاسی و
پدیده ای
اجتماعی تلقی
شود به طور
قطع به دنبال
زمینه های رشد
آن و اقدامات
پیشگیرانه
برای بروز آن
می روند، سعی
می كنند آن را
بشناسند و
عوامل پدید
آورنده آن را
بیابند. اما
اگر خودكامگی
در خودكامه
خلاصه شود و
با دید فردی و
متغیرهای شخصی
با آن برخورد
گردد، حاكم
خودكامه را با
خودكامه دیگری
جایگزین می
كنند و این
همان روند جمشید،
ضحاك و فریدون
می شود كه با
خسارتی جبران
ناپذیر برای
مملكت همراه
است."( صفحه 105)

كتاب
به سه بخش اصلی
تقسیم می شود
كه به ترتیب
روند شكل گیری
سه دوره
پادشاهی را در
ایران بر اساس
شاهنامه بررسی
می كند؛
پادشاهی جمشید،
ضحاك و فریدون.
من در این جا
به طور خلاصه
به شرح ویژگی
های نظام
اجتماعی و سیاسی
كه آقای رضاقلی
برای هر كدام
از این سه
پادشاه
برشمرده می
پردازم تا در
ادامه
مشتركات این
سه دوره بهتر
مشخص شود.

جمشید

شرایط
كشور هنگام به
تخت نشستن جمشید:
پس از طهمورث
جمشید فرزند
او كه دارای
فر شاهی و
شكوه و عظمت
پادشاهان است
به تخت می نشیند
و با تجلی
قدرتش مردم
سرتاسر ایران
غلام و بنده
جمشید می
شوند. مردم امیدوارند
كه آبادانی
توسط این تخت
در جامعه به
وجود آید.
نظام سیاسی ایران
یك نظام میلیتاریزه
با تكیه بر
استعدادهای
فردی شخص حاكم
است از این رو
اگر حاكم خوب
باشد كشور به
سمت آبادانی می
رود و اگر بد
باشد مسیر
قهقرایی در پیش
می گیرد. به هر
تقدیر جمشید
پادشاه ایران
می شود "و از
آنجا كه در چنین
جامعه ای
ساختار مدنی
توان گستردن و
نگهداری نظام
سیاسی را
ندارد ، ارتش
محل اتكای
نظام سیاسی می
گردد."( صفحه 38)

ویژگی
های حكمرانی
جمشید: از
آنجا كه فرهنگ
قبیله ای
فرهنگی دینی
است حاكمان سیاسی
همواره برای
كامل كردن
سلطه خود
ناچار به
استفاده از
عناصر دینی
هستند. جمشید
نیز كه از این
ویژگی آگاه
بوده برای
گستردن حاكمیت
خود مقام ریاست
روحانی را هم
به خود اختصاص
می دهد و موبدی
را نیز از آن
خود می شمارد
بدین ترتیب
دامنه سلطه سیاسی
او گسترده تر
می شود و
قدرتش انحصاری
تر می گردد.

جمشید
پس از رسیدن
به قدرت ابتدا
به سر و سامان
دادن ارتش می
كند" چرا كه
در حكومت سپاهیگری
اولین و ضروری
ترین كار
نگهداری سپاهیان
و سیر كردن
شكم آنان است
و البته اگر
نظام اقتصادی
چنین اجازه ای
را ندهد راه
حل بعدی غارت
كشور خود و
كشورهای
مجاور است و این
بارزترین صفت
حكومت سپاهیگری
است ."( صفحه 42)فردوسی
بارها اشاره
كرده كه شاهنامه
كنایه ای از
تاریخی است كه
خود او
شاهد بخشی از
آن بوده است
برای مثال"
سلطان محمود
كه معاصر
فردوسی است
تمام زندگی سیاسی
اش در اردوكشی
های جنگی
خلاصه می شود.
"( صفحه 42) چرا
كه پادشاهان
برای تثبیت و
نگهداری
قدرتشان چاره
ای جز ساكت و سیر
نگه داشتن
نظامیانی كه
حامیان اصلی
تاج و تخت
هستند
نداشتند. پس
از ارتش جمشید
به سامان دادن
وضع صنعت نساجی
می پردازد.
دامنه
اقدامات از
بالا به پایین
تا بدانجا
گسترده می شود
كه پادشاه
شخصا باید به
امر نساجی هم
بپردازد.

برای
جلوگیری از
انحصار قدرت
در دستان
پادشاه و شكل
گیری حكومت های
خودكامه وجود
نهادها و
طبقات دیگری
كه دارای حدی
از قدرت باشند
لازم است. در
اروپا نهاد كلیسا
و طبقه اشراف
به تعدیل قدرت
پادشاه می
پرداخته اند.
"كلیسا به دلیل
انسجامی كه
داشته برای
تعدیل قدرت سیاسی
بسیار مفید
بوده. " صفحه (49) در
مورد اشراف هم
باید گفت كه"
این طبقه در
دوران هایی از
تاریخ از
عناصر سازنده
ساختار حكومت
های دموكراسی
لیبرال بعدی
بوده است.
اشراف در زمینه
سیاسی به علت
قدرتی كه
داشته اند،
قطعا و بدون
تردید در
مقابل قدرت
شخصی سیاسی
خودكامگان ایستادگی
كرده و از
عوامل مهم تحدید
قدرت مطلقه سیاسی
بوده اند و این
امر یكی از
مهمترین
عناصر سازنده
ایست
كه قدرت را
به صورت نهادی
در آورده
است."( صفحه 45) حال
به بررسی
طبقات در تاریخ
ایران و البته
در زمان جمشید
به نقل از آقای
رضاقلی می
پردازم، تا
مشخص شود كه این
طبقات تا چه
حد امكان تعدیل
قدرت سیاسی را
داشته اند .

طبقات
موجود در
جامعه:

·
موبدان
:" علمای
زمان فردوسی
به علت عدم
تشكل
نتوانستند
همچون كلیسا و
اشرافیت
اروپا از
عوامل تحدید
قدرت سیاسی
باشند. شواهد
تاریخی نشان می
دهند كه علما
سازمان متشكلی
نداشته اند و
نه تنها از
نظر اجتماعی
از چنین
سازمانی
محروم بوده
اند بلكه از
نظر استنباط و
روش نیز دچار
تشتت آراء، كه
از ویژگی های
حیات اجتماعی
گذشته است،
بوده اند و از
این نظر
نتوانسته اند
در زمینه سیاسی
منشاء اثری
سازنده
باشند، ولی شكی
نیست كه در
نهایت مرجع
تظلمات مردم
به شمار می
رفته اند كاری
كه جمشید می
كند، اختصاص
عنوان موبدی
به خود، حاكی
از موضع ضعف
موبدان است كه
قدرت سیاسی می
تواند به راحتی
آنها را مهار
كند."( صفحه 49)

·
سپاهیان:
این گروه
كه به گواه
تاریخ خود
حافظ تاج و
تخت بوده اند
و نگهداری
كشور نیز به
نوعی توسط
آنان انجام می
گرفت می
توانستند
گروهی برای
تعدیل قدرت
مطلقه باشند
آنها تا امكان
بهره برداری
از خوان
گسترده كشور
را می داشتند
و می توانستند
به راحتی به
غارت و چپاول
بپردازند
مشكلی با
پادشاه
نداشتند لذا
پادشاهان دست
ایشان را در
چپاول باز می
گذاشتند كه
اگر چنین نمی
كردند و شكم
لشكریان عظیمی
كه به كمكشان
به تخت نشسته
بودند گرسنه می
ماند زمزمه های
توطئه و خیانت
ایشان آغاز
می شد." تجربه
نشان داده كه
پادشاهان
نالایق با تكیه
به نظام ارتش
غیر قابل
كنترل مضرترین
نوع حكومت سیاسی
را تشكیل داده
اند كه
متاسفانه این
نوع قدرت سیاسی
متكی بر فرهنگ
قبیله ای از
اجزای لاینفك
تاریخ سیاسی
گذشته ایران
بوده است."(
صفحه 50)

·
دهقانان:"
دهقانان
در زمان ساسانیان
و قبل از آن
موضعی به
مراتب بهتر از
زمان بعد از
اسلام داشتند.
آنها دارای پایگاه
اجتماعی بوده
و از استقلالی
نسبی
برخوردار
بودند. ایشان
بعد از اسلام
به سختی
توانستند
پاره ای از
امتیازات خود
را حفظ كنند و
این حفظ امتیازات
نیز مشروط به
سازگاری با
قدرت سیاسی
بود. بدین ترتیب
اشراف ایران
همچون روحانیت
نتوانستند به
صورت جدی و
طبقه ای در
تقسیم قدرت سیاسی
شركت كنند".(
صفحه51)

"یكی
از علل بی
ثباتی اشرافیت
در ایران عدم
احترام به
مالكیت بود.
مالكیت در این
مرز و بوم از
متزلزلترین
مفاهیم است.
ما هرگز شاهد
رشد اقتصاد ایران
به صورت جدی و
مداوم نبوده ایم.
تزلزل اقتصاد
و اشرافیت
نكته مثبتی
برای رشد ضحاك
است چون قدرت
اقتصادی یكی
از قدرت های
تحدید كننده
قدرت سیاسی
است."( صفحه 52)

·
توده
مردم:
دسته چهارم
توده مردم عادی
اند كه به
مشاغل عمومی
مشغول اند و
همیشه گرفتار
رنج معاش اند
و آماده سركشی.

قدرت
مطلقی كه رو
به فساد می
رود: تا اینجا
توضیح داده
شد كه قدرت
برای تعدیل نیازمند
وجود نهادهایی
است كه در
جامعه ایران
موجود نبوده
اند. در چنین
جامعه ای
پادشاهی قوی
همچون جمشید
وقتی خود را یكه
تاز صحنه سیاسی
و میدان قدرت
می بیند از
بندگی یزدان
هم سر می تابد
و خود را حاكم
مطلق می نامد.
جمشید یزدان
پرست تنها در
ساختاری كه
تعریف شد می تواند
از یزدان روی
برتابد.

" این
طرز تفكر
پادشاه با تلقی
های اجتماعی
مزبور همبافت
است آن اهل
علم و دین
خاموش با این
قدرت سیاسی
سازش دارند.
لشكری
تاراجگر با
مردم ساكت و
بدون فعالیت
كه آرزومند سیصد
سال عمر بدون
درد و رنج و
زحمت و بیماری
هستند متناسب
است. و همه اینها
زیبنده
پادشاهی
پادشاه یزدان
پرست و اهورایی
است كه پای از
گردون فرا
نهد. او در توصیف
فردی و با
توجه به متغیر
های شخصی مرد
خوبی است. چنین
شخصی چون در
نظام روابط
اجتماعی در
راس یك نظام سیاسی_ارتشی
و بدون نهاد
های تحدید
كننده قدرت
قرار گیرد، سر
از همه چیز و
حتی یزدان می
پیچد و اعلام
می كند كه همه
چیز شما از من
است و هیچ
گونه شركت جدی
در قدرت سیاسی
نیز برای شما
متصور نیست و
چاره ای جز
تحمل خودكامگی
مطلق ندارید.(صفحه
57) در فضایی كه
فردوسی توصیف
كرده بسادگی می
توان مشاهده
كرد كه چگونه
قدرت به سوی
تمركز گرایش پیدا
می كند و مطلق
می شود و قدرت
مطلق، مطلقا
فاسد می شود و
فساد می كند".(
صفحه 60)

شیوه
برخورد مردم
با ستم: حال
كه جمشید از یزدان
هم،كه به نوعی
آخرین عنصری
است كه می
تواند به تعدیل
قدرت پادشاه
پرداخته وی را
از ستم باز
دارد، سر بر
تافته و احتمالا
جور و ستمش بیش
از همیشه گشته
است باید دید
مردم با ستم
هایی كه به ایشان
روا می شود و
شرایط بد معیشتی
و امنیتی
چگونه برخورد
می كنند."
جامعه ای كه
در نصب پادشاه
به صورت واقعی
و عینی دخالتی
ندارد؛ از
اهرم های سیاسی
لازم برای خلع
حاكم نیز
برخوردار نیست؛
تخت شاهی صرفا
به كمك نیروهای
ارتش بر پای می
ماند؛ پادشاه
هم در مقابل
اختیارات خود
مسئولیتی در
مقابل ملت
احساس نمی
كند؛ اگر
پادشاه از راه
برگشت و ظلم پیشه
كرد تنها راه
ارادی باقی
مانده برای چنین
جامعه ای راه
دعا و نفرین
است . او از این
طریق می خواهد
بر عوامل اجتماعی
تاثیر بگذارد
و پادشاه را
سرنگون كرده
شاهی دیگر بیاورد".(
صفحه67)

"این
موارد حالت
ذهنی جامعه
است ولی آنچه
در عمل و واقعیت
ایران زمان
فردوسی و بعد
از آن اتفاق
افتاد این بود
كه نظام سیاسی
به علت مفاسد
اقتصادی
_اجتماعی و
نبود فرهنگ
اشتراك مساعی
از حمایت مردم
محروم می
ماند. در این
گونه مواقع
نظام ارتشی
دارنده تخت مهی
نیز از فرط
فساد از كار
باز می ایستاد
و آنچه در عمل
شكل می گرفت این
بود كه نظام سیاسی
با تعرض یك نیروی
نظامی خارجی یا
شورش نیروهای
داخلی متلاشی
می شد و حكومت
ساقط می گشت و
مردم تسلیم
حاكم جدید می
گشتند و همین
را ناشی از
فضل خداوند و
سرانجام
ماورایی ظالم
می دانستند."
(صفحه 67)

حال كه
جمشید ادعای
خدایی كرده و
جورش از حد
گذشته مردم به
تدریج از گرد
او پراكنده
شده روی به نیروی
جدیدی می
آورند كه در
خارج از مرزهای
ایران در حال
شكل گیری است.

ضحاك

روند
شكل گیری
ضحاك: در
خارج از ایران
مرداس نامی
خدای ترس و
سلحشور
حكمرانی می
كرد كه تعداد
بی شماری گاو
و بز داشت كه
هركس می خواست
به رایگان از
آنها شیر بر میداشت.
مردم ایران كه
به تعبیر
رضاقلی"ملتی
هستند كه رغبت
كار تولیدی
ندارند"( صفحه
71)" و در فكر این
هستند كه در
سرزمین مجاور
خور و خواب بیشتری
هست"( صفحه 72)رو
به سوی این
حاكم حركت می
كنند كه دچار
كس دیگری می
شوند. مرداس
پسری دارد
ضحاك نام كه
به دنبال تخت
پدر است و از این
رو به توصیه شیطان
پدر را می كشد.
بدین ترتیب
ضحاك به جای
پدر بر تخت
شاهی می نشیند
و به قول
رضاقلی از
آنجا كه هیچكدام
از سیستم های
تعدیل قدرت كه
در اروپا وجود
داشته اند نظیر
اشراف،كلیسا یا
قانون وجود
نداشته اند
قدرت ضحاك نیز
به سوی
خودكامگی می
رود.

·
سپاهیان

ضحاك
هم كه به كمك نیروی
نظامی در پی
حفظ قدرت است
بعد از رسیدن
به پادشاهی
سود و زیان را
به لشكریان می
بخشد.

"این
بخشش اجباری
ناشی از مكانیسم
به قدرت رسیدن
است. چرا كه
پادشاهان
عملا به كمك نیزه
گذاران به توفیق
دست یافته اند
و مردمی هم كه
به عنوان سپاه
گرد كسی جمع می
شده اند یك
انگیزه بیشتر
نداشسته اند و
آن هم این
بوده كه از
آسانترین راه
ثروتمند شوند
به همین دلیل
كمك می كرده
اند كه كسی
پادشاه شود تا
از پادشاهی او
بهره گیرند".(
صفحه 86)

"بعد
از استقرار بر
تخت شاهی برای
ضحاك جز جهانگیری
چاره ای نیست.
حكومتهای ایرانی
و حكومتهای
همجوار به دلایل
ساختاری
عموما اقدام
به توسعه
مناطق نفوذ خویش
می كردند كه مهمترین
عوامل این
توسعه طلبی
عبارتند از:

عدم
وجود مفهوم ملیت؛
در نتیجه تصرف
سرزمین های
همسایه با
مشكل و مخالفت
روحیه ملی
جوامع شكست
خورده روبه رو
نمی شده
است.در نتیجه
تاختن به این
سرزمین ها
مشكلی جدی برای
مهاجمان ایجاد
نمی كرده بلكه
عموما با
استقبال
عناصر با نفوذ
داخلی نیز
مواجه می شده.

دیگر اینكه
چون حكومت فردی
بوده اگر شخص
حاكم حوصله
لشكر كشی و
طبع جهانگشایی
داشت می
توانست این
خواسته خود را
ارضاء كند و
زمینه كار مهیا
بود.

نكته
بعدی تامین هزینه
سپاه بود.
همانطور كه پیشتر
توضیح داده شد
تامین هزینه
سربازان از طریق
لشكركشی ها
مقدور می
شد."(صص87و88)

ماردوش
شدن ضحاك: در
این قسمت رضا
قلی به این
نكته می
پردازد كه وقتی
قومی گرسنه به
پادشاهی برسد
اولین فكری كه
دارد سیر كردن
شكمش به بهترین
نحو است لذا
به قول فردوسی
شیطان به صورت
خوان سالاری
كه خورشهای نیكو
و لذیذ می پزد
و شاه را فربه
می كند بر
ضحاك ظاهر می
شود. حاصل این
خوردن بی حساب
نارضایتی
مردم بوده كه
به دنبال آن
ضحاك و ندیمانش
فشار را بر روی
مردم بیشتر می
كرده اند تا نیازهای
مالی را تامین
كنند. دراین
حال آدمكشی
گسترش می یافته.
در این قسمت شیطان
در حالتی نمادین
بر دوش های
ضحاك بوسه می
زند و از جای
بوسه او دو
مار می رویند
كه نماد
مشكلات
اقتصادی و سیاسی
هستند كه نظام
حاكم را در بن
بست قرار داده
اند؛ نه می
تواند فشار
نظامی را كم
كند و نه می
تواند آرامش
نسبی مردم را
تامین كند و
مردم را آرام
نگه دارد و
مثل همیشه بسیار
ساده گرایانه
و با حماقت
ساختاری با
مسائل پیچیده
اجتماعی
برخورد می كند
و اقدام به بریدن
مارها می كند
اما هربار كه
آنها را می
برد دوباره می
رویند. بعد از
آنكه نظر
كارشناسان
كاری از پیش
نمی برد ابلیس
در قالب پزشكی
بر شاه ظاهر
شده به او می
گوید راه
درمان دردش خوراندن
روزانه مغز دو
جوان به
مارهاست، از این
طریق به طور
تلویحی نیروی
فكری و
احتمالا
معترض جامعه
كم خواهند شد"
و این راه در
انتها به تهی
شدن نیروی
انسانی می
انجامد".(
صفحه98)

دل
گسستن مردم از
جمشید و روی
آوردن به
ضحاك: "بنا به
تصویر فردوسی
و تایید واقعیت
تاریخی مردم پیرامون
هركس كه امكان
دسترسی به
قدرت برای او
مهیا بود گرد
می آمدند و می
خواستند كه از
قبل او چیزی
نصیبشان شود یا
به احتمالی در
جوار او از
ستم حاكم پیشین
برهند."(
صفحه101)فردوسی
از یك سو با
مطالعه گذشته
ناظر گسستن ایرانیان
از ساسانیان و
پیوستن آنها
به عربها بوده
و از سوی دیگر
فرو ریختن
سامانیان و
برآمدن اولین
سلسله تركان
در شرق ایران
را مشاهده
كرده."( صفحه 100) از
نظر همكاری
رجال ایرانی
با "بیگانگان
نیز جای هیچ
گونه تردیدی نیست.
از آنجا كه این
پادشاه یعنی
ضحاك مهتر است
و پر از
هول
و
اژدها پیكر ایرانیان
در پی او
روانه می
شوند."( صفحه102)
بدین ترتیب
ضحاك كه میل
به كشور گشایی
( بنا به دلایل
پیشتر یاد شده
) داشته با
همراهی مردم و
رجال ایرانی
وارد ایران
شده و جمشیدی
را كه دیگر
اكنون سپاهیان
هم ازگردش
پراكنده شده
اند با اره به
دو نیم می
كند، كاری كه یكی
دیگر از مصادیق
فرهنگ قبیله ای
است و مردم هم
ظاهرا با آن
مشكلی ندارند.

در
انتهای كار
جمشید فردوسی
به بیان این
نكته می
پردازد كه
هرچقدر هم كه
زمانه به جمشید
فرصت عیش و
نوش داد و عمر
طولانی چه فایده
چون در آخر
كار چنان بازی
نغزی بر سرش
آورد؟ این بیان
فردوسی به نوعی
بیانگر "یاس
روانی موجود
در جامعه نسبت
به فعالیت های
سیاسی است. این
روحیه یاس با
روحیه اسیر
سرنوشت بودن
سازگاری دارد
و انسان را از
فعالیت های جدی
در زندگی
اجتماعی باز میدارد
كه در نهایت
تفكری ضحاك
آفرین است.
نكته دومی كه
انتهای
داستان جمشید
برای ما یادآور
می شود روحیه
جبری و قضا و
قدری و تسلیم
سرنوشت بودن
است. روزگار
بازی نغزی
كرده كه از
تصرف بشر بیرون
است و چاره ای
جز تسلیم در
مقابلش نیست..
آثار نویسندگان
معاصر فردوسی
مملو از این
روحیه تسلیم و
یاس است. این
تفكر جبری از
اجزای جدایی
ناپذیر فرهنگ
گذشته ایران
محسوب می شود
كه محیط مناسبی
برای پرورش
ضحاك بوده
است."( صص 108و 109)

به تخت
نشستن ضحاك:" با
تسلط ضحاك بر
تخت شاهی  نمونه
عالی
حكومت ایرانی
بر اركان كشور
استوار می
گردد و تمامی
ویژگی هایی كه
عموما این نوع
حكومتها
دارند در آن
جلوه گر می
شود. دست لشكریان
و اوباش و
اراذل به جان
و مال مردم
باز و جادو،
خرافات و
حماقت ارجمند
می گردد."(
صفحه 111)

سپاهیان:
بخشی از این
ارتش همان
ارتشی است كه
پیش از این
مقوم پادشاهی
جمشید بوده
اند و با ضعف
او به ضحاك
گرویدند.

" از
نظر ساختار
ذهنی این لشكریان
به طور معمول
بی ریشه بودند
و علاقه ای به
آب و خاك خاصی
نداشتند وبه
معنی واقعی بی
وطن بودند؛ به
دنبال چراگاه
به هر منطقه
ثروتمندی
هجوم می
بردند؛ از نظر
فرهنگی دارای
فرهنگ كشاورزی
و دامداری
بودند و به
آثار تمدن
علاقه ای
نداشتند ؛ هم
به سپاه مخالف
می پیوستند و
هم در صورت
لزوم رئیس خود
را می كشتند. این
لشكر از لحاظ
فرهنگی معجونی
بود كه مشكل می
توان برای آن
نامی یافت. به
نظر می رسد
بهترین تعبیر
را فردوسی كه
از نزدیك شاهد
اعمال آنها
بوده به كار
برده است. وی
آنها را دیو می
نامد."( صفحه
116)"كار این
لشكریان در
فساد به جایی
رسیده بود كه
غزالی لباس
لشكری را
معادل ظلم تلقی
می كرد و به
طور قطع
معاملات آنها
را حرام می
دانست"( صفحه 118)

غارت
زنان و بچه ها: یكی
از اولین
كارهایی كه
ضحاك پس از به
تخت نشستن
انجام میدهد
تصاحب دو
خواهر زیباروی
جمشید،
ارنواز و
شهرناز، است." در
تاریخ ایران
مسائل حرمسرا
و ربودن زنان
و سپردن آنها
به جباران مسئله
ای عادی است."(
صفحه 118)

"در
جنگ ها به طور
كلی و در
موارد غیر جنگی
و نزاع های قبیله
ای زنان و
كودكان غارت می
شدند. برای
تربیت این
زنان پیشه هایی
سامان یافته
بود كه آنها
را به منظور
انجام كارهای
مختلف پرورش می
دادند. مسئله
در خور توجه این
است كه تجاوز
به حقوق دیگران
تشكل نهادی یافته
بود.این زنان
زاد و ولد می
كردند و آثار
بی ثباتی
خانواده شان
به اجتماع كشیده
می شد."( صفحه119)

"بردن
مردم از زن و
بچه و مرد
خانواده از دیاری
به دیاری دیگر
موجب تزلزل
روابط اجتماعی
می شد، حالت
انتقام گیری
نسبت به جامعه
و حاكمان آن
را شدت می بخشید
و در مجموع حس
تخریب و بیگانگی
را جایگزین
خلاقیت و
وابستگی می
كرد. دامنه این
كار از تزلزل
نظام اجتماعی
به تزلزل در
نظام سیاسی و
فساد های سیاسی
می كشد. می
توان شهری را
تجسم كرد كه
از ویژگی های
قبیله ای
مذكور
برخوردار
بوده و جمعی بی
ریشه و اسیر
در آن به
كارهای
گوناگون
اشتغال داشته
باشند و هر
لحظه بیم اسیر
شدن دوباره
آنها برود. این
مردمان تا چه
اندازه می
توانند نسبت
به مسائل جمعی
اقتصادی،سیاسی
و اجتماعی
علاقمند
باشند و حس
اشتراك مساعی
از خود نشان
دهند؟ به طور
قطع تجاوز به
حقوق افراد تا
این درجه
بازتاب منفی
در كل روابط
اجتماعی می
گذارد و این غیر
از موارد صریحی
است كه كنیزكانی
با این ویژگی
وارد كارهای سیاسی
می شدند.
همانطور كه
خواهیم دید
ارنواز و
شهرناز در
دستگاه حاكمه
غیر تخصصی و
قبیله ای بیكار
نخواهند نشست
وكارهایی
خواهند كردكه
فردوسی به
اشاره از آن
گذشته و تاریخ
نشانه هایی از
آن را برای ما
به جای
گذاشته".(صص121و122)

مقدمات
سرنگونی:

برخورد
شخصی با متغیر
های اجتماعی:
"فشار و
اختناق زیاد و
عدم توان تعرض
جدی به خشونت
قدرت سیاسی و
كشتار روزانه
گرانمایگان
را به فكر
اصلاح می
اندازد. فضای
ساسی بازی برای
مبارزه وجود
ندارد چون
مبارزه با رژیم
است. حاكم میداند
كنار رفتن او
مساوی حذف فیزیكی
اوست و محكوم
میداند اگر به
چنگ حاكم
گرفتار شود
مغزش خورش خورشخانه
او می شود. در
هر جامعه ای
به طور معمول یك
فرهنگ عمومی وجود
دارد و چندین
فرهنگ فرعی.
به عقیده
رضاقلی
فرهنگ عمومی
گذشته ایران
در زمینه سیاسی
فرهنگ مار دوشی
است كه همراه
فرهنگ های فرعی
دیگر ادامه حیات
می داده است.
در اینجا
فرهنگ فرعی
عدالتخواهی،
خودكامگی را
امری شخصی تلقی
می كند و در
حاكم خلاصه می
داند. ارمایل
و گرمایل پاكدین
كه ستم را پدیده
ای اجتماعی نمی
دانند به
مبارزه شخصی
با آن می
پردازند"(صص127
و 128)

در
خورشخانه
ضحاك مشغول به
كار می شوند و
هرروز به جای
مغز یكی از دو
جوان مغز
گوسفند به شاه
می دادند و بدین
ترتیب ماهی سی
نفر را از مرگ
میرهانند و
آنها را با تعدادی
بز و میش به
كوه میفرستند.

كمی
بعد ضحاك شروع
به حذف اشخاص
قوی اطراف خود
می كند؛ ویژگی
كه باز هم در
تاریخ ایران
به كرار اتفاق
افتاده است.

ساختار
جهل و خرافات: رزگار
بدین منوال می
گذرد تا اینكه
یك شب ضحاك
خوابی می بیند
كه در آن كسی
با گرز گاوسر
می آید و او را
از تخت می
اندازد و به
كوه دماوند می
برد." مقدمات
سرنگونی ضحاك
در حال فراهم
شدن است. اگر
خوب دقت كنیم
دوباره روال
گذشته در حال
تكرار است و نیروهای
نامرئی وارد
روال اجتماعی
می شوند و
شروع به سامان
دادن نظام جدیدی
می كنند. كار
جمشید توسط یزدان
سامان می گیرد
و اقدامات
مربوط به
مرداس و ضحاك
توسط ابلیس.
در مجموع از
فحوای آثار
ادبی ، این ویژگی
را در فرهنگ
خود دیده ایم
كه به دستكاری
نیروهای
نامرئی در
روابط اجتماعی
اعتقاد دارد".(
صفحه 133)

"گهگاه
فردوسی می گوید
كه خاك ایران
جادوستان است.
رنان در تاریخ
علم كمبریج
تعبیر
جادومزاجی را
برای معرفت قبیله
ای به كار
برده كه با
تعبیر فردوسی
تطابق دارد"(
صفحه 134)به این
ترتیب یكی دیگر
از صفات قبیله
ای كه در
جامعه ایران
وجود داشته
جادومزاج
بودن است.

ضحاك
در خواب به
خود می پیچد و
با فریادی از
خواب بیدار می
شود، زیبا رویان
دور او جمع
شده و ارنواز
از شاه علت را
جویا می شود،
ضحاك خواب خود
را برای
ارنواز تعریف
می كند و
ارنواز پیشنهاد
می دهد نشستی
با كارشناسان
سراسر كشور
ترتیب دهد شاید
راه چاره ای بیابد.(مدیریت
خانوادگی)

"كارشناسی
قبیله ای : در
جامعه ای با
اقتصاد بسته،
خرافاتی ، جادومزاج
كه تمام
ساختار فكری
اسیر نیروهای
ناشناخته است
هیچ علمی به
معنی واقعی آن
نمی توانسته
شكل بگیرد مگر
اینكه با این
ساختار سر
سازگاری
داشته باشدگ."(
صفحه 140) و از
نظر آقای
رضاقلی تنها
علمی كه با این
ساختار
جادومزاج
كاملا همگون
بوده علم نجوم
بوده گرچه تمامی
نجوم آن زمان
در خدمت فال بینی
و ... نبوده و به
رفع احتیاجات
شرعی نیز می
پرداخته. به
هر صورت ضحاك
كارشناسان را
برای اظهار
نظر جمع می
كند اما آنها
از بیم جانشان
به تعبیر خواب
او نمی
پردازند و در
آخر یكی از
آنها دست به
تعبیر خواب میزند
به پادشاه می
گوید كسی كه
تو پدرش را
خواهی كشت برای
انتقام با گرز
گاو سر به
سراغ تو خواهد
آمد و تو را از
تخت شاهی پایین
خواهد كشید.
ضحاك با شنیدن
این سخنان بیهوش
می شود و
كارشناس از
موقعیت
استفاده كرده
و فرار می كند. یعنی
تنها كسی كه
جرات اظهار
نظر داشته
مجبور است از
ترس جانش فرار
كند.

فریدون

فریدون
كه از نسل جمشید
و دارای فره ایزدی
است از مادر
زاده می
شود.فرانك كه
بعد از مرگ
همسرش، آبتین،  از جان
فریدون بیمناك
است به مرغزاری
میرود كه گاوی
برمایه نام در
آن نگهداری می
شود، او از
نگهبان
مرغزار می
خواهد كه فریدون
را توسط برمایه
پرورش دهد و
بدین ترتیب فریدون
سه سال در
آنجا می ماند. از
اینجا باز
شاهد فرهنگ ایرانی
هستیم كه آرزوی
پا به گیتی
گذاشتن فردی
با فر ایزدی و
دانش و ... را در
دل می پرورد."همین
آرزو این حقیقت
را بازگو می
كند كه اجتماع
از وضع موجود
سرخورده است و
به دنبال وضع
مطلوب می گردد
ولی اشكال اینجاست
كه وضع مطلوب
را در رؤیا می
سازد. اگر وضع
مطلوب را به
صورتی می ساخت
كه با واقعیات
اجتماعی به
نحوی قابل
انطباق بود و
با تغییراتی
هرچند پر زحمت
و دراز مدت
تحقق می یافت
اجتماع را به
سمت اصلاح سوق
میداد. در حالی
كه در وضع فعلی
گردون به مهر
آمده و گاوی
شگفت آور
پرورانده كه
از پستانش شیر
معرفت و حیات
بخش به فریدون
می نوشانیده
است. می دانیم
این قسمت سمبلیك
است و فردوسی
آن را روح حیات
ملی یا مفاهیمی
از این دست
تلقی می كرده
ولی با شناختی
كه از تاریخ
داریم روح حیات
ملی نه چنین
گاوی پرورانده
و نه شیر
معرفتی به فریدون
نوشانده است".(
صفحه 160)

بعد از
سه سال
ماموران
حكومتی از جای
گاو با خبر می
شوند و مادر
فریدون كه از
جریان مطلع
شده فریدون را
از ده بیرون می
برد.

"نكته
قابل تامل در
این قسمت این
است كه به علت
انحطاط غیر
قابل تصور
نظام سیاسی ایران
نهضت فریدون نیز
مثل كار ضحاك
راهی ندارد جز
این كه در
خارج مملكت
شكل بگیرد
فرانك كه سایه
تیغ را همه جا
میبیند تنها
راه برایش این
می ماند كه با
پسر سوی
هندوستان
برود تا از
گزند این خاك
جادوستان در
امان ماند. وی
او را نزد مرد
دینی می برد
كه در اندوه و
فكر دنیا
نبوده است و
با اینكه در
كار سیاسی
مداخلتی نمی
كرده قبول می
كند كه از فریدون
حمایت كند."(
صفحه 163)

"از اینجا
می توان نتیجه
گرفت كه مرد دین
مذكور نمی
توانسته نماد
علمای اهل سنت
باشد چراكه
آنها عموما از
اركان سیاسی
بغداد بوده
اند. وی
احتمالا در
زمره عرفا
بوده.از نكات
چشمگیر عرفان
این زمان یكی
این است كه
تعداد افراد
عارف مسلك بسیار
زیاد بوده و
گروه قابل
ملاحظه ای را
نسبت به جمعیت
كشور تشكیل می
داده اند و اینكه
در مجموع این
جماعت از زندگی
اقتصادی_سیاسی
دوری می جسته
اند و برای
گذران زندگی
به طرق مختلف
دیگران را وا
می داشته اند
تا وام آنان
ادا كنند".(
صفحه165)

"فساد
صوفیان به
اندازه ای
بوده كه عرفای
بزرگ به طور
عموم از دست این
جماعت نالیده
اند".( صفحه 166)

به هر
صورت فریدون
به جای امنی می
رود و ضحاك
جستجوی خود را
گسترش می دهد
و در مسیرش هر
چه را می دیده
اعم از كاخ و ایوان
نابود می كند."
این ویژگی
برخورد سیاسی
همان فرهنگ كلی
است. تخریب
آثار گذشتگان
و تخریب شهرها
و روستاها و دیگر
نقاطی كه
مردمانش در
مقابل نظام سیاسی
مقاومت می
كنند از امور
عادی است. یكی
از دلایلی كه
در این سرزمین
جز آثار خشت و
گلی مربوط به
اماكن مقدسه چیز
دیگری وجود
ندارد همین
تخریب است.
البته این ویژگی
تخریب شهرها و
اماكن عمومی
با آن شكل كلی
فرهنگ قبیله ای
سازگاری دارد."(
صفحه170)

به هر
تقدیر فریدون
بزرگ میشود و
از مادر نشان
پدر می پرسد و
فرانك با تعریف
ماجرای آبتین
او را تحریك می
كند تا انتقام
پدر را بگیرد.

از سوی
دیگر ضحاك :

او كه
شدیدا از تهدید
فریدون می
ترسد تصمیم می
گیرد به مظالم
بنشیند و در
همان حال محضری
بنویسد مبنی
بر عادل بودن
خویش و تمام
علما و مردم
را وادارد كه
با امضای آن
بر عدلش گواه
باشند.

"سخن
از به مظالم
نشستن ضحاك
است. در تاریخ گذشته
به علت نوع
ساختار حقوقی
جامعه و نبودن
نظام دادگاهی
سازمان یافته
و كارآمد رسم
بر این بوده
است كه
پادشاهان خود
روزهایی را
بار میدادند و
به درخواست
ستمدیدگان رسیدگی
می كردند."(
صفحه180)

بزرگانی
كه در بار عام
پادشاه جمع
اند به ناچار
و از ترس بر
عدل او گواهی
می دهند.

"بافت
قضایی فرهنگ
گذشته چنین
بوده است كه
فردوسی می
آورد. یعنی با
آن همه ظلم
كشتن، غارت
كردن و سوختن
كشور به دست
ضحاك و با آن
همه اختناق و
خوردن مغز سر
و تزلزل ناشی
از اختناق كه
در حال متلاشی
كردن نظام
حكومتی بود
باز همه
مهتران به آن
محضر گواهی میدهند"(
صفحه 185)

در همین
بین كاوه
آهنگر قدم به
كاخ ضحاك می
گذارد و
فرزندش را كه
اسیر دست اوست
طلب می كند.

"كاوه
آهنگر در محضر
عدل ضحاك حاضر
می شود و از او
دادگستری می
طلبد. ضحاك نیز
كه در محضر
عام به عنوان
مدعی عدل به
مظالم نشسته
بود فرزندش را
به او باز می
گرداند تا صدای
این عدالت
پروری او در
جهان بازتابی
نماید و پشتیبانی
مردم از این
منویات عدالت
خواهانه زیادت
گردد و همه به
حسن سیرت او
گواهی دهند.
ضحاك پس از
آزاد كردن
فرزند او از
كاوه می خواهد
كه بر طومار
عدلی كه همه
بزرگان امضا
كرده اند صحه
گذارد."( صفحه186)

اما
كاوه حاظر به
این كار نشده،
شورش آغاز می
شود. مردم گرد
او جمع شده و
خواهان یافتن
شاه نو می
شوند.

" شعار
شورشیان این
است كه پادشاه
بر تخت نشسته یك
اهریمن است كه
سر ستیز با یزدان
دارد. پس یزدان
پرستان باید
گرد آیند تا
به دنبال فریدون
روند. به این نكته
توجه كنید كه
باید دنبال
شخص بروند چون
انسانی شریف و
یزدان پرست
است. همانطور
كه مشاهده می
شود همه تعابیر
به كار گرفته
شده برای
تاباندن كوره
خشم مردم تعابیر
مذهبی و شخصی
است."( صفحه187)

"به هر
حال مردم شوریده
و از سالار
كهنه خسته شده
اند و در پی پیوستن
به سالار نو
هستند. توده
مردم به این
امیدند كه در
زیر حمایت
سالار نو به
آن بهشت موعود
خرمی و فراوانی
و بدور از بیماری
كه می توان آن
را بدون كار
تامین كرد دست
یابند."( صفحه 189)

به این
صورت مردم و
به دنبال آن
لشكریان از
اطراف ضحاك
پراكنده شده
گرد فریدون
جمع می شوند(
دقیقا شبیه
پراكنده شدن
از گرد جمشید
و گرویدن به
ضحاك در دوره
قبل)

فریدون
وقتی شروع به
آماده شدن و
تهیه لشكر برای
مقابله با
ضحاك می كند
برادرانش را
برای كمك فرا
می خواند بر
عكس "جامعه
عقلانی كه به
صورت تخصصی
اداره می شود"(
صفحه 195)ویژگی
بعدی فریدون
تلاش برای
ساخت سلاح
است(گرز گاو
سر)سپس فریدون
نیز به كسانی
كه گردش جمع
آمده بودند زر
و سیم می دهد ."این
روابط نشان می
دهد كه حركت
جدید نیز فاقد
روحیه اشتراك
مساعی و مسؤلیت
جمعی لازمه حیات
اجتماعی و رشد
آن است."( صفحه 195)

در راه
به قدرت رسیدن،
برادران فریدون
تصمیم به قتل
او می گیرند
كه به كمك
امدادهای غیبی
موفق نمی شوند
و فریدون نیز
عجالتا آنها
را می بخشد.

در
انتها فریدون
در روزی كه
ضحاك در قصر نیست
وارد آنجا می
شود و بر تخت
شاهی می نشیند."پس
از به تخت
نشستن نخستین
برخورد فریدون
با بتان سیه
موی یعنی
شهرناز و
ارنواز است"(
صفحه 204)

بعد از
این شهرناز و
ارنواز رابطه
خوبی با شاه
برقرار می
كنند.در انتهای
كار ضحاك كه غیرت
قبیله ای اش
در اثر دیدن این
دو ماه رو با
فریدون به جوش
آمده و وارد
قصر شده است
توسط فریدون
دست بسته می
شود و در كوه
دماوند به بند
كشیده می شود.
بعد از آرام
شدن نسبی امور
و خلع سلاح
مرد، فریدون
عزم جهانگیری
دوباره می
كند."فریدون
حركت می كند
همچون كه جهان
نمونه های آن
را زیاد دیده
است و معلوم نیست
كه چه كارهایی
خواهد كرد ولی
آرزوی فردوسی
از او همه عدل
است و داد و یزدان
پرستی
وروشندلی و
خردمندی."( صفحه
230)

نتیجه
گیری نویسنده

"جمشید
برای مدت زیادی
روی زمین بهشت
بدون مرگ درست
كرد، ضحاك هم دست
سپاهیان را
باز گذاشت و
در آخر فریدون
نیز با سیم و
زر آمد."( صفحه 197)

این سه
پادشاه از نظر
رضا قلی دارای
ویژگی ها و
اعمال مشابهی
هستند كه از
هر پادشاهی
خودكامه ای
انتظار میرود.
اما بنا به
تعبیر او این
نظام خودكامه
به دلیل وجود
مناسبات
اجتماعی خاصی
به وجود آمده
كه وی از آن
تحت عنوان
فرهنگ قبیله ای
یاد می كند. از
نظر رضا قلی "فرهنگ
سیاسی ایران
چون نتوانسته
تلقیات خود را
نسبت به واقعیات
اجتماعی تصحیح
كند همیشه فریدونش
پس از چندی
ضحاك می
گردد."( صفحه 154)

مناسبات
خاص اجتماعی
موجود در ایران
و فرهنگ قبیله
ای از نظر
رضاقلی ویژگی
هایی دارد كه
در متن بدانها
پرداخته
شد،مثل: استفاده
از دین، بافت
جادو مزاج
جامعه،
استفاده از
زور به عنوان
تنها عامل
قدرت، ساختار
خاص سپاهیگری،
وجود روحیه
قضا و قدری و ...

در
انتها می توان
چنین افزود كه
حرف كلی كتاب
همان سخن لوتر
است كه خود
رضاقلی به آن
اشاره نموده: "
اگر پادشاه
جبار است، اگر
بی رحم و
خونخوار است،
این ملت است
كه مقصر است،
ملت ها شاهانی
دارند كه
سزاوار آن
اند."( صفحه62)

نقد
وارد بر كتاب

كتاب
حاظر با قصد
تحلیل جامعه
شناختی
خودكامگی در ایران
نگاشته شده
است و تلویحا
به دنبال پیدا
كردن دلایل
عقب ماندگی ایران
هم هست. رسیدن
آن به چاپ یازدهم
نشان دهنده
علاقمند بودن
مردم به این
موضوع است اما
متاسفانه در
انتها كتاب جز
ارائه حجم
نسبتا زیادی
اطلاعات تاریخی
از كتابهای
مختلف و سعی
در ربط دادن
آنها به نظریه
ارائه شده
توسط مؤلف كار
چندانی انجام
نمی دهد.

سئوال
اصلی رضاقلی
در كتاب این
است كه آیا
خودكامگی دلیل
عقب افتادن ایران
است؟ وی در
پاسخ به این
سئوال می گوید:
"ذهن ساده
اندیش می
تواند عدم توفیق
جامعه در تامین
حقوق اجتماعی_سیاسی_اقتصادی
را به پدیده
هایی مانند
خودكامگی
نسبت دهد؛ در
حالیكه خود
كامگی خود
برآمده از عمل
متقابل
هزاران پدیده
اجتماعی در
روند تحولات
تاریخی است."(
صفحه 23)

اما به
راستی از نظر
آقای رضاقلی
چه چیزی عامل
شكل گیری
خودكامگی و
شرایط
نامسائد بعد
از آن است؟ وی
وجود فرهنگ قبیله
ای را، كه
دارای ویژگی
های مختلفی
است، در ایران
عامل شكل گیری
خودكامگی و
همچنین عقب
ماندن كشور می
داند. برای
فرهنگ قبیله ای
هم ویژگی هایی
نظیر عدم
علاقه به كار
تولیدی و
دنبال
اصلاحات از
بالا بودن ( كسی
بیاید و مشكلات
را حل كند) ،
جادو مزاج
بودن و .. را ذكر
می كند. وی در
جایجای كتاب
به دنبال
اثبات حرف
لوتر است كه
مردم شاهانی
دارند كه لایق
آنند؛ اما
مطلقا نمی گوید
كه چرا مردم ایران
مثلا
جادومزاج
بوده اند ولی
مردم اروپایی
كه توانستند
حكومت را از
رسیدن به
خودكامگی باز
دارند این طور
نبوده اند. گویا
ایرانیان به
طور ژنتیكی ویژگی
های یك ساختار
قبیلگی را
داشته اند ولی
ملت های غربی
این گونه
نبوده اند.
لحن رضاقلی به
گونه ایست كه
گویی اروپا از
ابتدا مدینه
فاضله ای بوده
كه فرسنگ ها
با شرق فاصله
داشته است.
نوع طرح مسئله
به گونه ایست
كه انگار ایرانیان
به هر حال
دارای فرهنگ
قبیله ای بوده
و هستند و دیگر
ملت ها نه، این
شیوه طرح
مسئله راهی
برای حل آن
باقی نمی
گذارد و فی
الواقع موضوع
را از حالت یك
مسئله اجتماعی
خارج می كند.
برای مثال به
چند نمونه از
نظریات آقای
رضاقلی در
مورد فرهنگ قبیله
ای ایران توجه
كنید و دقت كنید
كه چه طور جای
كلمه" چرا" در
انتهای همه این
جملات به چشم
می خورد؛
همانطور كه در
كل كتاب.

"نیروهای
موهوم در این
فرهنگ همواره
جایگزین
زحمات طاقت
فرسا و عقلانی
می شوند و
راههایی را كه
جوامع عقلانی
با مشقت زیاد
و در طول زمان
طی می كنن در
عالم خیال و
در مدت كوتاه
به آرامی و
بدون رنج می پیمایند."(
صفحه 138)

"ایران
نه از تجربیات
گذشته خود بل
از تجربیات دیگران
نیز سود نبرد.
متاسفانه این
غیر قابل نفوذ
بودن در مقابل
تجربه و غیر
قابل انتقال
بودن تجربه و
پند نگرفتن از
آن یكی از
معضلات فرهنگی
ایران است كه
در خور تحقیق
و عمل وسیعی
است."( صفحه 135)

" این
حالت جبری و
قضا و قدری
منفی و خرافات
و انفعال در
مقابل آثار حیات
جمعی در فرهنگ
گذشته ما و در
روابط اجتماعی
شكل سازمان یافته
ای به خود
گرفته بود."(
صفحه 110)

تجربه
ثابت كرده كه
عموما جوامع دموكراسی
لیبرال فعلی
در زمان گذشته
با خود كامگی
مبارزه كردند
و شرقی ها با
خودكامه."(
صفحه 105)

گرچه
رضاقلی در این
كتاب اشاره ای
به چرایی
فرهنگ قبیله ای
ایران نمی كند
اما از سخنرانی
كه وی در تاریخ
30/6/85 در مؤسسه
مطالعات دین و
اقتصاد ایراد
كرد این طور
به نظر می رسد
كه او هم
مانند كاتوزیان
ریشه های
تفاوت میان ایران
و اروپا را در
شرایط متفاوت
جغرافیاییشان
می جوید. او می
گوید :"واقعیت
آن است كه در ایران
بخاطر شرایط
خاص جغرافیایی،
نهاد ها بگونه
ای تشكیل شدند
كه با كشورهای
دیگر متفاوت
است و محدودیت
های زیست
شناسانه
كاملا اثرات
خویش را بر
نهاد ها نهاده
است ."(رضاقلی:1385)
با این همه
رضاقلی در
كتاب حاضر روی
این نظر مانوری
نداده، پرسش
را در ذهن
خواننده لاینحل
باقی می
گذارد.

نكته دیگر
آنكه كتاب با
آنكه تحت
عنوان جامعه
شناسی
خودكامگی
عرضه شده
مطلقا دارای
نظم و ساختار یك
اثر علمی نیست.
مقدمه و بدنه
اصلی چندان
مرتب و یك دست
نیستند به
اضافه این كه
كتاب فاقد نتیجه
گیری می باشد.
كتاب سرشار از
تكرار است؛
تكرارهایی كه
باعث می شوند
ذهن نتواند یك
خط مستقیم را
تا پایان
دنبال كند و
به این ترتیب
می توان گفت
كه مطالعه این
اثر كار چندان
آسانی نیست.

نكته
مهم دیگر این
است كه حجم
انبوه مثالهای
تاریخی آورده
شده در بخش هایی
از كتاب اصلا
در راستای
داستان
شاهنامه كه خط
اصلی روایی
كتاب است نیستند؛
برای مثال بعد
از به تخت
نشستن ضحاك و
آمدن ابلیس به
نزد او در
لباس خوالیگری
و لذت بردن
ضحاك از خورشهای
او رضا قلی
توضیح می دهد
كه بسیار پیش
می آمده كه
پادشاهان ایران
از طبقات پایین
جامعه به تخت
حكمرانی
برسند، در این
حال "بدیهی
است كه قومی
بدوی و گرسنه
اول بار مسئله
خوردن و جبران
گرسنگی خود را
پیش بكشد"(
صفحه 91) این
مثال چندان به
جا به نظر نمی
رسد؛ چرا كه
اولا ضحاك
شاهنامه
پادشاهی ایرانی
نیست و دوم
آنكه اصلا
ضحاك شاهزاده
ای بوده كه
پدر را كشته و
به جای او به
تخت نشسته و
پدرش هم تعداد
بسیار زیادی
بز و میش و گاو
شیرده داشته؛
پس اصولا فردی
بدوی و گرسنه
محسوب نمی شود
و دلیلی كه
رضاقلی برای
توجه او به شیطان
خوالیگر
عنوان كرده
چندان موجه به
نظر نمی رسد.

در آخر
باز می توانم
اضافه كنم كه
كتاب دارای
انبوهی از
مثالهای تاریخی
با ربط و یا به
طریقی ربط
داده شده به
موضوع است
بدون داشتن
نگرش و روشی
علمی.

منابع

1.
رضلقلی،
علی (1383)جامعه
شناسی
خودكامگی.
نشر نی.
ارجاعات داخل
متن كه دارای
شماره صفحه می
باشند از این
كتاب هستند.

2.
رضاقلی،
علی (1385)نهادهای
غارتی در
اقتصاد ایران،
سایت مؤسسه
اطلاعات دین و
اقتصاد

3.
رضاقلی،
علی: علوم
انسانی ما
وارداتی است  www.cnn.com