دانشكده
علوم اجتماعي دانشگاه
تهران

بررسي هويت
تجدد در كتاب: در
خدمت و خيانت
روشنفكران.
نوشته جلال آل
احمد

الهه صادقی

کارنوشت
دانشجويي براي
درس مباني
تاريخ
اجتماعي

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت
ایرانی

زير نظر
دکتر جوادي
يگانه

بهمن 1385

● اطلاعات
کتاب شناختی:

آل احمد،
جلال (1384)، در
خدمت و خيانت
روشنفكران،
تهران،
انتشارات
طلوع

مقدمه

هويت در اصل
امر انفعالي
است . توجه به
خود در رابطه
و با توجه به
ديگران و از
خلال آنها
معنا مي‏يابد.
خود بودن يعني
ديگري نبودن.
با ديگران
تفاوت داشتن و
در عين پيوند
وي ا حتي
آميختگي،
جدايي و
بركناري را
نگه داشتن.
اين دريافت
متعلق به انسان
اجتماعي است.
از طرفي ديگر
توجه به هويت
نيز امري
انفعالي است و
نگراني هويت
داشتن امر
منفي است.
ملت‏هايي كه
در معرض خطرند
ناچار نگران
هويت خود
هستند
ملت‏هاي نيرومند
اگر به اين
موضوع توجه
كنند براي حفظ
برتري سياسي و
اقصتادي
خودشان است.
مسئله‏اي كه از
اوايل
مشروطيت براي
روشنفكران
مطرح شده بود
توجه به خود
در برابر غرب
و چگونگي رفتار
آن روز به روز
شدت مي‏يافت.
هجوم سياسي،
اقتصادي،
فرهنگي غرب در
ما به صورت
غربزدگي مطرح
مي‏شد كه به
وسيله آل احمد
و ... به آن
پرداخته شده
است.اما اگر
به گذشته
برگرديم
مي‏بينيم ورود
اسلام به
ايران يك هويت
جديدي را براي
ايرانيان
فراهم آورد كه
در پيوند با
عالم بالا بود
پس هويت را از
دو بعد
مي‏توان نگاه
كرد: 1. آگاهي به
خود با توجه
به وجود
ديگران كه جامعه‏شناسانه
مي‏باشد. 2.
هويت آدمي در
رابطه با عالم
بالا و خدا كه
هستي‏شناسانه
مي‏باشد.

در زمينه
جامعه‏شناسانه
در برابر
اقوام هم هويت
ما به عنوان
مردمي متفاوت
و داراي هويت
خود باقي
مانده‏ايم. از
نظر تاريخي،
ايراني و
مسلمان و از
نظر اجتماعي
مسلمان و ايراني
بسته به اينكه
از چه
زاويه‏اي
نگاه كنيم يكي
مقدم و يكي
موثر است.
(مسكوب، 1304: صص 29-24)

اين جهان
وضعيتي است كه
ظارهي اغوگر
دارد زيرا به
نظر مي‏رسد
همه آدم‏ها
مثل هم
شده‏اند.
ابزارها و
امكانات مادي
زندگي همه جا
به وسيله
ماشين‏آلات
صنعتي و
فن‏آوري فراهم
و برآوردن
نيازها
آسانتر شده
اما تناقض غايي
است كه تنها
كساني و تنها
اقوامي در اني
جهان به ظاهر
همسان نقش
تصميم‏گيري و
بازيگري
دارند كه
مي‏دانند
”كه“ هستند و
از كجا آمده‏اند
و به كجا
مي‏خواهند
بروند (رجايي،
1382: 12)

آيا
ايرانيان از
اين خصايص
برخوردارند.
مي‏دانند
”كه“ هستند؟ و
كجا
مي‏خواهند
بروند؟ ناگفته
پيداست كه
ايرانيان
ملتي هستند كه
از ميراثي
بسيار غني
برخوردارند.
از سوي ديگر
به نظر مي‏رسد
نسل جوان
امروز ايراني
قصد دارد در
جهان جديد
نقشي فعال
ايفا كند. اما
براي ايفاي
اين نقش بايد
نست به اين
ميراث غني آگاه
باشد و بداند
كه كيست و چه
تعريفي از خود
دارد (همان: 13)
فهم از هويت
چارچوبي است
پويا كه بيشتر
”شكلي از
آگاهي“
(داوري، 1357: 29) به
خورد جامعه به
فرهنگ به
تاريخ و به
آينده را القا
مي‏كند. كه
اين چارچوب در
حال تحول است
و به علت
اينكه
ايرانيان هم
اكنون چنين
تعريف پويايي
از خود ندارند
دلالت بر
شرايط انحطاطي
دارد كه در
اثر آن
بي‏اعتقادي و
رياكاري حاكم
شده است.

ضرورت بحث
هويت

در بين
نظراتي كه در
مورد هويت
ارائه شده است
مي‏توان به
اين موارد
اشاره كرد كه
برخي هويت را
مقوله‏اي
انتزاعي
مي‏دانند و
معتقدند كه نمي‏توان
آنرا به صورت
عيني و
تجربه‏پذير
مطرح كرد.
بعضي ديگر مثل
پسا تجدديان
نيز معتقدند همه
هويت‏ها در
آخرين حليل
نوعي
شالوده‏سازي
است يا برخي
ديگر
مي‏گويند بحث
هويت باعث تفرقه
يان گروههاي
خودي و ديگران
مي‏شود. اما بعضي
ديگر بحث هويت
را مهم، ضروري
مي‏دانند چون
معتقدند نه
تنها در ايفاي
نقش بلكه از
مقدمات انسان
بودن است
(رجايي. 1382: 40).

فرهنگ رجايي
در كتاب
مشكله‏ي هويت
ايرانيان امروز
خود ؟ بحث
هويت را از دو
نظر بيان
مي‏كند يكي
اينكه تك تك
افراد احساس
اعتماد به نفس
مي‏كنند و دوم
اينكه جامعه و
گروه جهت و
هدف خود را مشخص
مي‏بيند. هويت
محصول
خودشناسي
فردي و گروهي
است و انسان و
جامعه‏اي كه
از خود تعريف
و برداشت كلي
ندارد عملاً
واحدي از هم
گسيخته
نامنسجم و از
خودبيگانه
است و به ناچار
همواره خودش
را با سنجه‏اي
خارج از خود
ارزيابي
مي‏كند. داشتن
اعتماد به نفس
و جهت كلي جمعي
در كنار شرايط
مادي و ذهني
به توليد تمدن
مي‏انجامد كه
در آن تك تك
افراد به آن
احساس تعلق
دارند و به
ايفاي نقش خود
مي‏پردازند
اما در قرن
حاضر در مورد
جايگاه هويت
در ميان
ايرانيان با
واقعيت نه
چندان
خوشايندي مواجه
مي‏شويم. بيش
از دو سده است
كه ايرانيان به
جاي پويايي و
توليد تمندي
دچار بحران
هستند. در
واقع ايران به
جاي اينكه
ميدان
پرهيجان براي
توليد،
سازندگي،
ابتكار شود به
سرزميني مملو
از بي‏حميتي،
رياكاري،
توطئه، نخبه‏كشي،
شورش، جنگ،
انقلاب،
توليد زمينه
ناامن
پناه‏گيري
مغزها به
بيگانگان
تبديل شده است.
(همان: 42)

پرسش اساسي
كه من در اين
مقاله به
دنبال آن هستم
اين است كه
آيا جلال آل
احمد در كتاب
خود تجدد را
به عنوان يك
هويت در نظر
مي‏گيرد عنصر
روشنفكري به
عنوان يكي از
مسايل تجدد را
چگونه
مي‏بينيد؟

ويژگي‏هاي
زمانه انتشار
و نگارش كتاب

از مهم‏ترين
ويژگي شرايطي
كه جلال در
آن، اين كتاب
را تاليف كرده
است سخت‏گيري
حكومت نسبت به
روشنفكران
مي‏باشد. وجود
سانسور حبس،
تبعيد، يا
سكوت اجباري باعث
شده است كه
اين قشر مهم
جامعه رو به
پژمردگي و
انحطاط كشيده
شود. از طرفي
ديگر نيز حكومت
با ايجاد
بدبيني
روحانيون
نسبت به
روشنفكران
عرصه را براي
فعاليت آنها
تنگ‏تر كرده
است.

جلال با
مشاهده جامعه
دريافته بود
كه روشنفكري
محصول
اختصاصي
دنياي غرب است
كه وارد ايران
شده
روشنفكران
ايراني در
محيط‏هاي فرنگي
و قصر و پل
تربيت شده كه
با سنن و آداب
حاكم بر
توده‏هاي
مردم وجه
مشترك كمي
دارند يا هيچ وجه
مشتركي
ندارند و در
واقع رفتار
جوامع مدرن را
تقليد
مي‏كنند. (آل
احمد، 1348: 248)

از ديگر
مشخصه‏هاي
دوره زندگي
جلال، ساختن
پادگان‏هاي
بزرگ ارتش
بوده كه حكومت
را از مردم و
مردم را از
حكومت جدا
مي‏كرده و
ارتش‏ها به
مكانيزم جدا و
بريده از خلقي
مبدل مي‏شوند
كه ديگر حتي
زبان ديگري
دارند و اين
مشخصه را فقط
مخصوص جامعه
ما نمي‏داند.
(آل احمد، 1348: 244)

زندگي‏نامه
جلال آل احمد
و انگيزه‏هاي
نوشتن كتاب

جلال آل احمد
در سال 1302 در
خانوده
روحاني به دنيا
آمد. دبستان
را كه به
پايان رساند،
پدرش ديگر
اجازه درس
خواندن را به
او نداد و او
ناچار به سمت
بازار كار
رفت، تا اينكه
پنهاني در
كلاس‏هاي
دارالفنون
ثبت نام كرد.
روزها به كار
سيم‏كشي برق و
ساعت‏سازي
مغشول بود و
شب ها درس
مي‏خواند. در
سالهاي آخر
دبيرستان با
حزب توده آشنا
شد و با
دوستان و
همفكرانش به
برگزاري
ميتينگ‏ها و جلساتي
در اين زمينه
پرداخت با
درآمدي كه از
كار بدست
آورده بود،
دبيرستان را
به پايان رساند
و وارد
دانشكده
ادبيات شد.
دانشگاه را كه
به پايان
رساند، به شغل
معلمي مشغول
شد در اين
زمان به طور
جدي وارد حزب
توده شد و از
يك عضو ساده
به عضويت
كميته حزبي
تهران رسيد و
نماينده
كنگره شد در
اين مدت در
مجله‏هاي
زيادي قلم
مي‏زد. در سال 41
كتاب معروف
غرب‏زدگي را
به رشته تحرير
درآورد كه
نقطه عطفي در
نوشته‏هاي وي
به شمار
مي‏آيد. جلال
نويسنده‏اي
است كه در
اكثر
زمينه‏هاي
ادبيات به نوشتن
پرداخت.
نخستين
مجموعه
داستان خود به
نام ”ديد و
بازديد“ را در
همين دوران
منتشر كرده بود.

او كه تأثيري
گسترده بر
جريان
روشفكري
دوران خود
داشت، به جز
نوشتن داستان
به نگارش
مقالات
اجتماعي،
پژوهش‏هاي
مردم‏شناسي ،
سفرنامه‏هاو
ترجمه‏هاي
متعددي نيز
پرداخت. شايد
مهم‏ترين
ويژگي ادبي آل
احمد نثر او بود،
نثري فشرده و
موجز و در عين
حال عصبي و پرخاشگر.
از جلال نوشتن
و گفتن بسي
سخت و دشوار است،
چرا كه وي
رسولي توفنده
و كوشنده و
مبارز بود
نويسنده‏اي
كه هرگز از
طعن و لعن‏ها
سنگر مبارزه
را خالي نكرد
و به خاطر عشق
به اصالت انسان
و فرهنگ رقم
زد. (سايت google
تاريخ مراجعه
: 9/8/85)

جلال آل احمد
را بايد
نويسنده‏اي
دانست كه هم راست‏ها
و هم چپ‏ها
براي مدت
طولاني به او
ارجاع
مي‏دادند. به
عبارتي جلال
آل احمد اولين
نماد
روشنفكري در
ايران بود.
مادي كه بعدها
خودش به شكل
خودشكفانه آن را
ويران كرد و
در كتاب ”در
خدمت و خيانت
روشنفكران“
انتقادهاي
بنياديني
نسبت به جريان
روشنفكري در
ايران مطرح
نمود. تا قبل
از جلال زبان
روشنفكري
معلق و دور از
ذهن بود، به راحتي
نمي‏شود با
روشنفكري
ارتباط
برقرار كرد و
هميشه
روشنفكر
حاشيه امنيتي
داشت كه با تحقير
جامعه و تفسير
الگوهاي
غربي، اين
حاشيه امنيت
را گسترش
مي‏داد تنها
كسي كه قبل از
جلال جرات
ورزيد و جريان
روشنفكري در
ايران را كه
آن موقع به
نام
منورالفكر
خوانده
مي‏شوند، نقد
كرد، صادق
هدايت بود.

لحن آل احمد
به گونه‏اي
است كه به رغم
انتقاداتي كه
بعد از مرگش
به او وارد
مي‏شود ولي در
زمان حيات او
بسيار
تأثيرگذار و
جدي است لحن
انتقادي و
نيش‏دار نسبت
به رشونفكران
اما ساده و بي‏تكلف
نسبت به جريان
عادي زندگي
جلال سعي مي‏كند
توصيف
درخشاني از
وضعيت
اجتماعي آن
موقع ايران نشان
دهد. جلال
معترض،
بي‏عملي است .
بي‏عملي برآمده
از غرب‏زدگي.
(سايت، google،
تاريخ مراجعه
9/8/85)

او همانگونه
كه در مقدمه
كتاب خود مطرح
كرده انگيزه‏اش
را از نوشتن
اين كتاب
”مشخص كردن تعريف
روشنفكري به
عنوان يك درجه
اجتماعي و ..  و نشان
دادن وضع
روشنفكران در
تقابل با
مذهب، حكومت و
حتي استعمار“
مي‏داند. هم
چنين تجدد را
به عنوان يكي
از عناصر
هويتي
ايرانيان
مي‏داند و به
نوع افراطي آن
يعني غربزدگي
و از
خودبيگانگي
اشاره مي‏كند و
اميدوار است
كه بتواند
جواب
سئوالهايي كه
در مقدمه كتاب
خود آورده را
پاسخ دهد و
طرح‏كننده
سئوال‏هاي
ديگر در اين
زمينه باشد.

ويژگي‏هاي
كتاب

كتاب ”در
خدمت و خيانت
روشنفكران“
نوشته‏ي جلال
آل احمد كه در
شهريور سال 1348
منتشر شده به
تعبير خود
جلال جلد سوم
يك رساله‏ي
واحد است رساله‏اي
در
خويشتن‏شناسي
تاريخ و فرهنگ
ايراني
رساله‏اي كه
سه مقاله ديگر
جلد نخست آن
بود و
غرب‏زدگي جلد
دومش و اين كتاب
جلد سوم مولف
اين كتاب را
سه بار باز
نويسي كرده و
هربار كه آنرا
تكثير نموده
به معرض نقادي
و قضاوت
صاحب‏نظراني
قرار داده كه
به اصابت و
صلابت نظرشان
اعتقادي
داشته و از
راه اعتنا به
همين نظرات
بوده كه طرح
صد و چند صفحه
در چهارصد و
سي و دو صفحه
تأليف شده
است.

آل احمد در
اين كتاب
كوشيده تا
براساس آخرين
آموخته‏هاي
خود، كه در
اثر مطالعات
پردامنه به
دست آورده بود
و نيز بر پايه
تجربياتي كه
در سايه
برخورد با
واقعت‏ها كسب
كرده بود.
معيارهاي
اصيل
روشنفكري را
بدست دهد و چهره
روشنفكر
واقعي را از
روشنفكر
قلابي متمايز
نمايد.

او در اين اثر
استثنايي
خويش،
روحانيت
مبارز و در
راس آنان حضرت
آيت‏الله
خميني را
مي‏ستايد و
روشنفكر
متجدد را به
همكاري با اين
گروه مبارزي
كه بيش از حد
نيروي ديگر از
پشتيباني
توده ملت
برخوردار است
فرا مي‏خواند.
اما روشنفكري
كه او نشان
مي‏دهد در
قالب‏هايي كه
براي روشنفكر
درست كرده بود
نمي‏گنجيد و
طبيعي است كه
چنين اثري، در
ايران، اجازه
طبع
نمي‏نمايد و
كدام دليل بر
خواندني بودن چنين
اثر بزرگي از
اين بالاتر كه
با نشر آن به
شدت مخالفت
كرده است؟

اين كتاب در 7
فصل نوشته شده
است كه
عبارتند از:

فصل اول:
روشنفكر
چيست؟ كيست؟

فصل دوم:
روشنفكر خودي
است يا
بيگانه؟

فصل سوم:
زادگاههاي
روشنفكري

فصل چهارم:
روشنفكران
سنتي: نظاميان
و روحانيون

فصل پنجم:
روشنفكر
ايراني
كجاست؟

فصل ششم: نمونه‏هاي
اخير
روشنفكري

فصل هفتم:
روشنفكر و
امروزه روز

بحث اصلي

جلال آل احمد
كتاب خود را
با تعريف
روشنفكري از
نظر غرب و از
ديد خود آغاز
مي‏كند.
روشنفكر ترجمه‏اي
از
منورالفكري
دوره مشروطه
مي‏باشد.
زماني كه مردم
براي ناميدن
چنين آدم‏ها
فكلي،
مستفرنگ
متجدد به كار
مي‏بردند. اگر
غرب دوره خود
(قرن 18) را قرن روشنايي
ناميد به خاطر
اين بود كه
دنياي تاريك قرون
وسطي اروپا
زير سلطه تحجر
مسيحيان قرار
داشت و آنها
اين دوره را
گذرانده
بودند. از نظر غرب
از خواص
روشنفكري،
آزادانديشي و
آزادفكري است
كه در مقابل
سلطه مسيحيت
كاتوليك
توجيه شده
بود. او در
همين قسمت اول
كتاب روشنفكري
را از عناصر
تجدد مي‏داند
و معتقد است
كه” روشنفكر
ترجمه‏ي
منورالفكري
دوره مشروطه است
و مردم براي
ناميدن چنين
افرادي
اصطلاح فكلي،
مستفرنگ،
متجدد را به
كار
مي‏بردند“.
(آل احمد، 1348: 23)

بعد از اين
خواص روشنفكري
از نظر غرب
بيان شده است.
”در واقع
روشنفكر يعني
هر آدمي كه
حدودي قدرت
تفكر دارد و
اين بستگي به
دنياي ذهني
هركس يا
تجربه‏اي كه
از دنياي خارج
گرفته دارد و
زمينه اين
قدرت تفكر در
مدرسه به
افراد داده
مي‏شود. (همان: 26)

بنابراين
جلال از مدرسه
به عنوان يكي
از
زادگاه‏هاي
روشنفكري نام
يم‏برد كه
مي‏توان آنرا
از عناصر
دنياي تجدد
دانست.

در قسمت دوم
اين فصل جلال
با مطرح كردن
مشكلات
روشنفكري در
ايران چه در
تعريف و چه در
عمل اين موضوع
را بهتر
موشكافي
مي‏كند و
دلايل گنگي و
مبهم بودن
تجدد و
روشنفكري در
ايران را بررسي
مي‏كند ”روشنفكر
كسي است كه
فارغ از تعبد
و تعصب و دور
از فرمانبري
كار فكري
مي‏كند به
منظور حل مشكل
اجتماعي نه
منفعت مادي و
اين در صورتي
است كه انتخاب
مشاغل آزاد
باشد اما در
ايران چون هنوز
جامعه سنتي
است انقلاب
مشاغل در كار
نست بلكه ارثي
بودن آن مطرح
است. (همان: 42)

اولين مشكل
روشنفكري در
ايران تربيت
آنها در محيط‏هاي
فرنگي و بعد
وارد كردن
آنها در اجتماعات
سنتي كه
گرفتار
استعمارند كه
نتيجه آن فرار
مغزها، رها
شدن مردم به
حال خود و
جانشين عوامل
استعماري شدن
روشنفكران
است.

هم چنين جدا
كردن
مدرسه‏هاي
امروزي از مدارس
طلبگي و سنتي
را به عنوان
سنگ تفرقه بين
روشنفكران
امروزي و محيط
سنتي مي‏داند.
با توجه به
مشخصات
روشنفكري از
نظر عوام نيز
مي‏توان به
تعريفي كه
مردم ايران از
تجدد داشتند
را پي برد. ”از
نظر عوام
مشخصه
روشنفكري يكي
بيگانه بودن
نسبت به ميحط
بومي و سنتي
است و ديگري
جهان‏بيني
علمي داشتن
است“ (همان: 84)

هم چنين
فرنگي مآبي،
بي‏ديني يا
تظاهر به آن و
درس‏خواندگي
نيز از
ويژگي‏هاي
روشنفكران امروزي
به حساب آمده
است. با
تعاريفي كه از
روشنفكري
ارائه شد جلال
معتقد است
روشنفكري محصول
اختصاص دنياي
غرب است. از
نگاهي ديگر ”روشنفكر
محصول
اختصاصي
جامعه‏اي است
كه در آن به سر
مي‏برد و از
آن برخاسته
است پس براي
تعيين
روشنفكر خودي
بايد به تعيين
حدود مشخصات اجتماعي
ايران پرداخت.

فرق اصلي
روشنفكر
ايراني و غربي
در اين است كه
روشنفكر غربي
در حوزه
متروپل با
دستي باز جهان‏بيني
علمي و ازادانديشي
دارد ولي
روشنفكر
ايراني در
حوزه نيمه
مستعمراتي
بدون سهمي از
دنياي
آزادانديشي
قرار دارد كه
ورود
تكنولوژي
انديشه‏ها و
اعتقادات
سنتي را
بي‏اعتبار
مي‏كند و
استعمار هم
مواد خام و هم
اخلاق و مذهب
محيط‏هاي
مستعمراتي را
ويران مي‏كند.

با توجه به
ارزيابي صورت
گرفته در مورد
طبقات
اجتماعي
ايران كه 75 درصد
مردم
روستانشين
مي‏باشند و
طبقه خرده
مالكي كه در
حال شكل‏گيري
است و هر روز
به شهر وابسته‏تر
مي‏شود و
شهرنشين‏هاي
خرده پايي را
به وجود
مي‏آورد كه به
ست فساد و
سرگرداني
كشيده مي‏شوند
در شهر هم
درآمد نفت در
اختيار
بازرگانان و
سرمايه‏داران
قرار مي‏گيرد
كه همپاله
استعمارگران
مي‏باشند.
روشنفكران به
دو دسته تقسيم
مي‏شوند:

”1. مشاغل
روشنفكري به
نفع حكومت‏ها
(حداقل روشنفكري)
2. عده معدودي
روشنفكر كه
كمر به خدمت طبقه
محروم
بسته‏اند.
(روشنفكر
خوري)“. (همان: 89)

با توجه به
اين‏ها
دسته‏بندي
مشاغل
روشنفكري در
ايران عبارتند
از:

1. نويسندگان،
هنرمندان،
متخصصان
(خلق‏كنندگان
فرهنگ كه در
مركز دايره
هستند)

2. استادان ،
منتقدان،
قضات
(تطبيق‏كنندگان
فرهنگ و قانون
و علم بر
اشخاص و
موسسات)

3. طبيبان،
مهندسان و
محققان                       4.
آموزگاران و منشيان
اداري

5. گويندگان و
اجراكنندگان
برنامه‏هاي
راديويي و ..
ناشران و
روزنامه‏نويسان
و هنرنگاران

جلال اولين
روشنفكر
تاريخ ايران
را گئومات مغ
معرفي
مي‏كرده و
ماني، مزدك و
بعد از اسلام هم
سلمان فارسي،
اباذر غفاري و
خلفاي راشد به
جز عثمان را
روشنفكران
اسلامي
قلمداد كرده
است. از نظر
جلال كار
روشنفكر شبيه
پيامبري است.
به عقيده او
روشنفكر
داراي سه
ويژگي
بازگشته از
دين رايج زمان
خود، حمل پيام
و ايجاز كلام
مي‏باشد. در
اين ميان از
نظر او اولين
دسته
روشنفكران
شهيدان هستند
كه بر ويژگي
اول تكيه
دارند. در هيم
راستا آل احمد
افرادي چون
سهروردي و صور
اسرافيل را از
روشنفكران
گروه اول مي
داند. در كتاب
او انديشمنداني
چون فردوسي،
ناصرخسرو،
خيام، خاقاني،
نظامي و در
دوره جديد هم
دهخدا و نيما
داراي ويژگي
سوم يعني
ايجاز كلام
هستند. هم
چنين خاندان
برمكي، خواجه
نظام الملك،
اميركبير و
مصدق داراي
ويژگي حمل
پيام
بوده‏اند.
جلال تمام
روشنفكران را
بومي
مي‏دانست. از
نظر او روشنفكران
غيربومي
وابسته و غرب
زده بودند.

جلال در
ادامه بحث خود
به تعريف
روشنفكري امروزي
مي‏پردازد. ”طبقه
واقعاً
انقلابي و
هميشه
انقلابي. مبارزي
براي نياز
ذهني كه در شاريط
مختلف
اقتصادي به
قصد برقراري
حكومت عدل قيام
مي‏كند و پيش
مي‏رود، گرچه
برخاسته از طبقه
است، اما
متعلق به هيچ
طبقه‏اي
نيست“. (فاطمي،
1347: صص 24-22)

در اينجا
مي‏توان به
اين موضوع
پرداخت كه مقدمات
ظهور
روشنفكري به
معني امروزي
بعد از اولين
تماس‏ها با
فرنگ فراهم
مي‏شود و به
خصوص در زمان
عباس ميرزا.

زادگاه‏هاي
روشنفكري
عبارت است از:
”1. اشرافيت
اواسط تا
اواخر دوره
قاجار كه به فرنگ
فستادن شاگردان
به طور رسمي
آغاز مي‏شود“.
(همان: 198). 2.
روحانيت  دو
نكته‏اي كه در
اينجا به آن‏ها
پرداخته
مي‏شود يكي
اينكه ”روحانيت
آمادگي‏هاي
بومي براي
تربيت
روشنفكران فراهم
مي‏كند و دوم
اينكه چرا
روشنفكران
اشرافيت در
تعراض با
روشنفكران
روحانيت قرار
مي‏گيرند“.
(همان، 208) با
وجود تعارض
روشنفكران
روحاني و
اشرافي هردو
همدستي عجيبي
در گذر به سوي
دنياي
نيهليسم دارند.
اشرافيت با
خدمتكاري
حكومت و خارج
شدن از حوزه
تاثير
روشنفكري و روحانيت
با وضع
گرفتن‏هاي
تعصب‏آميز و
خارج شدن
اجباري از
گردش زمانه
بدتر اينكه
روشنفكر روحاني
در اغلب
موضع‏گيري‏هاي
خود نوعي كمك كننده
به غربزدگي
است.

3. مالكيت ارضي
و حشم‏داري
ايلات كه
نمايندگان
مجلس و سران
ايلات بعد از
فتح تهران در
حكومت سهمي
داشتند.

4. شهرنشيني
تازه با ارقام
حرفه‏هاي
مختلف ”قلمرو
بسار محدود
امال
ايق‏ترين
زادگاههاي
روشنفكري
است“. (همان: 213)
در جايي ديگر
آل احمد دو
نهضت اصلي
روشنفكري را
بيان مي‏كند. 1.
عرفان و تصوف
و حوزه ارتداد
و روشنفكري ،
قيام در مقابل
شرع، از سنايي
تا
جلال‏الدين
رومي)

2. نهضت
باطنينان
اسماعيلي
(قيام در
مقابل مراجع
قدرت عرف) كه
از اين دو
نهضت يكي قيام
درونگر است و
تسلادهنده و
مراقبت‏كننده
و ديگري برون‏گرا
كه بر سلامت
محيطي كه مرد
انديشمند بايد
داشته باشد
نظارت مي‏كند
بنابراين اين
دو نهضت
روشنفكري در
ساختن تفكر
ايراني و تاريخ
اسلامي ايران
جزء
موثرترين‏ها
مي‏باشند و در
به وجود آوردن
تاريخ و فكر و
شخصيت ايراني
سهم زيادي
داشته‏اند.

دو عنصر مهمي
كه به عنوان
روشنفكران
سنتي در جامعه
جديد ايران
مطرح هستند
نظاميان و
روحانيون
مي‏باشند. يان
دو گروه به
خطار اينكه
هردو در حوزه
تعبد و فرمانبري
عمل مي‏كنند و
در تحليل آخر
حافظان وضع
موجودند. ”روحاني
به معني حافظ
سنت و حافظ
وضع موجودي است
كه نظامي
حراست آنرا
تعهد كرده
است“. (همان: 236)

اما دو
اختلاف بين
نظامي و
روحاني وجود
دارد. 1. نظامي
جيره‏خوار
حكومت است ولي
روحاني
جيره‏خوار
مردم نظامي در
سراسر تاريخ
تابع
حكومت‏ها
بوده ولي روحاني
نبوده و به
خاطر ارتباط
با عالم غيب و
دعوي جانشين
شدن امامان
معصوم گاهي در
مقابل حكومت‏ها
ايستاده
هرچند كه
آخرين تحليل
نه تنها حافظ
وضع موجود
بلكه حافظ
سنت‏هاي كهن
نيز هست.

2. روز به روز
از تاثير
روحانيون در
زندگي مردم كاسته
مي‏شود در
حالي كه تاثير
نظاميان به خاطر
حضورشان در
كادر رهبري و
ساير حوزه‏ها
بيشتر مي‏شود.
(همان:‏240)

پس مي‏توان
گفت از نتايج
ورود تجدد به
ايران همين
كاهش تاثير
روحانيون و
اختلاف آنها
با نظاميان
مي‏باشد كه
جلال در كتاب
خود مفصل به
آن پرداخته است.

وجود روحنيت
روشنفكر از دو
بعد قابل
بررسي است از
بعد مثبت
اينكه
روحانيت
موانع سنت است
و به اعتبار
دفاع از سنت
حتي به وضع
موجود رضايت
نمي‏دهد و
نوعي قدرت
مقاوم است. در
مقابل هجوم
استعمار پس
سدي است در
مقابل غربزدگي
روشنفكران و
تبعيت بي‏چون
وچراي حكومت‏ها
از غرب و از
استعمارش اما
از بعد منفي
اينكه ”تعبد
روحانيت را
دچار بيشن
بسته‏اي كرده
كه در مقابل
دنياي مدرن و
جديد احساس
درماندگي مي‏كند“.
(همان: 25)

اين نكته نيز
حائز اهميت
است كه
روشنفكران در مقابل
روحانيت چه موضع‏گيري
داشته‏اند؟
قسمت عمده
متن‏ها در مخالفت
با روحانيت
است و
روشنفكران
معتقدند روحانيت
با وجود ادعاي
در مقابل
حكومت بودنش
به خاطر تحجري
كه دارد گاهي
ابزار كار
حكومتها مي
شود از دوره
كودتا به بعد
هم روشنفكري و
هم روحانيت به
عنوان دو عنصر
مهم اجتماعي
از معركه خارج
مي‏شوند.

به جاي
روشنفكري
بازي‏هاي
گوناگوني مثل
زرتشتي بازي،
فردوسي بازي،
كسروي بازي
نشست و به جاي
روحانيت
غربزدگي (عصر
افراطي تجدد)
و جاي خالي
اين دو را
نظاميان پر
كردند. مردم
هم بي‏سواد و
مذهبي بودند و
هم از
روشنفكران و
روحانيت
بريده ” در
اينجا راديو
با پشتوانه
حكومت نظامي
وارد ميدان
شده و با
ايجاد سانسور
روشنفكر
ايراني را به
انحطاط كشاند
و با تشويق
غربزدگي و
موضع‏گيري در
مقابل مذهب
بدبيني
روحانيت نسبت
به روشنفكري را
افزوده كرده
است و از طرفي
نيز با
سخت‏گيري به
روحانيت دست
او را از امور
جامعه كوتاه
كرده تا حدي
كه روحانيت
تنها دشمن خود
را روشنفكر
مي‏بيند“.
(همان: 404)

جلال مشخصات
واحد
روشنفكران در
جامعه ايران را
چنين بيان
مي‏كند: 1. وارث
بدآموزي‏هاي
صدر مشروطه‏اند
يعني وارث
آموزش‏هاي
روشنفكران
متروپل 2. با
مسائل بومي
خود اشنا
نيستند. 3. در محيطي
به سر مي‏برند
كه در آن از
دموكراسي
خبري نيست. 4. هنوز
يك آدم
بي‏ريشه و
طفيلي هستند. 5.
ايده آل‏هاي
روشنفكري را
فراموش
كرده‏اند و از
نظر اجتماعي
بي‏خاصيت
شده‏اند.6. در
جستجوي
روزگار بهتر
هستند در حالي
كه در جرأت
عمل ندارند و
مي‏ترسند. 7.
مشخصات روحي
خود را به حكومت
تزريق
مي‏كردند. 8.
اغلب از
ديكتاتوري بيزاند.
9. محصول يك
كارخانه
نيستند و به
اين دلايل است
كه آل احمد به
آينده
روشنفكري در
ايران و جدي
شدن
موضع‏گيري‏شان
در مقابل
استعمار خوش‏بين
مي‏باشند.

در فصلي ديگر
جلال دو مشكل
پيش پاي
روشنفكر را
بررسي مي‏كند
يكي مشكل
بي‏سوادي و
ديگري زبان
تركيب از نظر
او تكفير و
مرتد خواندن
روشنفكران
توسط روحانيت سانسور
حكومت، راديو
و مطبوعات
باعث شده كه روشنفكر
واقعي ما
رابطه‏اش را
با خلق بريده
و تنها
دلخوشي‏اش
افزوده شدن
تعداد مدارس و
.. مي‏باشد و
كسي خريدار
حرفشان
نمي‏باشد. چون
مردم تحمل
خريد متاعر
وشنفكري را
ندارند و هم
اينكه مشكل
بي‏سوادي در
جامعه‏ي ما
وجود دارد كه 1.
مبارزه با
بي‏سوادي نه
تنها خرج
فراوان دارد
بلكه وقت
فراوان هم
لازم دارد. 2.
اگر به فرض
هم، همه‏ي
مردم ما با
سواد شوند از
نظر مادي نمي‏توانند
كتاب تهيه
كنند و‏آنرا
استفاده كنند
بنابراين
روشنفكر
ايراني تبيين
كننده نوع
استفاده از
ابزارهاي
تبليغاتي
مي‏باشد و
مسئوليت
بزرگي دارد و
ملاك خدمت و
خيانت او در
مملكتي مثل
ايران در
رفتار ايشان
است. از طرف
ديگر اكثر
روشنفكران
جامعه‏ي ما،
زبان تركي
دارند و از
طرفي مجبورند
زبان فارسي را
به كار ببرند
كه از حوزه
زبان
مادري‏شان
خارج است و
نوعي تحميل كه
اين خود باعث
سرخوردگي
روشنفكران
مي‏شود.

نتيجه‏گيري

نتيجه‏گيري
جلال از كتاب
آسمان همه
جاهاي غربزده
يكرنگ است به
رنگ
بي‏اعتباري
روشنفكراني
كه نه در محيط
بومي و براي
حل مسايل بومي
بلكه در ميحط
متروپل يا به
معيارهاي آن و
براي تطبيق محيط‏هاي
بومي و مسائل
آن با
محيط‏هاي
متروپل و
مسائل آن به
تربيت
شده‏اند.  زمان آن
رسيده كه
روشنفكر
ايراني ببيند
و دريابد كه حساب
او با روشنفكر
غربي جداست.

در آخر جلال
دو راه اصلي
پيش روي
روشنفكر قرار
مي‏دهد: 1. به
غربزدگي
خاتمه دهد و
به جايش با
محيط بومي و مسائل
آن آشنا شود و
مشكلات آنرا
بر كند. 2. كار غربزدگي
را به پايان
رساند يعني
رضايت دادن به
تطبيق كامل
محيط بومي با
ملاك‏هاي
اخلاقي و سياسي
و اجتماعي
متروپل (همان: 432)

جلال آل احمد
در اين كتاب
خود سعي كرده
است تجدد را
از ابعاد
مختلف بررسي
كند اما عنصري
را كه به طور
مشخص به آن
پرداخته و
پيرامون آن مانور
داده است
روشنفكري
مي‏باشد.
عنصري كه محصول
تجدد و آشنايي
با دنياي غرب
است. اينكه ايرانيان
چگونه با
روشنفكري
برخورد كردند.
من در كتاب
هويت ايراني و
زبان فارسي
شاهرخ مسكوب
به اين نكته
در مورد جلال
برخوردم كه گفتگوهاي
جلال در مورد
تجدد و نوع
افراطي آن يعني
غربزدگي سطحي
و شتابزده و
ناشي از
تعصب‏هاي
سياسي بوده و
از پشت عينك
ايدئولوژي‏هايي
بود كه ناچار
نتيجه را از
پيش معين
مي‏كرد البته
نبايد فراموش
كرد كه شرايط
سيساي زمان و
وجود سانسور و
...در سطحي نگه
داشتن تفكر
سيساي و
بحث‏هاي از
اين نوع
بي‏اثر نبوده
است.

نقد ديگري كه
به اين كتاب
وارد است شايد
اين باشد كه
جلال در كتاب
خود به مساله
روشنفكر خودي
و غيرخودي
مي‏پردازد
البته
روشنفكري را
به تاريخ قبل
از اسلام ربط
مي‏دهد و در
حالي كه
روشنفكري
جديد است لذا
نوعي دوگانگي
را در اين
كتاب مشاهده
مي‏كنيم.

از نظر آل
احمد درمان
وضعيت اشوب
زده ايراني در
انديشه فكر
كراواتي‏هايي
نيست كه به هر
نوع مي‏خواهند
فرهنگ بومي را
تحقير
كنند بلكه در
نوعي خوديابي
است جلال
مي‏دانست كه آنچه
دائماً تحت عنوان
فرهنگ
باستاني او
پيش از اسلام
ايرانيان تبليغ
مي‏شود، در
جامعه فعلي
محلي از اعراب
ندارد. به
عبارت ديگر او
به اين نكته
پي برده بود
كه به جز
عاوين و اسامي
باقي مانده از
قبل از اسلام
كه آن هم به
مدد كتاب‏هاي
تاريخي غربي (مثل
تاريخ هرودوت)
برجاي مانده
است، نمي‏تواند
زمينه مناسبي
براي بازگو
كردن واقعيت‏هاي
فرسنگي ما
باشد. آل احمد
از آن رو به فرهنگ
بومي و سنتي
رو مي‏آورد كه
به اين نكته پي
مي‏برد كه
ماهيت ديني و
كلاسيك سنت در
ايران قابل
تفكيك از
زندگي افراد
نيست. درواقع
جلال با زبان
ساده و بي
تكلفش
مي‏خواهد ماهيت
عريان زندگي
طبقات پايين
را به تصوير
كشد زندگي كه
در دل خود جدا
از تفاسير فكل
كراواتي‏ها
كه دائماً به
آن خرده
مي‏گيرند ، به
پيش مي‏رود.
جلال
مي‏خواهد
بگويد جريان
روشنفكري در
ايران بايد با
توده آشتي
كند. چرا كه
بايد از زبان
آنها سخن
بگويد و
بتواند مرز
هستي‏شناسانه
ايران را براي
همگان و از
جمله خود ايرانيان
مشخص كند.

به نظر من
جلال در كتاب
خود به نقد
روشنفكري كه
وارد ايران
شده
مي‏پردازد و
آنرا در تضاد
با هويت سنتي
مي‏داند او
برتري را به
هويت سنتي مي‏دهد.
از نظر او
روشنفكري يك
عنصر غربي است
كه وارد كشور
ما شده و
مطابق با
شرايط جامعه
ما نمي‏باشد و
تقليد از
روشنفكري غرب
براي ساختن
هويت جديد در
جامعه معاصر
با ساختارهاي
اجتماعي و
فرهنگي و ... ايران
سازگاري
ندارد و اين
مسئله باعث
مي‏شود مردم
در گرفتن
هويتي جديد در
كنار هويت
بومي و سنتي
خود دچار نوعي
دوگانگي شوند.

منابع

1.
آل احمد، جلال
(1348) ، در خدمت و
خيانت
روشنفكران ،
تهران:
انتشارات
طلوع

2.
مسكوب، شاهرخ
(1304)، هويت
ايراني و زبان
فارسي ،
تهران، نشر
پژوهش فرزان
روز.

3.
رجايي، فرهنگ
(1382)، مشكله‏ي
هويت
ايرانيان
امروز: ايفاي
نقش در عصر يك
تمدن و چند
فرهنگ، تهران:
نشر ني.