دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

نگاهی گذرا
به کتاب:
جامعه شناسی
خودمانی.
نوشته حسن
نراقی

سعیده
رضواني

کارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت ایرانی

زير نظر
دکتر جوادي
يگانه

بهمن 1385

●
اطلاعات کتاب
شناختی:

نراقی،حسن،1379،جامعه شناسی
خودمانی
،تهران،نشر
اختران

جامعه
شناسي
خودماني در يك
نگاه

كتاب
جامعه شناسي
خودماني
كتابي است كه
همانطور كه از
اسم آن برمي
آيد
به زباني كاملا"
خودماني
؛سليس و روان
به بيان ايراد
ها و عيوبي از
ايرانيان مي
پردازد اين
كتاب ميخواهد
به نوعي هويت
ما ايرانيان
را براي
خودمان آشكار
كند .

در
اين كتاب
نويسنده به
بيان 16 عيب از
عيوب ايرانيان
مي پردازد
عيوبي كه شايد
خود ما از آن بي
خبريم يا خود
را به بي خبري
مي زنيم عيوبي
كه به نظر
نويسنده در
اكثريت ما
وجود دارد و
با بيان
مثالهاي
گوناگوني كه
به آن
ميپردازد مخاطب
را مجبور به
قبول و پذيرش
اين عيوب
ميكند.

مقصد
اين كتاب
انتقاد
اجتماعي عميق
و موشكافانه
است كه مسلما"
بديها را
دربرمي گيرد و
نويسنده به
بيان خوبيها
نمي پردازد.

خود
من به عنوان
يك جوان
ايراني وقتي
به پيشينه
؛تمدن و تاريخ
اين مملكت فكر
ميكنم
نميتوانم
دليل تمدن
ديروز و عقب
افتادگي و
توسعه نيافتگي
امروز را
بفهمم و اينكه
چرا با اين همه
تمدن گذشته
درمانده ايم
؛اين كتاب خود
توانسته است
دليل فقر
؛توسعه
نيافتگي و
ريشه يابي معضلات
؛پائين بودن
سرآمد ملي و …
را به خوبي توضيح
دهد.

در
اين كتاب
واقعيت دروني
ما به خوبي
برايمان روشن
شده است و ماي
دروني فرد به
او آموخته شده
است.

در
اين كتاب نوعي
روان كاوي ملي
وجود دارد كه براي
شناسائي و
درمان علت هاي
دروني و
پيچيدگي
رواني ملت
ضرورت حياتي
دارد ؛به نوعي
انتقاد از خود
و خود روان
كاوي صورت
گرفته است به
گونه اي كه
مخاطب پس از
خواندن اين
كتاب با سوالات
بزرگي مواجه
ميشود و
خواننده را
براي اندكي كه
شده به فكر
فروميبرد كه
آيا ايراني
واقعا" داراي
يك چنين
خصوصيات و
ويژگي هاي
منفي ميباشد و
شايد تمام
مسايل
انتقادها و
عيوبي كه از
ايرانيان گرفته
سده است
پذيرفته و
افسوس ميخورد
كه چرا ايراني
با اين همه
تمدن و پيشينه
تاريخي بايد
چنين باشد.

نويسنده
در رساندن
مفهوم به
مخاطب موفق
بوده چرا كه
نثر كتاب به
گونه اي
كاملا"
خودماني ؛موجز
ساده ؛سليس
وروان و با كم
نويسي و خست
در هزينه كردن
كلمات
نويسنده در
صدد رساندن
پيام به طور
قابل فهم به
مخاطب بوده
است .

به
قول خود حسن
نراقي نويسندگان
ديگري قبلا"
تحت عناوين
مختلف در صدد
بيان عقب
ماندگي
ايرانيان
آمده اند اما
ايراد بزرگي
كه به همه ي
اينها ميتوان
وارد كرد اين
است كه همه در
صدد بودند كه
ايراد را در
ديگران ببينند
نه خودشان و
تمام تقصيرها
را به پاي ديگران
بنويسند و علل
بدبختي و عقب
ماندگي را يا
دلائل گذشته
ميدانند و يا
دست شوم خارجي
ها و هميشه
خود را به
نوعي تبرئه
ميكنند .(ص14)

در
اين كتاب
نويسنده به
بيان
رفتارهاي
فردي و اجتماعي
ايرانيان
ميپردازد و
دليل عقب ماندگي
ايرانيان را
در وجود خود
ايرانيان
ميداند.

وي
در بيان اين
عيوب قلم ساده
اي دارد و
معتقد است كه
علت در خود
ماست و بايد
درخودمان به
دنبال عقب
ماندگي و
استعمار زدگي
برويم و نه
ديگري ؛او
وارد قلمرو
ماي ايراني
شده است و
اينكه اين ما
چه طرز فكري
دارد ؛چگونه
مي انديشد و
چه عيب ها و
كاستي هائي
دارد و اينكه چگونه
اصلاح ميشود.

عناوين
كتاب

در
اين كتاب يك
سري صفات و
خصوصيات
اخلاقي با عناوين:

با
تاريخ بيگانه
ايم ؛حقيقت
گريزي و پنهان
كاري ما ؛ظاهر
سازي ما
؛قهرمان
پروري و استبداد
زدگي ما ؛خود
محوري و برتري
جوئي ما؛ بي
برنامگي ما
؛رياكاري و
فرصت طلبي ما
؛احساساتي
بودن و شعار
زدگي ما
؛ايرانيان و
توهم دائمي
توطئه
؛مسئوليت
ناپذيري ما
؛قانون گريزي
و ميل به
تجاوز ما
؛توقع و
ناراضي دائمي
ما ؛حسادت و
حسد ورزي ما
؛صداقت ما
؛همه چيز داني
ما ؛و نمونه
هائي ديكر از
خلقيات ما
وجود دارد.

نراقي
اين عناوين را
بدون ترتيب و
يا نظام مندي
خاص بيان كرده
است يعني بدون
استفاده از
الگو يا
پارادايم
خاصي اين
ويژگي ها را
مطرح كرده است
.

حال
من به اختصار
به بيان خلاصه
اي از هر يك از اينها
مي پردازم.

با
تاريخ بيگانه
ايم

اولين
مسئله اي كه
توسط نويسنده
مطرح ميشود بيگانه
بودن
ايرانيان با
تاريخ
وسرگذشت قبل از
خود است.

به
نظر من دلیل
اينكه اين
مسأله به
عنوان اولين
مطلب مطرح ميشود
اين است كه
شايد نويسنده
خواسته اهميت
اين موضوع را
مشخص كند و به
نوعي آن را
برجسته كند
اشكالي كه
آقاي نراقي به
ايرانيان مي
گيرد اين است
كه ايراني
جماعت علاقه ای
به تاريخ
ندارد و
ايراني با
تاريخ قبل از
خود بيگانه
است و در
ايران كمتر
كسي يافت
ميشود كه به
دنبال شجره
نامه خود
برود.(ص33)

اومعتقد
است كه ملتي
كه تاريخ
گذشته اش را
نمي خواند و
نمي داند همه
چيز را خودش
بايد تجربه كند
.

تاريخ
ما گوئي سراسر
يكنواخت و
يكسان است قبيله
يا طايفه اي
دچار ظلم و پس
از آن دچار نا
اميدي ميشود و
در نتيجه قوم
ديگر ي فرصت
را غنيمت
شمرده و يورش
مي آورد و
حمله ميكند و
با زور و غارت
به ويراني و
آتش زدن دست
مي زند و از اين
برتر اتفاقي
است كه براي
گروهي كه شكست
خورده و مغلوب
شده اند مي
افتد اينجاست
كه آدمي انگشت
به دهن ميماند
كه چرا همين
گروه مغلوب و
شكست خورده به
جاي دفاع از
خود براي
رسيدن به
منافع با آن
گروه پيروز
همراه شده تا
آنجا كه به
جاه و مقام
نيز مي رسند
مانند خواجه
نصيرالدين
طوسي كه كه
دست راست
مغولان ميشود
و يا خواجه
نظام الملك كه
همه كاره
ملكشاه
سلجوقي ميشود.

و از
آنجا كه مديريت
و برنامه
ريزي
وجود ندارد
باز شكست وگروهي
ديگر جاي آن
ها را ميگيرند
و اينجاست كه
نوعي حركت
دوراني و
چرخشي شكل
ميگيرد.

پس
لازم است براي
پيشرفت و براي
استفاده از تجربيات
ديگران تاريخ
را جدي گرفته
چرا كه بدون آن
هرگز به فردائی  بهتر
نخواهيم رسيد
.

حقيقت
گريزي و پنهان
كاري ما

ما
عادت داريم
مشكلات و
بديهائي كه با
ميل و علائق
ما هماهنگي
ندارند روبرو
نشويم و اينكه
مشكلات را به
روي خودمان
نياوريم نتیجه
این می شود که
در ظاهر با
جامعه اي آرام
؛ساكت و بي دغدغه
مواجه ميشويم.

اما
همين كه كمي
بگذرد و متوجه
ميشويم كه وضع
به آن خوبي كه
ما فكر
ميكرديم
نبوده و اگر كمي
به آمار و
ارقام جرم و
جنايت توجه
شود كمي به
خود مي آئيم
كه در يك
گلستان بدون
خار زندگي نمي
كنيم و همه  ي
مسائل آن جور
هم كه ما فكر
ميكرديم خوب
نيست.

توجهتان را
به خلاصه اي
از گزارش
روزنامه
همشهري شماره1849تحت
عنوان مشكل
اعتياد
در بين دانش
آموزان جلب
ميكنم : دفتر
مشاوره و
برنامه ريزي
امور تربيتي
وزارت آموزش و
پرورش در سال
تحصيلي
77-76توانسته
است با كمك
عوامل اجرائي
خود در سطح
كشور78480دانش
آموز را در
مقاطع
گوناگون
تحصيلي
شناسائي
نمايد كه در
معرض خطر
اعتياد
يا قاچاق موادمخدر
و سو‌ء
استفاده هاي
جنسي و غيره
قرار دراند.
بر اساس آمار
مذكور 47 در صد
آنان در مقطع
ابتدائي ؛22در
صد در مقطع
راهنمائي و 21
در صد در مقطع
متوسطه مشغول
تحصيل          هستند
.

توضيح اينكه
اين رقم با
مقايسه ارقام
سال گذشته
بيانگر رشدي
معادل 112 درصد
ميباشد كه
بلافاصله
تنظيم كننده
مقاله، خود
ياد آور اين
نكته ظريف
ميشود كه چرا با
بالا رفتن
مقاطع تحصيلي
آمارها
كاهش مي
يابند آيا اين
به اين معني
نيست كه
محصلين
ابتدائي به
علت صداقتشان
با سهولت
بيشتري در
معرض
شناسائي مشاورين
قرار ميگيرند
تا ..(ص42).

ظاهر ساز ي ما

در
اين بخش
نويسنده
معتقد است كه
اكثريت ايرانيان
اهل ريا و
تظاهر
ميباشند
تظاهر به ثروت
و قدرت ؛درستي
؛خوبي ؛ادب
؛نزاكت و غيره

در
ادامه به اين
ميپردازد كه
در قديم مردم
در خانه هايشان
يك اتاق مخصوص
مهمان داشتند
كه فقط مهمان حق
ورود به آن
مكان را داشت
و نه تنها خود
اتاق بلكه غذا
؛ميوه و ظروفي
هم كه در آنجا
از مهمان
پذيرائي مي شد
همه استثنائي
و به ياد
ماندني بود
ايرانيان اسم
اين كار را
مهمان نوازي
مي گذارند  ولي
نويسنده
معتقده كه اگر
اين كار مهمان
نوازيست بايد
براي تمام اعضاي
خانواده باشد
و نه افراد
خاصي.

او
مي گويد هنوز
هم در جامعه ي
ما با وجود
افزايش
تحصيلات و
محدود شدن
امكانات هنوز
دامنه تظاهرات
ادامه داشته و
علاده بر اين
سنت هاي پرخرج
ديگري ايجاد
شده كه تا
حالا سابقه
نداشته است ؛به
طور يكه تجمل
در مجالس ختم
درگذشتگان
نيز وجود
دارد.

از
آنجا كه اگر
ملتي داراي
صفتي خوب يا
زشت باشد خود
آن حكومت نيز
اينگونه است و
اين تظاهر و
ظاهر سازي بين
حكومت نيز است
كه نمونه اش این
است که
دولت با وجود
بي كاري  و بي
آبي تظاهر به
داشتن و يا
حفظ عادت
تظاهر به
داشتن ميكند
كه نمونه اش
سوبسيدهاي
پرداختي است
؛چرا كه
سوبسيد وقتي
كه وارد كشور
ما شد ازهمه  مردم
اعم از
نيازمند وغير
نيازمند
مبالغي گرفته
شد و پرداخت
آن جز
استثنائاتي
به طبقه محدود
غير نيازمند.

پرداخت
سوبسيد بابت
مصرف سوخت و
انرژي ؛نان
؛اب اشاميدني
و غيره.

لغو
سوبسيد و خرج
كردن درست آن
نياز به عزم
ملي دارد كه
اگر اين كار
محقق شود سود
آن عايد همه
اقشار
مخصوصا"طبقه
پائين جامعه
يا قشر اسيب
پذير خواهد شد
و اين گونه
نيمي از
مشكلات كشور
حل ميشود.

قهرمان
پرور ي و
استبداد زدگي
ما

در
اينجا
نويسنده توجه
مخاطب را به
اين مسأله كه :
ما عادت به
قهرمان بازي و
قهرمان پرور ي
داريم جلب
ميكند .

فردي را تا
مرحله پرستش
بالا ميبريم اما
زماني كه
ديديم او آن
كسي نيست كه
ما فكرش را
ميكرديم شروع
به ملامت او
ميكنيم
واما چرا؟

بزرگي همه
اين رفتارها
را ناشي از
شرايط جوي و اقليمي
كشور ميدانست
تشنگي مفرط
زمين ؛بي آبي و
بي باراني
قلدري ميراب
قلدر را
ميطلبد براي اب
دادن محصولي
كه پدر صاحب
كار درآمده تا
به اينجا
رسيده كه اگر
بخواهي با
گفتمان و
دموكراسي
؛تأمل و
مشورت،آب
تهيه كني كارت
به صورت جدي
لنگ است و
بايد يك جوري
با ميراب قلدر
كنار بيائي
…گفتم در اين
مقوله قصد
ندارم بگويم
چطور شد كه
اينگونه شد
ميخواهم نشان
دهم كه
اينگونه اي كه
هست …چگونه
است.(ص54)

وقتي
قهرمان پروري
تمام هدف
افراد شود به
گونه اي ميشود
كه اگر از طرف
فرد يا مقامي
به او زور
بگويند و
نتواند با او
مبارزه كند
فرد
به گونه ای
در صدد خالي
كردن عقده
رواني خود از
طريق وارد
كردن زور خود
به كسي كه در
پائين دست او
قرار دارد بر
مي آيد.

تا
آنجا كه با
زور زيستن
براي فرد يك عادت
ميشود و براي
رسیدن به قدرت
دست راست
زورگو شده و
براي اينكه از
زور گوئي نصيب
ببرد فكر
ميكند قاعده
كار همين است
و بس و او نيز
به زورگوئي
ادامه ميدهد و
ما با نوعي
چرخش دوراني
مواجه ميشويم.

خود
محور ي و
برتري جوئي ما

ايرانيان
براي اينكه
خودي نشان
دهند يكي از كارهائي
كه انجام
ميدهند اين
است كه پشت
فرمان ماشين
نشسته و با
سرعت هرچه
تمامتر گاز
ميدهند و با
اين كار جان
خود و شخص
ديگري را به
كشتن ميدهند .

به گزارش
مورخ 15 اسفند 1377
روزنامه
"جامعه "دقت كنيد
:

حضور غير
فعال پليس در
جاده ها و نقض
قوانين و مقررات
؛نقص جاده ها
و نقص وسائل
نقليه موجب
شده است
ايران مقام
نخست تلفات
حوادث رانندگي
را در جهان به
خود اختصاص
دهد .

و اضافه
ميكند : در
حالي كه نرخ
كشته شدگان
حوادث جاده اي
نسبت به هر ده
هزار خودرو در
سال 76
براي ايران
30كشته بوده
اين رقم براي
ژاپن 4/1
؛استراليا
8/1؛آلمان 5/1؛مالزي
5/5 ؛و فيليپين 3/5
ميباشد .بله
تعجب نكنيد
همان
فيليپيني كه
از آن ؛از محل
ارث پدري باد
آورده ؛كلفت
وارد
ميكنيم.(ص5 )

نراقي
معتقده كه صفت
برتري جوئي
افراد در سنين
جواني منجر به
خود محوري او
در پيري ميشود
؛ هيچ كس را
قبول ندارد يك
طرف قضيه خود
ش و طرف ديگر
همنوعش ميشود
و در ضمير
ناخود آگاه
علاقه كمك به
همنوع در
وجودش ايجاد
ميشود.

اگر
فردي در محلي
آدرس جائی را
بپرسد كه
اصلا" در آن
مكان وجود
ندارد اكثرا"
سعي ميكنند به
نحوي به طرف
كمك كنند و
كمتر كلمه
نميدانم را
ميتوان از
آنها شنيد اسم
اسن كار را
احساس ارضا
كردن خود
ميداند
نه مهرباني
خلق الله چرا
كه وي معتقد
است که اگر
واقعا" هدف
فرد كمك به
همنوع باشد
بايد هميشه و
در همه جا باشد
مثلا" زمان
ورود از
خيابان فرعي
به اصلي هيچ كس
حاضر نيست چنین
فداكار ي در
حق ديگري
بكند.

عيب
و مشكل برتري
جوئي ترسي است
كه ناشي از
نگراني از دست
دادن برتر ي
مجاز ي ميباشد
و ريشه ترس را
عدم امنيت
اجتماعي
؛خانوادگي و
شغلي ميداند.

بي
برنامه گي ما

يكي
از مقولات
ديگري كه
نراقي به ان
توجه دارد بي
برنامگي
ايرانيان است
آن قدر كه
معتقد است اين
ويژگي به حدي
بين ايرانيان
زياد است كه نياز
ي به دليل
براي اثبات آن
وجود ندارد.

در
گذشته دولت
قبل از انقلاب
برنامه تكثير
خانواده را
مطرح كرد بدون
اينكه اندكي
به برنامه
كنترل جمعيت
فكر كند .

در
حقيقيت دولت
بدون توجه به
آينده اين بچه
ها و اينكه چه
نيازي در
آينده خواهند
داشت برنامه
تكثير
خانواده را
مطرح كرد .

نمونه ديگر
از بي برنامگي
دولت اين است
كه از سوئي
ازمهاجرت بي
رويه
روستائيان به
دولت مي نالد
و از سوي ديگر
تمام امكانات
را از شهر
دريغ كرده و
در خدمت
شهرنشين مصرف
كننده قرار
داده است.

يك
نگاه سرسري به
نتايج به دست
آمده از
سرشماري هاي
عمومي سال 1345 تا
1375 بيندازيد
؛اين
آمارها
موجود است و
براي همه قابل
دسترسي است مي
گويد از جمعيت
25 ميليون نفري
سال 45
حدودا؛38 در
صد شهري بودند
و 62 درصدش روستا
نشين؛ همين
نسبت در سال 75
تبديل شده يه
61 در صد
شهرنشين در
مقابل حدود 38
در صد
روستانشين  در سال
1400 بهتر است
خودتان كمي
فكر كنيد و ببينيد
به كجا
ميرسيم.(ص70)

ريا كاري
و فرصت طلبي
ما

در
اين قسمت
نويسنده دروغ
را منشأ فساد
مي داند و
منشأ رياكاري
را
دروغ،زماني
كه پنهان كاري
و دروغ صورت
گيرد در نتيجه
آن فرد
مجبور به
تظاهر و ريا
مي شود.

،عدم
دسترسي به
اعداد و ارقام
و در كل آ مار
دردناكترين
عواقب
رياكاريست .

متأسفانه
در كشور ما
اين امر وجود
دارد چرا كه
زمان آمارو
سرشماري هم
دولت و هم
مردم هيچ كدام
به طرف مقابل
اعتماد
ندارند ، هيچ
يك به ديگري
آمار درست و حسابي
نميدهد و هر
يك به ديگري
دروغ
ميگويند،هر
دو ميدانند
طرف مقابل
دروغ ميگويد و
نتيجه آن دروغ
و رياكاري
وضعيتي ميشود
كه هر دو طرف از
آن شكايت
ميكنند .

نراقي
ريشه اين
رياكاري را در
گذشته و تاريخ
ايران ميداند
چرا كه زمان
حمله دشمن به
ايران ،ايرانيان
كمي مقاومت
ميكنند ،اگر
جواب نداد
مجبور به
تسليم مي شوند
و در پايان
همراه و همرنگ
با او، تا
بتواند جلب
اعتماد او را
كسب كند و حتي
به مقامات حكومتي
ميرسد و اينها
همه به قيمت
شرف و عزت ايرانيست
و بس.

در
اين قسمت
نويسنده به
شرح مثالهاي
زيادي از رياكاري
ايرانيان
ميپردازد
مثالهائي از
تاريخ
،روزنامه ها و
تجربيات شخصي
خود بيان
ميكند مثلا
نويسنده در
جائي آورده

و
يا در صحنه
ادبياتمان در
حالي كه قا
آني براي زكام
حاج ميرزا
آغاسي شعر
ميگفت
بلافاصله با
روي
كار آمدن
ميرزا تقي خان
اميركبير
برايش سرود:
به جاي ظالمي شقي
نشسته عالمي
تقي...(ص85)

ودر
جاي ديگر
آورده است:

رندي به طنز
ميگفت : يك جت
پات (ابزار
قمار )ايراني
اختراع كرده
ام گفتم : چه
طور؟ گفت از
همين
تلفن عمومي
هاي موجود
ميتوانيم
استفاده كنيم
و فقط دسته اش
را يك كمي
بلند تر ميكنم
كه گاهي پولها
را        بخورد
و گاهي به جاي
يك پول چند تا
پول پس
بيندازد
ملاحظه
كنيد!(ص86)

احساساتي
بودن و شعار
زدگي ما

زمان
اول انقلاب
اكثريت به اين
باور رسيده
بودند كه ديگر
نيازي به پليس
و دادگستري نداريم
و بهتر است
زندانها را
پارك و موزه
كنيم ، اما
الان وضعيت به
گونه اي شده
است كه به
گفته معاون
فرهنگي
تربيتي زندانهاي
كشور هر 52
ثانيه يك نفر
راهي زندان
ميشود و بين
ورودي و خروجي
زندان هيچ
تناسبي و جود ندارد.

نراقی
در ادامه مي
نويسد:

وزير
دادگستري
كشور اعلام
ميكند كه در 10
سال گذشته 33
ميليون و  742 هزار
پرونده در مراجع
قضائي ثبت
شده است كه
اگر هر پرونده
را داراي فقط
يك شاکي و يك
متشكي عنه
بدانيم درده  سال
بين        سال
های  68
تا 78 تعداد 67
ميليون نفر در
مراجع قضائي
كشور درگير
بوده اند (نقل
از خرداد
شماره
197)(ص88)

نراقي
همه اينها را
نتيجه
احساساتي
بودن و اينكه
ما بدون
مطالعه و تفكر
حرف ميزنيم و
به عواقب آن
نمي انديشيم
ميداند و حرف
اول دادگستري
زمان انقلاب
نتيجه
احساساتي شدني
بود كه
ادعاهايش بر
مبناي معيار
درستي شكل نگرفته
بود .

در
مورد امور
اقتصادي نيز
اوائل از روي
احساسات شعار
ميداديم كه
تمام اين دفتر
، دستك و
كنترلهاي
اداري زائد
است و از قول
وزير معاون و
فلزات در
شماره 102 حيات
نو مي آ ورد
رانت خواران
در سال گذشته
فقط 200 ميليارد
تومان ار
انحصار آهن
خورده اند.

به
طور كلي وي
احساستي بودن
ايرانيان را
محدود به امور
اقتصادي و
اداري
نميداند و
معتقد است كه
در امور اجتماعي
نيز اينگونه
است.

ايرانيان
و توهم دائمي
توطئه

نويسنده
ابتدا به اين
ميپردازد كه
ما از توطئه
كم ضربه
نخورده ايم:
اما آنچه
كبيشتر در بين
ايرانيان
رواج دارد  توهم
توطئه است، ايرانيان
اين عادت را
دارند كه وقتي
در كارهايشان
به موفقيت
نرسيدند به
دليل ترس و احتياط
براي خودشان
دشمن تصور
ميكنند و خود
را چنين توجيه
مي كنند كه
چون دشمن قدرت
زيادي داشته
منجر به عدم
موفقيت من شده
است .

ْ در
زمينه تجارت،
ايراني چون
قادر به ساخت
كالاي بين
المللي
استاندارد
نيست مثلا؛
اين بهانه را
مي آورند
بهانه كه نمي
گذارند كه
صادراتمان پا
بگيرد.

نتيجه
دشمن تراشيدن
براي خود اين
مي شود كه براي
اين دشمن در
ذهن خود جاسوس
تصور ميكنيم و
دچار شك
ميشويم شك به
هر كسي كه
احتمال بدهيم
كه طرفدار
دشمنمان است
نه خودمان.

از
همه بدتر اين
است كه چون با
حكومت مشمل
دارد
اعتراضاتي
دارد و معتقده
كه آزادي نيست
و از آنجا كه
آزادي نيست
افراد جرٍأت
گفتن اعتراض
را هم ندارند
حالا اگر در
اين بين كسي
پيدا شد كه
شروع به گفتن
و اعتراض كرد
ديگران براي
اينكه احساس
كمبود نكنند
به طرف مقابل انواع
تهمت ها را مي
زنند كه نمونه
اش در تاريخ
امثال دكتر
مصدق ،دكتر
حسين فاطمي و
آيت الله
كاشاني بودند
كه دچار حسادت
و سوءظن قرار
گرفتند .

مسئوليت
ناپذيري ما

ايرانيان
كمتر حاضرند
مسئوليت كامل
كاري كه به
عهده دارند
بپذيرند و
ريشه اين
مسئوليت ناپذيري
ايرانيان از
همان سنين كم
مي باشد و زماني
هم كه افراد
به پست و مقام
سازماني
برسند و در جايگاه
رئيس يك
سازمان قرار
گيرند باتبع
حاضر به قبول
مسئوليت
نيستند .

نتيجه
اين به عهده
نگرفتن
مسئوليت اين
مي شود كه فرد
بايد آنرا در
جاي ديگر
جبران كند و
اين مسئوليت
را به جاي خود
از كس ديگري
بخواهد و اينجاست
كه پاي توقع
از دولت و
حكومت باز
ميشود .

او
معتقد است
ايرانيان همه
چيز را از
حكومت توقع
دارند ، در
حالي كه خود
فرد احساس
كوچكترين
مسئوليت
متقابلي نمي
كند.

ايراني
به جاي اينكه
فكر كند دولت
برق را به سراسر
كشور با زحمت
رسانده به جاي
قدر داني عادت
به نق زدن و ايراد
از دولت پيدا
كرده است .

هر
چند خود دولت
نيز در اين
بين بي تقصير
نيست و بايد
مردم را در
جريان كارها و
دشواري هايش قرار
دهد.

قانون
گريزي و ميل
به تجاوز ما

نراقي
اين مبحث را
با اين جمله
شروع ميكند:
به طور كلي
قانون گريزيم.

او
معتقده كه ميل
به تجاوز حتي
در فرهيخته
ترين افراد
جامعه كم و
بيش وجود دارد.بارز
ترين مثالي كه
مخاطب در اين
بخش با آن
مواجه است بحث
ترافيك و
قانون شكني
رانندگان در
حال
رانندگيست .

اين
رانندگيمان
را دقت بفرمائيد
،خودتان بهتر
متوجه خواهيد
شد كه چه
ميخواهم
عنوان كنم
خيابن دو طرفا
است طرف ما
ترافيك سنگين
است طرف ديگر
تك و توكي
ماشين از
روبروي ما در
حال حركت
هستند
،نزديك سر چهارراه
هستيم ،
احتمال اينكه
آنجا يكي دو
تا پليس
ايستاده
باشند كم نيست
، حالا بيائيد
وسط
خيابان يعني
آنجائي كه خط
ممتد زرد به شما
دستور ميدهد
كه آن طرف
خيابان نرويد
آن طرف حق
آنهائيست
كه از روبرو
مي آيند.

اينجا
راننده ها را
به سه دسته ميتوانيم
تقسيم كنيم يك
قسمت معدود و
نهايتا معقولي
پشت ترافيك و
در خط
خودشان آن
قدر مي ايستند
تا راه باز
شود دسته دوم
كه با زهم
تعداد آنها كم
است بي پروا
مي آيند طرف
چپ يعني آن
طرف خط ممنوعه
و با سرعت در
جهت خودشان
ولي در حقيقت
در جهت عكس
مسير
قهرمانانه حركت
ميكند و بدون
آنكه فكر كند
سر چهارراه چه
اتفاقي خواهد
افتاد و ريسك
روبرو شدن با
پليس
را به جان مي
ثخرند اينها
ميشوند قانون
شكنان پر دل و
جرإت ،قانون
شكنان نترس كه
صد البته در
تمامي ابعاد
خيلي هم
خطرناك هستند
و اما در صد
سوم كه شايد
درصد خيلي
بالائي شايد
هشتاد و يا
هشتاد
و پنج درصد
رانندگان را
تشكيل ميدهند
، اينها هر
وقت بتوانند
يك قسمتي از
سمت چپ
ماشينشان را
آن
طرف خط زرد
يعني در مسير
مقابل گذاشته
و هي از پنجره
ماشين گرد ميكشند
ولي جردت رفن
را به خود
نميدهند .هر
چقدر برتعداد
گروه دوم
افزوده ميشود
درصدري هم به
نوبت از گروه
سوم به آنان
خواهند
پيوست
يعني اين
اكثريتي كه از
آنها ياد
كرديم آمادگي
براي قانون
شكني دارند
ولي
خوشبختانه
جرإت ابراز
آن را ندارند
اين را خودتان
تجربه كنيد واقعاقابل
تعمق است.(ص108)

توقع و
نارضائي
دائمي ما

ايرانيان
از همه ،دوست،
آشنا،
خانواده توقع زادي
دارند و مهمتر
از همه دولت و
چون اين توقعات
برآورده
نميشود
نارضايتي ما
را به دنبال مي
آورد .

اين
توقع فقط
منحصر به
ديگران نيست
ما اين توقع
را از خودمان
نيز داريم و
ميخواهيم
هميشه شاگرد
اول و يا
حداقل ممتاز
شويم تا
برايمان احترام
قائل شوند.

به
جاي اينكه به
اين بينديشيم
كه كه شاگرد
خوبي باشيم و
خود درس
برايمان هدف
اصلي شود و از
آن لذت ببريم
همواره به اول
بودن صرف فكر
كرده و
اينجاست  كه درس
و مدرك
برايمان
وسيله تنها ميشود.

اگر
در زندگي عادت
كنيم
توقعاتمان  درحد
معقولي باشد
درنتيجه رنج
ها و سختي هاي
ما كاسته و در
عوض به رضايت
ما در زندگي
افزوده ميشود
، درحقيقت
ابتدا بايد  ممشخص
كنيم كه با چه
امكاناتي در
صدد چه اهدافي
هستيم چرا كه
اگر امكانات
را قبل از
پيگيري
نيازهايمان
تخمين نزنيم و
ارزيابي كلي
به عمل
نياوريم  در
زندگي با
مشكلات وسيعي
روبرو ميشويم.

حسادت و
حسد ورزي ما

حسادت
يعني از
پيشرفت
ديگران
خوشحال نمي
شويم هيچ،
بلكه ناراحت
نيز مي
شويم.درصورتي
كه اگر به اين
فكر كنيم كه
اگر دوستان و
شهروندان ما
وضعشان بهتر
شود سودش ولو
غير مستقيم و
اندك به ما
نيز ميرسد
دچار اين عيب
نمي شويم .

در
جامعه ما هر
كس كار مهمي
انجام دهد در
سطوح مختلف
مورد حسادت
قرار ميگيرد و
اين شخصي كه
با تونائي خود
مي تواند بر
رشد كشور
اثرگذار باشد
به خاطر
حسادت، جامعه
از خدماتش
محروم شده وبر
عكس شخص ديكري
كه چندان استعداد
و استقلال
خاصي ندارد
برمسند قدرت
باقي مانده و
هيچ كس با او
كار يندارد
چون جلوه اي
نداشته و كار
خاصي انجام
نداده كه مورد
حسادت قرار
گيرد و مسئول
اين وضع ملتي
هستند كه با
حسد جلوي رشد
و پيشرفت را
ميگيرند.

صداقت ما

نراقی
تاریخ شروع
انحطاط ایرانی
ها را از
اواخر زمان
هخامنشی میداند
که تا فروپاشی
این سلسله و
زمان سلوکیان
و پارتیان ادامه
می یابد و در
زمان ساسانیان
اوج گرفته تا
آنجا که با
حمله اعراب
عظمت امپراتوری
ساسانیان
درهم فرو میریزد.

او
معتقده که ویروس
دروغ آن قدر بین
ایرانیان زیاد
است که ما حتی
به خودمان هم
دروغ میگوئیم
به طوری که
دروغ گفتن به
دیگران اعم از
زن و بچه و رئیس
و دوست همه
برایمان عادی
شده است.

در مورد هیئت
های حاکمه نیز
همین گونه
است.اصلا"
باور نمیکنند
به یاد دارم
که در روز
تاسوعای سال 57
پهلوی دوم را
با هلبکوپتر
برای تماشای
زنده مردمی که
در خیابانها
بر ضدش
تظاهرات میکردند
آوردند،من
باور دارم که
نقطه تعیین
کننده شکست روحی
شاه همان روز
بود.بیچاره
واقعا" باور
نمیکرد اینها
همام مردمی
هستند که تا
سه ماه پیش
برای دیدنش این
طرف و آن طرف خیابان
دو،سه ساعتی
در گرما و
سرما میماندند
.حالا اگر
بگوئید به زور
آنها را می
آوردند که دیگر
چه بدتر.آدمی
را که به زور می
آورند که دیگر
از ته دل فریاد
نمیکشد.(ص128)

نراقی
نمونه بارز
دروغ بین ایرانیان
را از زبان یک
فرنگی اینگونه
بیان میکند .

یک فرنگی
که مدت ها در ایران
کار میکرد از
دوست
ایرانی اش میپرسد
:"وقتی که ایرانیان
انسان را برای
صرف چای یا میوه
به منزلشان
دعوت میکند از
کجای حرفشان میتوان
فهمید که باید
وارد منزلشان
شد یا نه
؟"دوستش در
حالیکه خنده ای
بر لب داشت
گفت:خیلی مشکل
است فقط با
تجربه میتوان
تشخیص داد.

عدم
صداقت و ریاکاری
فقط در بین ایرانیان
وجود ندارد
بلکه دنیای
غرب نیز از این
دروغ مبرا نمی
باشد ،در حقیقت
عدم صداقت از
همان زمان قدیم
بین سیاستمداران
،،بزرگان و
بانکداران
وجود داشته و
فقط مختص مردم
عادی نبوده
است ،ولی در
کشور ما به
علت تراکم جمعیت
مردم شهرنشین
،این سیاست
بازی در پائین
ترین شطوح
جامعه نیز
رسوخ پیدا
کرده است .

همه چیز
دانی ما

نراقی
در کتابش چنین
اشاره کرده
است که ایرانی
ها کلمه "نمیدانم"
را خیلی کم
استفاده میکنند
چرا که ما
اصولا"
خودمان را در
تمام حوزه ها
و علوم متخصص
میدانیم و در
تمام زمينه های
پزشکی، ترافیک
،امور قضائی
،سیاست و
اقتصادی نظر میدهیم.

هیچ
کدام از مسولین
ما حاضر نشده
اند بیایند
گذشته خود را
نقد کند و
اشتباهاتش را
بگوید و از
مردم عذرخواهی
کند و اگر کسی
در این مملکت
خودش را در دل
مردم جا
انداخته و
اعتبار پیدا
کند ،به زود ی
هوادارانش را
از دست می دهد
چرا که کسانی
که در صحنه
اجتماعی یک
شبه معروف می
شوند و به اوج
می رسند به
زودی همان
طرفدارانشان
ترکشان میکنند.

این
جاست که دو
طرف قربانی یکدیگر
شده که این
حاصل جو عوام
زده میباشد.

و نمونه
های دیگر از
خلقیات ما

در این
قسمت نویسنده
به خصوصیات دیگری
مانند عدم
صراحت ایرانیان،خودخواهی
.،کلی نگری و
لاف رنی ایرانیان
می پردازد و
برای هر یک
نمونه هائی می
آورد

د
رزمینه عدم
صراحت معتقد
است که صراحت
لهجه در بین ایرانیان
بسیار کم میباشد

مثلا"
اگر کسی پولی
به صورت قرض
بخواهد محال
است از بین
مراجعه
شوندگان جمله
دارم ولی نمیدهم
را بشنود
اکثرا" یا
ندارند و یا  میگویند
کاش زودتر میگفتی
یا تازه تمام
کردم یا...

خودخواهی
ایرانیان به
طور کلی این
است که ایرانیان
به دنبال
منافع خود
هستند و با این
روحیه منفعت
طلبی فردی
همواره به
دنبال این
هستند که تمامی
قوانین به نفع
خودشان تمام
شود و نه دیگری
.

کلی
نگری :ایرانی
همه چیز را
مطلق میبیند یاخوب
و یا بد ،یا
زشت و یا زیبا
که این امر در
زمینه رهبری سیاسی
بسبار بارز
است یا آنها
را تا حد
پرستش بالا میبرند
و یا آز آنها
نفرت داردند.

چرا
که قضاوت هایمان
کلی است و
ارزش صفات و
عملکردهای
مثبت آدمها را
نادیده گرفته
ولو آینکه این
شخص خدمات
ارزنده ای
رابرای این
کشور انجام
داده و وجودش
به نفع جامعه
باشد. همیشه
سعی میکنیم در
تمام زمینه ها
اظهار نظر کنیم
طرف اگر اهل
فلسفه باشد در
زمینه تئاتر و
سینما نظر میدهد
و برعکس.

و اما
سخن آخر

حسن
نراقی در بخش
پایانی کتاب
به این مطلب
اشاره میکند
که او در این
کتاب واقعیات
ایرانيان را
برای خودمان بیان
کرده تا اول
بدانیم چگونه
هستیم ،بعد
بدانیم که چرا
اینگونه شدیم
و در مرحله
سوم با تصمیم
قاطع و
آگاهانه به
دنبال اصلاح
آن برویم ،ولی
اگر بدی هایمان
را از خودمان
کتمان کنیم نمی
توانیم
به اصلاح برسیم.

و در
پايان معتقد
است كه جرائم
موجود در کشور
همگی بسترو زمینه
ای داشته و
اگر قرار به
شماتت و توبیخ
کردن باشد همه
باید توبیخ
شوند .

و اما..........

نقد
من به این
کتاب

نقد اول:  در این
کتاب نویسنده
نوعی خود ایرادی
را با مردم در
میان گذاشته
است و اینکه
مای ایرانی چه
مشکلاتی داریم
اما نویسنده
فقط به بیان عیوب
مردم پرداخته
و از ارائه راهکار
وراه حل این
مشکلات سرباز
زده است و اینکه
با چه واکسنی
میتوان ویروس  این
گونه بیماریهائی
که درمردم
رسوخ کرده است
را از بین برد.

نقد دوم:در این کتاب
نویسنده بار
تمام گناهان
را به دوش
مردم می
اندازد گوئی
که در این
مملکت هر چه
مشکل وجود
دارد بار آن
به دوش مردم
عادی میباشد
در حالیکه در
اداره کشور
دولت و
روشنفکران
نقش بسزائی
دارند و نباید
تمام گناهان
را به پای مرم
کوچه و بازار
انداخت و از
نقش
روشنفکران اغفال
شد.

نقد سوم:از آنجا كه
هميشه براي
انجام يك كار
علمي نويسنده
و يا مخقق
بايد از قبل
يك پارادايم
كلي در ذهن
داشته باشد
اما در جامعه
شناسي خودماني  نویسنده
صرفا" به توصیف
واقعیت های
اجتماعی ایرانیان
پرداخته است و
این توصیف
واقعیات بر
مبنای الگو و
پارادایم خاصی
شکل نگرفته
است و در این
کتاب تقسیم
بندی که نویسنده
از خلقیات ایرانیان
به عمل آورده
است برمبنای
نظم ،قاعده و
قانون خاصی نمی
باشد.

نقد
چهارم :نویسنده
در بیان ویژگیهای
ایرانیان به یک
حکم کلی بسنده
کرده است و
همه مردم در
تمام مناطق
کشور ،همه
اقشار و طبقات
اجتماعی و
مشاغل
گوناگون را در
این امور مقصر
میداند مثلا"
وقتی میگوید ایرانی
دروغ میگوید یا
مسئولیت ناپذیر
است و یا
قانون شکنی میکند
مشخص نمیکند
که منظورش
کدام بخش از
جامعه است و
با دادن حکم
کلی به همه
نسبت میدهد
،علاوه بر این
در سراسر کتاب
ما بیش از هر چیز
با تجربیات
شخصی نویسنده
آنها که خود دیده
و شنیده مواجهیم
و کمتر حرفش
را مستند می
کند
وهمان ديده
ها و تجربيات
شخصي خود را
به عنوان حکم
کلی بیان میکند.

نقد پنجم:نویسنده ریشه
اکثر مشکلات
ما را صرفا"
محصول مستقیم
فرهنگ ایرانی
میبیند در حالی
که شرایط
نامطلوب
اقتصادی و
اجتماعي نیز
در این بین
نقش دارند
مثلا" در مورد
رانندگی از
آنجا که شرائط
بد اجتماع
منجر به بروز
چنین
رفتارهائی در
بین مردم می
شود منجر به
عکس العمل
مردم
شده و نباید
این مسئله را
فقط محصول
خشونت و عصبانیت
و یا عدم
دانستن قواعد
راهنمائی و
رانندگی
دانست،در حقیقت
در این کتاب
نویسنده
فرهنگ را امری
انتزاعی و جدا
از شرایط سیاسی
.اجتماعی و
اقتصادی جامعه
به شمار آورده
است در صورتی
که صد رد صد نمیتوان
چنین کاری را
کرد بلکه در
بسیاری موارد
این شرایط بیرونی
و عینی هستند
که نقش بیشتری
را ایفا میکنند.

نقد ششم: آنچه که بیش
از هر چیز در این
کتاب نمایان
است دقت در
عادی ترین
رفتارهای
روزمره مردم و
تطبیق آن با استانداردهای
ایده آل است
مثلا" وقتی به
عدم رعایت
قوانین
راهنمائی و
رانندگی
اشاره
میکند دیدگاه
و نظر او با یک
شهروند عادی و
حتی با دیدگاه
یک متخصص ترافیک
تفاوت زیادی
دارد ومشکل اینجاست
که او دردهای
تاریخی ملت را
در همین مسائل
کوچک ديده است
.

در
پايان بايد به
اين نكته
اشاره كنم كه
من به شخصه از
خواندن اين
كتاب بسيار
لذت بردم چرا
كه  به
نظر من
نويسنده با
صراحتي كه در
بيان خود داشت
به خوبي
توانست كه با
مخاطب خود اعم
از قشر تحصيل
كرده و يا كم
سواد ارتباط
برقرار كند
جرا كه بارز
ترين ويژگي
مثبتي كه اين
كتاب از آن بهره
مند بود
سادگي
در كلام و
صداقت بيان
نويسنده بوده
كه همين نكته
مثبتي در جذب
مخاطب به شمار
مي آيد .چرا كه
در گذشته كتاب
هاي گوناگوني
كه در اين
زمينه نوشته
شده است به زباني
ثقيل و كمتر
قابل فهم بوده
اما اين كتاب
اين خصوصيت را
نداشته و  نراقي
درد ملت را برايش
به خوبي و با
زباني قابل
فهم و همان
خودماني  گفته
است مقايسه
برخي از
عناوين كتاب
جامعه شناسي
خودماني و
مقاله منش
ايراني

در
مقاله چلبي
ششمين موردي
كه در بيان
خصائل ايرانيان
مي پردازد
استبداد پذير
و مطيع بودن  را يكي
از خصائل
ايرانيان به
شمار مي آورد
وبيان مي كند
كه:

برخي
نويسندگان
استبداد
پذيري را جزء
عادات
ايرانيان
دانسته و
ايران باستان
را در لواي
حكومت
استبدادي
دانسته اند  (ص62)

‏در
مقاله چلبي
اين ويژگي از
خصائل و خوبي
هاي ايرانيان
محسوب شده
است، در حالي
كه در كتاب جامعه
شناسي
خودماني كه به
بيان زشتي ها
و عيوب
ايرانيان مي
پردازد يكي از
مواردي را كه
جزء عادات ناپسند
ايرانيان به
شمار مي آورد
قهرمان پروري
و استبداد
زدگي مي باشد .

موضوع
ديگر كه بايد
به آن توجه
شود اين است
كه در مقاله
منش ايراني
پانزدهمين
موردي كه از
قول خارجي ها در
بيان خصائل
ايرانيان به
آن اشاره مي
كند دروغگوئي
مي باشد و
بيان مي كند
كه :

اورسل نيز
درمورد دروغ
ايرانيان
گفته است كه :
بسياري از
مردم به عمد
دروغ مي گويند
و دروغ
نگفتن وقتي
كه ادب و
نزاكت ايجاب
مي كند كار يك
روستائي بي
تمدن است (ص65)

در
حالي كه نراقي
در كتاب جامعه
شناسي خودماني
دروغ را از
ويژگي هاي
منفي
ايرانيان به
شمار آورده و
معتقد است كه
دروغ در بين
ايرانيان يك
امر عادي شده
است (ص129)

به
نظر من اين دو
مطلب ، گوئي
در تضاد با
يكديگر قرار
مي گيرند از
سوئي چلبي در
مقاله خود دروغ
گفتن
ايرانيان
رادر برخي
موارد نشانه
تمدن آن ها به
حساب مي آورد
ولي ما مي
بينيم كه نراقي  در
كتاب خود دروغ
را مايه زايش
تمامي فساد ها
و نشانه تظاهر
و ظاهر سازي
مي داند (ص128)

نكته
اي كه بايد به
آن اشاره شود
تضادي است كه
در عناوين هر
يك به چشم
ميخورد نراقي
در كتاب خود
تحت عنوان
صداقت ما به
بيان دروغ مي
پردازد و آن
را از صفات
منفي
ايرانيان به
حساب مي آورد
اما چلبي
عنوان
دروغگوئي را مطرح
كرده و آن را
از خصائل و
ويژگي هاي
مثبت
ايرانيان به
شمار مي آورد !

در
مجموع جامعه
شناسي
خودماني تا
حدودي در بيان
ويژگي هاي
ايرانيان و
ذكر عيوب
ايرانيان
براي مردمي كه
فكر مي كنند
عاري از
هرگونه عادت
زشت و ناپسند
هستند خوب عمل
مي كند ، او را
به فكر وامي دارد
كه چرا ايراني
جماعت با اين
همه تمدن و سابقه
فرهنگي بايد
تا اين حد از
كشورهاي
توسعه يافته
عقب بماند ،
نراقي در كتاب
خود فقط تلنگر
را مي زند و
مخاطب را از
خواب بيدار مي
كند اما از
بيان دليل
خودداري كرده
و آن را بر
عهده خود شخص  قرار
مي دهد كه
برخيزد و براي
آبادني
ايراني بهتر
و موفق تر گام
بردارد.

منابع

نراقي،
حسن (1379)، جامعه
شناسي
خودماني
،تهراند ، نشر
اختران

چلبي،مسعود
(1381)،بررسي
تجربي نظام
شخصيت در
ايران ،تهران
، مؤسسه پژوهش
فرهنگي هنر و
ارتباطات