دانشکده
علوم اجتماعی
دانشگاه
تهران

گسست
در هویت
ایرانی

خلاصه
و نقد كتاب: دو
قرن سكوت.
نوشته دکتر عبدالحسین
زرین كوب

فاطمه
قرآن كیش

[email-masked]

کارنوشت
دانشجویی
برای درس
مبانی تاریخ
اجتماعی

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت ایرانی

زیر
نظر دکتر
جوادی یگانه

بهمن
1385

● اطلاعات
کتاب شناختی:

زرین
كوب،
عبدالحسین ( 1383) .
دو قرن سكوت.
تهران.
انتشارات
سخن، چاپ 18

مقدمه:

اینجانب
به گفته ی علی
شریعتی مبنی
بر سرراهی بودن
هویت
ایرانیان
باوردارم
بدین معنا كه
چون ایران بر
سر چهارراه های
تمدنی قرار
داشته است
مردم ایران در
معرض آداب
ورسوم و فرهنگ
های اقوام
مختلف بوده
اند كه این
مساله یك عیب
ویك مزیت برای
هویت ایرانی ایجاد
میكند.

مزیت
آن در این است
كه فرهنگی غنی
برای ایرانیان
شكل گرفته
وتاحدودی می
توان به شاخص
تساهل و تسامح
در هویت
ایرانیان
معتقد بود و
آنها قدرت
سازش با اشخاص
و اقوام و
فرهنگ هایی را
دارند كه شاید
كاملا با یكدیگر
متفاوت باشند
مانند
توانایی
داشتن رابطه
مسالمت آمیز
با یك روحانی
و یك فاحشه
توامان با هم.

و
البته خود این
هویت غنی
سرراهی می
تواند به
بیانی دیگر از
معایب هویت
ایرانی به
شمار می
آید.بدین معنا
كه برای
ایرانی هویتی
تكه پاره و پر
تناقض می سازد
كه تشخیص وجه
غالب آن بسیار
مشكل است.

مساله
دیگری كه
تشخیص تركیب
هویتی هر
ملیتی از جمله
ایران را مشكل
می سازد ،
توجه به این
مسئله است كه
هیچ وقت نمی
توان یك پدیده
را خارج از
زمان و مكان
بررسی كرد و
به نظر من
هویت نیز به
عنوان یك پدیده
مستثنی از این
قانون نمی
باشد. به طور مثال
عناصر هویتی
،ایرانی قرن
بیستمی
متفاوت از
عناصر هویتی
ایرانی قرن 18 و
یا قرن دهمی
می باشد . برای
فهم دقیق هویت
ایرانیان در
هر دوره باید
تمركز را روی
مقتضیات
زمانی ، مكانی
و شخصیتی
ایرانیان
همان دوره خاص
قرار داد تا
بتوان برداشت
دقیقی از این
مسئله داشت.اما
مشكلی كه در
اینجا ایجاد
می شود این
است كه با این
شرایط آیا می
توان از هویت
ایرانی حرف زد
؟ یا باید از
هویت های
ایرانی بحث به
میان آورد؟

بسیاری
بر این باورند
كه تاریخ
ایران علی رغم
پشت سر گذاشتن
دوران های
مختلف و مورد
هجوم قرار
گرفتن های
بسیار یك سری
از عناصر را
همواره برای
ایرانیان حفظ
كرده و این
عناصر
جدانشدنی  از
ایرانی، هویت
او را تشكیل
می دهد .

با
توجه به این
مسئله می شود
با دو دیدگاه
متفاوت به
هویت ایرانی
نظر داشت ، یك
دیدگاه كه در
ابتدا توضیح
داده شد ، روحیات
، اخلاقیات ،‌و
هویت ایرانی
قرن بیسمی را
از ایرانی قرن
نوزدهمی ،
ایرانی قبل از
اسلام را از
ایرانی بعد از
اسلام و ...
متفاوت می
داند و تمامی
وقایع و رویداد
های اجتماعی ،
تاریخی ، و
سیاسی تاثیر
گذار و شكل دهنده
ی هویت ایرانی
در هر دوره ی
خاص را به طور
دقیق لحظ می
كند كه ما از
آن تحت عنوان
هویت های ایرانی
یاد خواهیم
كرد و دیدگاه
دوم برای ایرانی
2500 ساله هویت
واحد در نظر
می گیرد كه به
آن هویت
ایرانی می
گوییم.

به
نظر من ما به
ناچار برای
شناختن خویش و
به منظور دستیابی
به
ناسیونالیسم
ایرانی
ناگزیر از تركیب
این دودیدگاه
هستیم كه
باتوجه به
سرراهی بودن
هویتمان(كه من
در این عنصر
از هویت ایرانی
شكی ندارم)
كار مشكلی
نخواهد بود.

در
نتیجه این
تركیب،می
توان با
استفاده از هویت
های ایرانی به
فهم بهتری از
هویت ایرانی
دست یافت و
بالعكس با
رسیدن به
برداشتی
منسجم از هویت
ایرانی به طور
كلی می
توان،به فهم
بهتری از هویت
ایرانیان
دوره ای
خاص،مانند
ایرانیان امروز
دست یافت.

رجایی
در كتاب مشكله
ی هویت
ایرانیان
امروز از 4
بستر هویت
ایرانی تحت عنوان
: ایران ، دین ،
سنت و مدرنیته
، نام می برد .و
معتقد است
برای ایفای
نقش در جهان
امروز باید
این 4 بستر را
شناخت و به
این باور رسید
كه آنها با هم
متناقض
نیستند ، تا
بتوان آنها را
با هم تركیب
كرد.

درست
بر عكس نظر
رجایی من بر
این باورم كه
این 4 عنصر با
یكدیگر در
تناقض هستند.
رجایی ،تا حد
زیادی ایده آلی
فكر می كند.
زیرا كه در
ایران ،
پادشاهی در عمل
توام با فردیت
عارفانه و
تساهل و
بازبودن تداوم
نیافت. هرچند
این به معنای
به زیر سوال بردن
كاركرد نهاد
پادشاهی نیست
اما می توان گفت
كه پادشاهی
مطلقه كه
سالهای زیادی
در ایران وجود
داشته با روح
دین كه مبنی
بر عدالت و
برابری و
وحدانیت است
در تناقض است.

در
صورت واقع بین
بودن سنت ما
نیز با تجدد
ما در تناقض
است(البته در
صورت صرف نظر
كردن از شاخص
هایی كه رجایی
برای آنها
ارائه داده كه
انتزاعی
است:اعتدال و
میانه
روی،فتوت و جوان
مردی،فردیت
مسئول ،آزادی
معقول)زیرا ما
در جامعه با
بخشهای
انضمامی سنت و
تجدد كه همان
بی حمیتی و
تند روی در
مقابل بی مرزی
و بی حجابی
است مواجه
هستیم.

قابل
ذكر است كه
ارائه ی این
استدلال به
هیچ وجه منتهی
به عدم امكان
تركیب این 4
بستر نخواهد
بود. زیرا ما
بر اساس
مهمترین عنصر
هویتی مان كه
همان سر راهی
بودن و تركیب
عناصر متناقض
است به راحتی
قادر به تركیب
این 4 بستر
خواهیم بود.

و
تمامی عناصر
هویتی دیگر در
ذیل این مهم
كه مشخصه ی
هویت ایرانی
است ، قرار می
گیرد. از جمله 4
بستر اشاره
شده از قول
رجایی .

برای
فهم اینكه  هر یك
از این 4 بستر
چه سهمی در
هویت ایرانی
دارند دیگر
باید وارد بحث
هویت های ایرانی
شد زیرا
دردوره های
زمانی و مكانی
متفاوت می
توان سهم های
متفاوتی برای
هر یك از این 4
بستر ارائه
داد و به
تركیب های
متعددی از
هویت ایرانی
بسته به
شرایط
سیاسی ،
تاریخی ، اجتماعی
و ... دست
یافت.مسئله ی 2
قرن سكوت ،
بررسی یك دوره
ی 200 ساله از
تاریخ ایران
است و خواننده
را متوجه این
مسئله می كند
كه آیا می
توان این دوره
ی 200 ساله را یك
گسست در هویت
ایرانی تلقی نمود
یا خیر ؟

بری
پاسخ به این
سئوال ابتدا
باید برداشت
صحیحی از هویت
ایرانی داشت . فرهنگ
و تمدن چیست؟
فرهنگ روح و
هویت یك ملت و جسم
هر ملتی تمدن
آن ملت است.
معماری،
ادبیات،
فلسفه، سیاست
، صنعت و تمام
این امور كه
بروز بیرونی
دارند تمدن یك
ملت را تشكیل
می دهند. اما
آن روح اصلی
را كه حاكم بر
تمام اینهاست
فرهنگ یا همان
هویت گویند.

.معرفی كتاب

كتاب
دو قرن سكوت
برای اولین
بار در سال 1330
هجری شمسی به
چاپ رسید كه
با انتقاد
هایی از جمله
انتقاد دكتر
مطهری روبه رو
گردید ، مبنی
بر ایكه عكس
العمل
ایرانیان در
برابر اسلام فوق
العاده
نجیبانه و
سپاسگذارانه
بوده است ، در
صورتی كه دو
قرن سكوت از
شورش هایی
مداوم
ایرانیان سخن
به میان می
آورد ، و به
نوعی جبر
اجتماعی را در
پذیرش اسلام
كه ناشی از
تغییر سیستم
حكومتی جامعه
بوده است ،
موثر می داند  ، و
زرین كوب از میان
نقد ها آنچه
بر حق است را
به دیده ی منت
می پذیردو در
تلاشی دوباره
به معرفی دو
قرنی می
پردازد كه
سایرین
درباره آن
سكوت كرده اند.

كتاب
از 10 فصل تشكیل
شده است .

در
فصل اول به
بیان توضیحات
كلی در رابطه
با شرایط
سیاسی و
جغرافیایی
شبه جزیره ی
عربستان ، می
پردازد.

در
فصل دوم اتحاد
اعراب با كمك
آیین محمد ( ص) و
سرانجام فتح
ایران مطرح می
شود.

فصل
سوم به تنش
های میان
ایرانی و عرب
تا سقوط امویان
می پردازد.

فصل
چهارم ، سیر
زبان فارسی و
تمدن فرهنگی
ایرانیان را
از قبل تا بعد
از ورود اعراب
مطرح می كند.

فصل
پنج ، قیام
های ایرانیان
علیه سلطه ی
اعراب می
پردازد .

فصل
شش، ماجرای
فتح
ماورالنهر و
سمرفند و
بخارا و خیانت
ایرانیان به
وطن است.

فصل
هفت ، در
رابطه با
خلافت
عباسیان و
نفوذ وزرای
ایرانی است.

فصل
هشت ، به بیان
قیام های
استفلال
طلبانه ی ایرانیان
می پردازد.

فصل
نه ، بیانگر
نهضت ترجمه و
روزگار گفتگو
و تفكر فلسفی .

و
در نهایت فصل
ده بیان افول
عباسیان و
پاگیری حكومت
های
مستقل
ایرانیان و پایان
یك دوره بحران
تاریخی است .

-كتاب
دو قرن سكوت ،
به بررسی دو
قرن اول و
ورود اعراب  و به
تبع آن اسلام
به ایران می پردازد
، و آنچه كه
این كتاب را
از بقیه كتب
تاریخی
متمایز می
نماید این است
كه : زرین كوب
تنها به بیان واقعه
های تاریخی
نمی پردازد ،
بلكه در پس
واقعه های
تاریخی ، به
اجتماع و توده
ی مردم نیز توجه
دارد و با
نگاهی عمیق ،
تاثیرات
متقابل را كه
وقایع مهم
تاریخی ،
اجتماعی ، بر
روی مدم دارند
و بالعكس در
برابر دیدگان
بیننده به نمایش
می گذارند

.معرفی
نویسنده

دكتر
عبدالحسین
زرین كوب در
سال 1301 هجری
شمسی در بروجرد
دیده به جهان
گشود .
دكتر
زرین كوب
تحصیلات
ابتدایی را در
زادگاه خویش
به پایان برد
.سپس در كنار
تحصیل در دوره
متوسطه به
تشویق و ترغیب
پدر كه مردی متشرع
و دیندار بود
،اوقات فراغت
را صرف
فراگیری علوم
دینی و حوزه
ای نمود ،و
ضمن تحصیل فقه
و تفسیر و
ادبیات عرب،به شعر
عربی هم
علاقمند شد
.گرچه تا
پایان سال پنجم
متوسطه در
رشته علمی
تحصیل می كرد با
این حال كمتر
كتاب تاریخ و
فلسفه و
ادبیاتی بود
كه به زبان
فارسی منتشر
شده باشد ،واو
آن را در
مطالعه
نگرفته باشد
.به دنبال تعطیلی
كلاس ششم
متوسطه در
تنها
دبیرستان
شهر برای
ادامه تحصیل
به تهران رفت. اما
این رشته ادبی
را برگزید و
در سال
1319 تحصیلات
دبیرستانی را
به پایان
برد،و با وجود
آنكه كتابهای
سالهای چهارم
و پنجم
متوسطه ادبی
را قبلا
نخوانده بود
در میان دانش
آموزان رشته
ادبی سراسر
كشور
،رتبه
دوم را به دست
آورد.با
بازگشایی
مجدد دانشگاهها
در سال 1320 ،دكتر
عبدالحسین زرین
كوب در امتحان
ورودی
دانشكده حقوق
شركت كرد.با
آنكه پس از
كسب رتبه اول
،در دانشكده
ثبت نام هم
كرده بود،اما
به الزام پدر
،ناچار به ترك
تهران شد . در
همان
ایام
،علی اكبر
دهخدا كه
ریاست
دانشكده حقوق
را به عهده داشت
،از اینكه
چنین
دانشجوی
فاضلی را از
دست می داد
،اظهار تاسف كرده
بود. سرانجام
اشتیاق به
تحصیل بار دیگر او ر ا
به دانشگاه
كشاند .در سال 1324
،پس از آنكه
در امتحان
ورودی
دانشكده علوم
معقول و منقول
،و دانشكده
ادبیات حایز
رتبه اول شده
بود ،وارد
رشته ادبیات فارسی
دانشگاه
تهران شد. به
هر تقدیر
،عبدالحسین
زرین كوب در
سال 1327 به عنوان دانشجوی
رتبه اول از
دانشگاه فارغ
التحصیل شد،و
سال بعد وارد
دوره دكتری
رشته
ادبیات
دانشگاه
تهران گردید و
درسال 1334 از رساله
دكتری خود با
عنوان (نقد
الشعر ،تاریخ
و اصول آن) كه
زیر نظر بدیع
الزمان فروزانفر
تالیف شده بود
با موفقیت
دفاع
كرد .

دكتر
زرین كوب در
سال 1330 دركنار
عده ایی از
فضلای عصر
همچون عباس
اقبال آشتیانی
،سعید نفیسی
،محمد
معین،پرویزناتل
خانلری
،غلامحسین
صدیقی و عباس
زریاب ،برای
مشاركت در طرح
ترجمه مقالات
دایره المعارف
اسلام
(E1)طبع
هلند،دعوت شد .

دكتر
زرین كوب در
ایام تحصیل در
تهران ،چندی نزد
حاج شیخ
ابوالحسن
شعرانی به پرداخت و
با مباحث حكمت
و فلسفه
،آشنایی بیشتر
یافت .از همان
روزگار با
فلسفه های معاصر
غربی نیز آشنا
شد و بعد به
مطالعه در باب
تصوف نیز
علاقمند
گردید. استاد
كه از
قبل با
زبانهای عربی
،فرانسوی و
انگلیسی آشنا
شده بود در
سالهای جنگ
دوم جهانی ،با
كمك بعضی از
صاحب منصبان
ایتالیایی و
آلمانی كه در
آن ایام در
ایران به سرمی بردند،به
آموزش این
دوزبان پراخت
.در سال 1323 نخستین
كتاب او به
نام (فلسفه
،شعر
یا
تاریخ تطور
شعر و شاعری
درایران) در
بروجرد منتشر
شد ،در حالی
كه در این
هنگام ،حدود
چهار سال یا
كمی بیشتر از
تاریخ تالیف كتاب
می گذشت
.

دكتر
زرین كوب پس
از آنكه
به الزام پدر
دانشكده حقوق
را ترك گفت ،به
زادگاه خود
بازگشت ،و در خرم
آباد و بعددر
بروجرد به كار
معلمی پرداخت
،كاری كه به
تدریج علاقه
جدی بدان پیدا
كرد .در دوران
معلمی ،از
تاریخ و
جغرافیا
وادبیات فارسی
گرفته تا عربی
و فلسفه و
زبان خارجی و
حتی ریاضی و
فیزیك و علم
الهیات ،همه
را تدریس كرد
.دكتر زرین
كوب پس از اخذ
درجه
دكترا
،از سوی استاد
فروزانفر
،برای تدریس
دردانشكده
علوم معقول و
منقول دعوت شد
و در
سال 1335 یا رتبه
دانشیاری
،كار خود را
دانشگاه
تهران آغاز
كرد و به
تدریس تاریخ اسلام
،تاریخ ادیان
،تاریخ كلام و
مجادلات فرق
،تاریخ تصوف
اسلامی و
تاریخ علوم پرداخت
.پس از دریافت
رتبه استادی
دانشگاه
تهران (1339 ش )
دكتر زرین كوب
چندی نیز در
دانشسرای
عالی تهران
،ودوره دكترا
ادبیات فارسی
دانشگاه
تهران و در
دانشكده هنرهای
درماتیك به
افاضه
پرداخت.در
سالهای 1347 تا
سال 1349 در
آمریكا به
عنوان استاد
میهمان در
دانشگاههای
كا لیفرنیا و
پرنیستون به
تدریس علوم
انسانی
دانشگاه تهران
انتقال یافت و
در دو گروه
تاریخ و ادبیات
مشغول به كار
شد .

دكتر
زرین كوب در 24شهریور
1378 به دلیل
بیماریهای
قلب و چشم و
پروستات در
گذشت.

آثار
زرین كوب

1-دوقرن
سكوت / ۲-تاریخ
مردم ایران
پیش از
اسلام/
۳-تاریخ
مردم ایران بعد
از اسلام/ ۴-بامداد
اسلام/ ۵-كارنامه
اسلام/ ۶-ارزش میراث
صوفیه/ ۷-پله
پله تا ملاقات
خدا/ ۸-سرنی /۹-با
كاروان حله/ ۱۰-پیر
گنجه در
جستجوی
ناكجا آباد

خلاصه
كتاب

فصل
1  (
فرمانروایان
صحرا )

-"
در ایران پیش
از اسلام قبل
از اسكندر
بیابان عرب در
زمره ی سرزمین
هایی بود كه
به داریوش
شاهنشاه
ایران تعلق داشت
. سران و پیران
قوم بر درگاه
پادشاه ایران
در شمار
پرستاران و
فرمانبرداران
بودند . در روزگار
انوشیروان ،
تازیان
سرزمین های
هاماوران نیز
مثل تازیان
حیره، خراج
گذار و دست
نشانده ی
ایران بودند ،
هر جا از
سرزمین تازیان
كه ارج و
بهایی داشت
اگر مال رم
نبود، مال ایران
بود و اعراب
آن مناطق
بارگاه
خسروان را در
مدائن ، كعبه
ی نیاز خویش
می شمردند
."(صفحه 27)

گذشته
از پاره ای
نقاط كه از آب
و گیاه بهره
داشت یا
جاهایی كه بر
سر راه تجارت
واقع بود ، در سراسر
این بیابان
فراخ زندگی
شهر نشینی هیچ
جا رونق نداشت
. اگر در كناره
های این
بیابان فراخ ،
شهری و واهح
ای بود از بركت
تربیت و تمدن
رم یا ایران
بود. دولت رم
،غثان را كنار
بادیه ی شام
در برابر
ایران علم كرده
بود و ایران
دولت حیره را
كنار بادیه ی
عراق ایجاد
كرده بود تا
هم در آن حدود  از
اصطكاك
مستقیم دو
دولت جلوگیری
كنند و در جنگ
مدد كارآنان
باشند .

در
حیره ابتدا
بنی لخم بودند
كه برای
جلوگیری از
اعراب بیابان
گرد برای
ایرانیان
مفید بودند.
خسرو را هوس
آمد كه برای
یكی از كسان
خویش زنی گیرد
و از خواهر یا
عموزادگان
نعمان ، حاكم
حیره دختری
طلب كرد .
نعمان حاضر
نشد آن دختر
را به درگاه فرستد
. خسرو نعمان
را زندانی كرد
تا مرد و بعد از
آن عمارت حیره
دوام نكرد .
خسرو و
جانشینان او
دیگر از
خاندان لخم كس
را به عمارت
حیره ننشاندند
و از جانب خود
به آنجا عامل
می فرستادند  و این
اولین ضربه ای
بود كه به
ایران وارد شد
.

دولت
ساسانی به رغم
شكوه و عظمت
ظاهری كه داشت
، به سختی رو
به پریشانی می
رفت . در پایان
سلطنت
نوشیروان ،
ایران وضعی
سخت متزلزل
داشت ، سپاه
یاغی بود و
روحانیت روی
در فساد داشت،
فساد
روحانیان از
قدرت و نفوذ
موبدان بر می
خواست . تشتت و
اختلاف در
عقاید و آرا
پدید آمده بود
و موبدان در
ریا و تعصب و
دروغ و رشوه
غرق بودند .
مزدك و پیش از
او مانی برای
آنكه تحولی در
اوضاع روحانی
و دینی
پدیدآورند
كوششی كردند ،
اما نتیجه ای
نگرفتند .
سلطنت كوتاه
هرمز با
مخالفت
روحانیان و سپاهیان
به سر آمد و
پرویز نیز با
آنكه در جنگ
ها كامیابی
هایی داشت ،
از اشتغال به
عشرت و هوس
فرصت ان را
نیافت كه نظمی
به كارهای
پریشان دهد .
فتنه ای كه
دست شیرویه را
به خون پدر
آلوده ساخت از
نیرنگ
سپاهیان و
روحانیان بود
و از ان پس این
دو طبقه چنان
سلطنت را بازیچه
ی خویش كردند
كه دیگر از آن
جز نامی
نمانده بود .
بعد از آن هر
یك از سرداران
سپاه، چند
روزی تخت و
تاج را غصب
كردند . اردشیر
خردسال پسر
شیرویه ، و
بوراندخت و
آذر میدخت ،
نیز قدرت آن
را نداشتند كه
با نفوذ و مطامع
سرداران
برآیند. چند
تن دیگر نیز
كه بر این تخت
لرزان بی سبات
بر امدند، یا
كشته شدند و
یا از سلطنت
خلع شدند ،
یزدگرد اخرین
بازمانده ی
تاج داری بود
كه از تخمه ی
ساسانیان
مانده بود.
اما او نیز
كاری از پیش
نبرد و گرفتار
سرنوشت بد
فرجامی شد كه
دولت و ملك ساسانیان
را یكسره از
میان برد.
سپاهیان یاغی و
روحانیان
فاسد نیز جز
سودجویی و كامرانی
خویش اندیشه
ای دیگر
نداشتند .
پیشه واران و
كشاورزان نیز
كه بار سنگین
مخارج آنان را
بر دوش داشتند
در حفظ این
اوضاع سودی
گمان نمی
بردند،
بنابراین
مملكت بر لب
بحر فنا رسیده
بود و یك ضربت
كافی بود كه
ان را به كام
طوفان حواث
بیافكند .

فصل
2  (
طوفان و ریگ )

-
در همان هنگام
كه اهریمن
نفاق و شقاق،
كشور ساسانیان
را به ورطه ی
مرگ و نیستی
می كشانید، سروش
خدایی بیابان
نوردان عرب را
از جاده ی كفر
و نفاق به راه
هدایت و نجات
می خواند . در
سال 7 هجری
محمد (ص) توسط
نامه خسرو
پرویز را به
آیین خویش
خواند و هم
بیم داد كه
اگر آیین خدا
را نپذیرند با
او به جنگ
برخواهد
خواست . گفتند
پرویز از خشم
و نخوت نامه ی
محمد (ص) را
پاره كرد و به
فرماندار یمن
نامه نوشت كه
این عرب را
بند برنهد و
نزد او فرستد .
خشم خسرو
پرویز از این
بود كه این
مرد تازی با
اینكه از
بندگان اوست
چگونه جسارت
كرده و به او
پیغام و نامه
ای چنین نوشته
است. خسرو
پرویز نمی
دانست كه آیین
این عرب جهان
را می گیرد و
دولت او را
نیز تا چند
سال بعد از هم
می گسلد .

آنچه
شكست ایران را
در این سبب
گشته ، خلل و
فساد داخلی و
نفاق و شقاق
داخلی بود كه
بزرگان و سران
ایران را به هم
در انداخته
بود و پیروزی
تازیان نیز
سببی جز وحدت
و عشق و ایمان
نداشت و این
همه حاصل آیین
تازه محمد ( ص)
بود .

اعراب
كه پیش از آن
در حكم بندگان
و فرمانبرداران
ایران بودند ،
نخست از این
جنگ هراس
فراوان
داشتند و از
شكوه و حشمت
خسروان ،
اندیشه ی تجاوز
به سغر فارس
را نیز به
خاطر نمی
گذراندند .
حتی در واقعه
ی ذیقار كه
قبیله ای چند
از تازیان عده
ای از سپاه
ایران را
شكستند ، چنان
این فتح را
خلاف انتظار  و مهم
شمردند كه بی
اختیار به
خودستایی
پرداختند .
گویی انتظار و
امید این را
نداشتند كه
هرگز بتوانند
با سپاه ایران
برآیند . در
سال هایی كه
اوضاع ایران
آشفته بود و
هرچند روزی
یكی از
سرداران
شورشی می كرد
و یا شاهزاده
ای دیگر بر
تخت می نشست
قبیله ی بكر
بن وائل كه در
كناره ی فرات
جا داشتند گاه
گاه فرصتی نگه
می داشتند و
بر آبادی های
مجاور مرز
ایرن تاختی می
كردند و چون
مورد تعقب
مرزبانان
واقع می شدند
به درون صحرا
ها می گریختند
و از تعقیب در
امان می
ماندند .

در
روزگار خلافت
ابوبكر دو تن
از جنگ جویان
این قبیله یكی
مثنی بن حارثه
و آن دیگر
سوید بن قطبه
در سرحد های
ایران دست به
تجاوز زدند ،
مثنی در حیره
و سوید در
ابله . ضعفی كه
در كار
ساسانیان
پدید آمده بود
این گستاخی ها
را بی كیفر می
گذاشت . به
همین دلیل
آنان هر روز دلیر
تر و گستاخ تر
می شدند . مثنی
نامه ای به
ابوبكر نوشت  و ضعف و
سستی كار
ایران را باز
نمیود و مدد
خواست تا برای
نشر اسلام در
سغر ایران به
جهاد پردازد .
مثنی طمع داشت
كه ابوبكر ،
او را بر  آن
لشكر عمارت دهد
. اما ابوبكر  ، خالد
بن ولید به
این مهم نامزد
كرد . خالد بر
حیره دست یافت
و با مردم آن
بر خراج
سالیانه صلح
كرد . اندكی
بعد خالد مامور
شام شد و كار
عراق و حیره
به مثنی ماند .
در دوران
خلافت عمر كار
ایران آشفته
تر بود
، یزدگرد در
مدائن بر تخت
بود اما سپاهیان
و موبدان از
فتنه جویی باز
ننشسته بودند
. اعراب در
حدود حیره
مستقر شده
بودند و تا كناره
های دجله مرز
های ایران را
تهدید می
كردند .
یزدگرد ، رستم
فرخ هرمزد را
كه سپهبد
خراسان بود
فرمان داد تا
برای راندن و
فرومالیدن
اعراب به چاره
جویی برخیزد .
مثنی بن حارثه
نیز
چون این خبر
را شنید آهنگ
مدینه كرد تا
از عمر كمك
خواهد . او به
اعراب كه از
جنگ با ایران
می ترسیدند
جرات داد و
گفت این كار
را بزرگ
مگیرید كه ما
به خواست خدا
با آنان پیكار
می كنیم . در
چنین پیكاری ،
عرب را هم امید
غنیمت بود و
هم آرزوی ثواب
. عمر لشكری به
رهبری ابو
عبید بن مسعود
ثغفی ، همراه
مثنی كرد .
آنها در حرود
حیره دو بار
با مرزداران
ایران در
آویحتند و
پیروز شدند .
در آنسوی فرات
، با عده ای از
سپاه ایران
روبه رو شدند .
فیلی از سپاه
ایران ، ابو
عبیده را با
خرطوم در ربود
و به زیر پا
مالید و اگر
دلیری مثنی
نبود همه ی
سپاه عرب در
فرات غرق می
شدند . عمر بار
دیگر لشكری به
رهبری مثنی
فرستاد كه
سپاه ایران را
به رهبری
مهران مهرویه
شكست داد ، و تا
دجله پیش رفت .
مثنی خبر یافت
كه رستم در
مدائن به
تدارك لشكر
مشغول است ، همر
را آگاه كرد ،
عمر لشكری به
رهبری سعد وقاص
زا مسئول كار
عراق و گشادن
آن دیار كرد .
سعد به راه
حیره رفت و
آهنگ قادسیه
كرد كه در حكم
دروازه ی
شاهنشاهی
ایران به شمار
می آمد . چون خبر
لشكر سعد به
ایرانیان
رسید ، رستم
را با سی هزار
مرد به مصاف
او گسیل كردند
. دو لشكر چهار
ماه روبه روی
یكدیگر بودند
و مذاكره و
گفتگوی
رسولان در بین
بود و
ایرانیان از
سادگی و بی
آلایشی اعراب
و وسائب جنگ
آنان در عجب
بودند .
سرانجام رسن
جنگ را آغاز
كرد ، سه روز
پیكاری سخت
كردند و روز
چهارم باد
مخالف وزید و
شن و خاك صحرا
را با چشم ایرانیان
فرو ریخت .
رستم در این
روز كشته شد و
درفش كاویانی
و خزینه ی
رستم به دست
سعد افتاد . بهره
ای كه از آن
جنگ به هر كس
از جنگ جویان
عرب رسید به
حدی زیاد بود
كه قول مورخان
را در این باب
نمی توان باور
كرد . بعد از
این جنگ به
دستور عمر
كوفه در كنار
بیابان ایجاد
شد . سعد به
دنبال شكست
خوردگان راه
مدائن پیش
گرفت ، ( مدائن
چند شهر
پیوسته بود ) ."
سپاه عرب
چندین ماه بر
در شهر ماندن
و ملول شدند و
در شرف بازگشت
بودند كه قومی
از ایرانیان
اشارت كردند
كه هرچه زودتر
به مدائن در
آیید كه اگر
دیر جنبید
یزدگرد دیگر
چیزی در آنچا
باقی نخواهد
گذاشت . اعراب
را به موضعی از
دجله راه
نمودند كه آب
آن اندك بود و
سپاه عرب را
گذشتن از آن
آسان دست می
داد . این دعوت
از جانب جمعی
ایرانی سعد را
دلیر كرد
."(صفحه68-69) در این
جنگ ایرانیان
به سرداری خره
زاده بن فرخ
هرمز
كه برادر
رستم بود شكست
خوردند و خره
زاد راه جلو
لا پیش گرفت .
در جنگ جلو لا
نیز غنیمت
بسیار به چنگ
اعراب افتاد و
زنان و دختران
بسیار به
اسارت گرفتند
.

شكست
خوردگان جلو
لا به حلوان
رفتند و در
آنجا یكی از
نزدیكان
یزدگرد ، هرمز
نام به او
پیشنهاد داد
كه به اهواز و
خوزستان رود و
در آنجا سپاه
جمع كند .
هرمزان در
شوشتر فرود آمد
، سپاه ایران
شكست خورد و
محاصره شد و
این محاصره
نیز مدتی داز
كشید و نزدیك
بود كه لشكر عرب
خسته شود و از
كار باز ماند  اما خیانت
یك ایرانی كار
را به نفع عرب
كرد و دروازه ی
شهر را به شرط
انكه او را به
جان و مال و
فرزند زینهار
باشد ، گشود .

بعد
از این جنگ
اهل توس و
طبرستان و
دماوند و گرگان
و ری و اصفهان
و قم و همدان و ...
به رهبری فیروزان
گرد آمدند و
ساز و برگ
بسیار آماده
كردند . عمار
بن یاسر از
عمر كمك خواست
و گروهی از
سپاهیان
اعراب در رم و
عده ای از شام
به یاری اعراب
در ایران
آمدند ، دو
لشكر در نزدیك
نهاوند خیمه
زدند و چون
ایرانی ها جنگ
را شروع نكردند
، عربان خسته
شدند و به
هراس افتادند
و قصد بازگشت
كردند و
ایرانیان از
سنگر ها بیرون
آمدند تا
اعراب را
دنبال كنند و
اینگونه پراكنده
شدند ، تازیان
برگشتند و چند
روزی جنگ
ادامه یافت ،
و سرانجام
نهاوند نیز به
دست اعراب
افتاد . این
پیروزی را كه
راه تصرف تمام
ایران را بر
روی اعراب
گشود ، فتح
الفتوح نامند
و این آخرین
مقاومت منظم
بود كه دولت
ساسانی در
برابر تازیان
از خود نشان
داد و از این به
بعد دیگر نه
دولتی در كار
بود و نه
كشوری .

فصل
3  ( آتش
خاموش )

-
سقوط نهاوند
در سال 21 هجری 14
قرن تاریخ پر
حادثه و
باشكوه ایران
باستان را كه
از هفت قرن
قبل از میلاد
تا هفت قرن
بعد از آن
كشیده بود
پایان بخشید .
وحدت دینی در
این روزگار
تززلی تمام یافته
بود و از
فسادی كه در
اخلاق موبدان
بود ،
هوشمندان قوم
از آیین زرتشت
سر خورده بودند
. از این روی در
این ایام
زمینه ی افكار
از هر جهت
برای پذیرفتن
دینی تازه
آماده بود ،
دولت نیز كه
از آغاز عهد
ساسانیان با
دین توام گشته
بود دیگر از
ضعف و سستی
نمی توانست در
برابر هیچ
حمله ای تاب
بیاورد .

نا
امیدی ها و نا
خرسندی های
مردم ایران
عرب ها را در جنگ
با ساسانیان
پیروزی داد و
با سقوط
نهاوند ، عظمت
خاندان كسری
را یكسره در
هم ریخت .

مقاومت
های محلی كه
بیش از یك
حمله ی دیوانه
وار عصبانی
نبود بارها
روی داد ولی
نتوانست سواران
نیزه گداز را
از ورود به
كشور شهریاران
و جنگی سواران
منع نماید . به
طور مثال ری
پس از سقوط
نهاوند به دست
عرب ها افتاد .
مردم چندین
بار با فاتحان
صلح كردند ،
اما هرچندگاه
كه امیر تغییر
می یافت ، سر
به شورش بر می
آوردند . هر جا
كه ممكن بود
ناراضیان در
برابر فاتحان
در ایستادند ،
هر شهر كه یك
بار اسلام
آوردن وبد و
تسلیم شده بود
، وقتی ناراضیان
در ان شهر ،
دوباره مجال
سركشی می یافتند
در شكستن
پیمانی كه با
عرب ها بسته
بودند لحظه ای
تردید و درنگ
نمی كردند .

توطئه
ی قتل عمر ،
گواه این دعوی
است . ابو لولو فیروز
كه دو سال بعد
از فتح نهاوند
، عمر بر دست
او كشته شد ،
از مردم
نهاوند بود كه
قبل از اسلام
به اسارت رم
افتاده بود و
سپس اسیر مسلمانان
شده بود ،
وقتی اسیران
نهاوند را به
مدینه می
بردند دست بر
سر كودكان
خردسال می
كشید و می گفت
عمر جگرم
بخورد .

بدین
گونه ،
ایرانیان
كینه ی ضربتی
را كه از دست
عمر ، در
قادسیه و جلو
لا و نهاوند
دیده بودند در
مدینه از او
باز ستاندند .

در
برابر سیل
هجوم تازیان
شهرها و قلعه
های بسیار
ویران گشت ،
خاندان های
زیاد بر باد
رفت ، نعمت ها
و اموال توان
گران را تاراج
كردند و غنائم
و انفال نام
نهادند ،
دختران و زنان
ایرانی را در
بازار مدینه
فروختند و
سوایا و اسرا
خواندند ، از
پیشه وران و
برزه گران كه
دین مسلمانی
را نپذیرفتند
باج و ساو
گران به زور
گرفتند ، و جزیه
نام نهادند .
همه ی این كار
ها را عربان
در سایه ی
شمشیر و
تازیانه
انجام دادند و
هرگز در برابر
این كارها هیچ
كس آشكارا  یارای
اعتراض نداشت
.

"نظام
حكومتی
اشرافی بنی
امیه آزادگان
و ن‍جیب
زادگان ایران
را مانند
بندگان درم
خرید از تمام
حقوق مدنی و
اجتماعی
محروم می داشت
و بدین گونه
تحقیر و همه
گونه جور و
ستم و استبداد
با نام موالی
پیوسته بود .
مولا نمی
توانست به هیچ
كار آبرو مند
بپردازد ، حق
نداشت صلاح
بسازد و بر
اسب نشیند و
از عرب دختر
گیرد ، حكومت
و قضاوت نیز
همه جا مخصوص
عرب بود
."(صفحه92)

بر
رغم كسانی كه
نمی توانستند
موالی را در
راس كارهای
حكومت ببینند
، دیری نگذشت
كه ایرانیان
در قلمرو دین
و علم جایگاه
شایسته ای به
دست آوردند تا
جایی كه یك
خلیفه ی خود
خواه اموی
مجبور شد بگوید
: ( از ایرانیان
شگفت دارم ،
هزار سال حكومت
كردند و ساعتی
به ما محتاج
نبودند و ما
صد سال حكومت
كردیم و لحظه
ای از انان بی
نیاز نبودیم ) .

از
همان بامداد
اسلام ،
ایرانی نفرت و
كینه ی شدید
خود را نسبت
به باج ستانان
خود آشكار
نمود . در هر
فتنه و آشوبی
كه در عالم
اسلام رخ داد
ایرانیان در
ان عامل عمده
بودند . در
قیام مختار
ایرانیان
فرصت مناسب جهت
خروج بر بنی
امیه و عربان
یافتند .
مختار توبه
كاران را گرد
آورد و به
دئوی
خونخواهی حسین
بن علی
برخواست . در
آن زمان كوفه
از مراكز عمده
ی ایرانیان و
شیعیان علی ( ع )
بود كه با بنی
امیه عداوت
داشتند ، عده
ای از اساوره
ی ایرانی نیز
پس از شكست
قادسیه در این
شهر باقی
بودند ، و
كوفه برای
ایجاد یك
كانون طغیان
بر ضد تازیان
جای مناسب بود
. در سال های پایانی
خلافت اموی ،
كار خلافت دستخوش
هرج و مرج بود
و دعوت ابو
مسلم به طرفداری
از عباسیان در
خراسان كه مهد
افسانه های پهلوانی
ایران است ،
حامیان بسیار
یافت . كسانی
كه از تحقیر و
بیداد عربان
به ستوه آمده
بودند ، این
نهضت را نوید
رهایی خویش
تلقی كردند و قیام
ابو مسلم
بنیاد خلافت
اموی را یكسره
بر انداخت .

فصل
4  ( زبان
گمشده )

-
شهرت و آوازه
ی خنیاگران
مشهوری مانند
باربد و نكیسا
حكایت از وجود
شعر در زمان
پهلوی دارد .
زبان ایران ،
در ان زمان
گذشته از شعر
، آثار فلسفی
و علمی نیز
داشت ، و زبان
شعر و ادب و
ذوف و خرد بود
، با این همه ،
ایرانیان كه
به صد زبان
سخن می گفتند
وقتی با ارعاب
مسلمان روبه
رو شدند ، چه
شنیدند كه
خاموش شدند؟!

ان
دسته از
ایرانیان كه
دین را به طیب
خاطر خویش
پذیرفته
بودند ، شور و
شوق بی حدی كه
در آیین تازه
می یافتند ،
چنان آنان را
محو می ساخت كه
به شاعری وقت
خویش تلف نمی
كردند ، به
خصوص كه این
پیام آسمانی ،
شعر و شاعری را
ستوده نمی
داشت . آن دسته
نیز كه از دین
عرب و از
حكومت او
دلخوش نبودند
، چندان عهد و
پیمان در ضمه
داشتند كه نمی
توانستند لب
به سخن بگشایند
و اعتراضی
كنند .

عربان
در صدد بر
آمدند كه زبان
ها و لهجه های
رایج در ایران
را از میان بر
داند به دلیل
اینكه ، 1- همواره
آن را چون
حربه ی تیزی
در دست
مغلوبان خویش
نبینند ، زیرا
این بیم هم
بود كه همین
زبان ها خلقی
را بر آنان
بشوراند و
حكومت آنان را
در بلاد دور
افتاده ایران
به خطر اندازد
.

2-
شاید بهانه ی
دیگری كه عرب
برای مبارزه  با
زبان و خط
ایران داشت
این نكته بود
، كه خط و زبان
مجوس را مانع
رواج قرآن می
شمرد .

باری
، از همه ی
قرائن پیداست
كه در حمله ی
عرب بسیاری از
كتاب های
ایرانیان ، از
میان رفته است
. گفته اند كه
وقتی سعد بن
ابی وقاص بر
مدائن دست
یافت نامه به
عمر بن خطاب نوشت
و در باب كتاب
ها دستوری
خواست . عمر در
پاسخ نوشت كه
آن همه را به
آب افكن كه
اگر آنچه در آن
كتاب ها هست ،
سبب راهنمایی
است ، خداوند
برای ما قرآن
فرستاده كه از
آنها
راهنماینده تر
است و اگر در
آن كتاب ها جز
مایه ی گمراهی
نیست ، خداوند
ما را از شر
آنها در امان
داشته است . از
این سبب آن
همه كتاب ها
را در آب یا
آتش افكندند .

به
هر حال از
وقتی حكومت
ایران به دست
تازیان افتاد
، زبان ایرانی
زبون تازیان
گشت . دیگر نه
در دستگاه
فرمانروایان
به كار می آمد
و نه در كار
دین سودی داشت
. در نشر و
ترویج آن نیز
احتمامی نمی
رفت و ناچار
هر روز از
اهمیت آن می
كاست .

نقل
دیوان از
پارسی به تازی
در روزگار
حجاج ، نیز از
اسباب عمده ی
ضعف زبان
ایران گشت .
دیوان عراق تا
روزگار حجاج
به خط و زبان
فارسی بود ،
حساب خراج ملك
را دبیران فرس
نگاه می
داشتند . مردی
از موالی تمیم
نامش طالح بن
عبد الرحمان
كه به فارسی و
تازی چیز می
نوشت دیوان
فارسی را برای
نزدیكی به
حجاج به تازی
برگرداند .
پسر زادان فرخ
متصدی دیوان ،
مردان شاه نام
داشت ، به
صالح گفت : (
خدای بیخ و بن
تو از جهان بر
اندازد كه بیخ
و بن زبان
فارسی را بر افكندی
) .

فصل
5   (
درفش سیاه )

-
خروج سیاه
جامه گان ابو
مسلم را می
توان آغاز رستاخیز
ایران شمرد ،
نهضت این سیاه
جامه گان از
خشم و نفرت
نسبت به
مروانیان و
عربان مایه می
گرفت . و آل
عباس كه از
اواخر دوران
بنی امیه آرزوی
خلافت در سر
می پروراندن ،
از این حس كینه
توزی كه
خراسانیان
نسبت به عرب
داشتند
استفاده
كردند و آنها
را بر ضد خلافت
مروانیان بر
آغالیدند .

ابراهیم
امام از آل
عباس ، ابو
مسلم را به
خراسان جهت
دعوت خویش
فرستاد . در
خراسان كار او
پیشرفت زیاد
یافت ، در
مدتی كوتاه
همه ی ناراضیان
، زجر دیدگان
، ... در زیر لوای
او گرد امدند
، زیرا كه
رفتار عاملان
عرب همه را از
حكومت مروانیان
به ستوه اورده
بود .

ابومسلم
یاران خویش را
بفرمود تا
سیاه پوشیدند
زیرا بنی امیه
جامه ی سبز می
پوشیدند و ابو
مسلم خواست كه
این رسم را
برگرداند .

مروان
خلیفه ، آخرین
نیروی خود را
جمع كرد ، در
زاب واقع در
سرزمین موصل ،
سیاه جامه گان
با مروانیان
در افتادند ،
جنگی هولناك
رخ داد . مروان
گریخت و بسیاری
از سپاهیانش
هلاك شدند .
باری واقع زاب
كه منتهی به
شكست مروان
گشت ، حكومت
بنی امیه را
در شرق پایان
داد .

از
هنگامی كه با
سقوط مروان ،
خلافت بر
عباسیان راست
شد ، ابو جعفر
منصور برادر
صفاح ، همواره
مراقب احوال ابو
مسلم بود . بعد
از به خلافت
رسیدن منصور ،
خشم و نگرانی
او از ابو
مسلم باعث شد
كه او را به نیرنگ
هلاك كند .
باری ابو مسلم
، طعمه ی آز و
كینه ی عربان
گشت . اما
خاطره او
مانند
یادگاری مقدس
همواره در دل
ایرانیان باقی
مانده است .
اندیشه ی او
اندیشه ی
استقلال و آزادی
ایرانیان ،
احیای رسوم و
آیین كهن ،
پیروان و
دوستان او را
همچنان بر ضد
تازیان بر می
انگیخت .

به
همین جهت ،
نهضت ها و
قیام هایی كه
پس از مرگ ابو
مسلم رخ داد
صقه ی دینی
نیز داشت ،
سندباد آهنگ
ویران كردند
كعبه داشت .
استاد سیس
دعوی پیامبری
می كرد و مقنع
دعوی خدایی.
همه ی این ها
با هر شعاری
كه بود هدف واحدی
داشت : رهایی
از این یوغ
گران دردناكی
كه همه گونه
زبونی و
پریشانی را بر
ایرانیان تحمیل
می كرد . مركز
این قیام ها و
شورش ها
خراسان بود كه
پرورش گاه
پهلوانان و مهد
خاطره های
پهلوانی كهن
بود و در اكثر
شورش ها نیز
خون ابو مسلم
بهانه بود .

فصل
6  ( در آن
سوی جیحون )

-
در آن سوی
آموی ، كه
بلاد
ماوالنهر بود
، بیشتر شهرها
و دیه ها از
ایران نشان
داشت . بخارا و
شهرها و
روستاهایی كه
بر گرد آن بود
هرچند از تركان
خالی نبود از
بلاد ایران به
شمار می امد و
مردم آن به زبان
دری سخن می
گفتند .

یزدگرد
سوم ، پیش از
آنكه طعمه ی
جنایت آسیابانی
شود شاید بدان
سوی رود آموی
امید بسیار
داشت و گویا
به همین سبب
بود كه نامه
ها و رسولان با
تهفه ها و
هدایای بسیار
به چین فرستاد
و این امید را در
دل می پرورد
كه شاید به
یاری خاقان
چین و به دست
مردم و
پادشاهان ان
سوی رود آمون
، بار دیگر
بتواند آب
رفته را به
جوی باز آرد .

در
روزگاری كه ،
همه ی شهره ای
ایران از عراق
و فارس و
اذربایجان و
شوش و نهاوند
و ری و خراسان
، از خلیفه ی
تازیان
فرمانبرداری
می كرد ، این
شهر های
ماوالنهر از
دست برد
تازیان مصون
مانده بود .  مقارن
سال 53 هجری ،
خراسان در حكم
عبید الله بن
زیاد بود كه
مردی بود بی
باك و ستم كار .
در زمان وی
تازان چند بار
به بخارا حمله
كردند . بعد از
او سعید بن
عثمان به امیری
خراسان در آمد
. از این تاختن
ها كه عبید
الله و سعید
بن عثمان
كردند هیچ فتحی
بهره ی
مسلمانان
نگشت و این
تازیان بی آنكه
بتوانند آیین
مسلمانی را در
آن سوی آموی
رواج دهند ،
به غارت و
غنائم و اسرا
بسنده كردند و
باز گشتند .

تا
نوبت به
قتیبتن مسلم
باهری رسید ،
كه به سال 86
هجری قمری از
دست حجاج به
امیری خراسان
رسید . او نیز
همچون حجاج از
شقی ترین
سرداران عرب
بود . انچه از
كشتار و تاراج
به خارزم و
تخارستان و
ماورالنهر كرد
، كس نكرده
بود . بخارا با
جنگ گشوده شد
و قتیبه با
مردم آن صلح
كرد بر ان كه
هر سال 200 هزار
درم خلیفه را  و 10 هزار
درم امیر
خراسان را
بدهند و از
خانه ها و
زمین ها نیز
یك نیمه
مسلمانان را
دهند . و ...

اما
فتح سمرقند
آسان دست نداد
. قتیبه چندی
آن را در حصار
گرفت و مردمد
شهر مقاومت
بسیار نمودند
. قبل از آن كه
قتیبه به
عمارت خراسان
رسد ، سعید بن
عثمان با
دهقان سمرقند
صلح كرده بود
و دیگر عربان
را با سمرقند
و آیین آن
كاری نبود ،
دهقان سمرقند
همچنان بر آن
قرار داد كار
می كرد و این
پیمان را
عربان و
سمرقندیان
معتبر می
شناختند ،
قتیبه بر خلاف
ان عهد آن شهر
را به خودئه و
بر خلاف
قرارداد های
مسلمانان گرفت
. ظاهرا
نیرنگی كه
برای گشودن سمرقند
به كار برده
شد با آن سبب
بود كه شهر را
به جنگ
بگشایند و به
این بهانه
مردم شهر را
به اسارت
گیرند و
اموالشان را
به غنیمت بر
دارند .

فصل
7  ( شهر
هزار و یك شب  )

-
با آغاز خلافت
عباسیان صفاح
در نزدیك كوفه
شهری تازه بنا
كرد ، نامش
هاشمیه و ان
جا را پایتخت
خلافت خویش
كرد . چندی بعد
مركز خلافت را
به شهری دیگر
به نام انبار
منتقل كرد .
بعد از او برادرش
ابو جعفر
منصور به
خلافت نشست و
شهری در كنار
خرابه های
تیسفون كهن
بنا كرد به
نام مدینه
السلام ، كه
به نام یكی از
روستاهای
مجاور آن
بغداد
خواندند .
بغداد شهری شد
كه در آن
روزگار در همه
ی جهان هیچ
مانند نداشت .
قصر های خلیفه
با فرش ها و
پرده های لطیف
، یادگار
ایوان با عظمت
كسری را با
فرش بهارستان
تجلیل می كرد
و رسوم و عیاد
دربار خلافت ،
با وزیران
یایرانی و با
جامعه و با
كلاه خاص ایرانیان
، بار دیگر
خاطره های
مرده ی عهد
شكوه تیسفون
را در بغداد
زنده می كرد .

"دولت
عباسیان ، خود
دولت غدر و
خیانت بود ،
دولت آنها
حاصل رنج
موالی و
آزادگان
خراسان بود اما
آنها هیچ از
این یاران
فداكار
شایسته قدردانی
نكردند
و انان را به
خیانت كشتند ."
(صفحه182)

از
مشهور تیرن
وزرای آل عباس
برمكیان
بودند كه از
بزرگان بلخ
بودند ، نیاكان
آنها معبد نو
بهار را كه
پرستشگاه
بودایان بود
اداره می
كردند . در هر
حال ، خالد بن
برمك ، از نام
آوران این
خاندان ، به
ابو العباس
صفاح پیوست و
مقام وزارت
یافت . در دوره
ی ابو جعفر منصور
نیز همچنان
مقام خویش را
داشت و
فرزندانش در
درگاه
عباسیان مقام
داشتند .

هارون
ارشید ثروت بی
كران و شهرت
كم نظیر انان
را به دیده ی
رشك می نگریست
و از قرائن
پیداست كه سبب
سقوط برمكیان
جز آن نبوده
كه هارون می خواسته
اموال آنان را
مصادره كند ،
و این در آن
زمان بسیار
متداول بوده
است .

"از
دیگر وزرای
ایرانی در این
دوره خاندان
سهل بودند .
نفوذ و قدرتی
كه فضل بن سهل
و برادرش حسن
در دربار
مامون یافته
بودند رشك
اشراف عرب را
بر ضد
ایرانیان به
شدت تحریك
ساخته بود و در
انجا مامون
كور كورانه
تحت نفوذ و
سیطره ی فضل
در آمد و از
كار بغداد
فارغ ماند .
تسلط خاندان
سهل بر دستگاه
حكومت عربان
را سخت
ناخرسند می
كرد ، به خصوص
كه خاندان سهل
از زرتشتیان
نو مسلمان
بودند . در
واقع بر اثر
نفوذ وزرای
ایرانی در این
ایام ضعف قوم
عرب به نهایت
رسید ."(صفحه202)

مامون
، طاهر بن
حسین را به
خراسان
فستاده بود تا
هم كشنده ی
برادر را از
پیش چشم دور
كند و هم
اوضاع پریشان
آن جا را آرام
و قراری بخشد .
طاهر در این
كار كامیاب شد
اما یك روز
نام خلیغه را
از خطبه ی جمعه
انداخت و بدین
گونه استقلال
خود را اعلام كرد
.

فصل
8   (
بانگ
رستاخیز  )

-
با قتل امین و
خلافت مامون
عرب دیگر منزلت
خود را از دست
داده بود و
فضا تا حدی
برای قیام ها
باز شده بود
كه از جمله
مهم ترین انها
قیام بابك در
آذربایجان ،
مازیار در
طبرستان ، و
قیام افشین
است .

بابك
در سال 200 هجری
به نام آیین
خرم الدینان و
برای ادامه ی
نهضت جاویدان
مزدكی بر
خواست . به زودی
پیروان او بسیار
شدند و عده ی زیادی
از كشاوزران و
روستایان به یاری
او بر خواستند
. در این سال ها
مامون سرگرم
گرفتاری های
خود بود .
مسئله ی ولایت
عهدی امام رضا
و توطئه هایی
كه ایرانیان
بر ضد خلیفه
كرده بودند او
را مشغول كرده
بود . نارضایی
عباسیان
بغداد كه
ناچار مامون
را سرگرم می
كرد ، فرصت
مناسب برای
بابك بود . بدین
جهت او در
كوهستان های
آذربایجان
قدرتی به دست
آورده بود و 20
سال در آنجا
دوام آورد . در این
20 سال متمون و
معتصم برای
برانداختن او
چاره جویی زیاد
كردند كه به
دلیل نارضایی
مردم و تنگی
راه ها موفق
نبود .

"افشین
پسر پادشاه
اشروسنه بود
كه در
ماوالنهر بین
سیحون و
سمرقند واقع
بود ، او چون
از نابسامانی
وضع اشرونه
آگاه گشت در
صدد آن بر آمد
كه به حیله
حكومت آن جا
را كه به
برادرش
واگذار شده بود
به دست اورد .
از این رو
اسلام اختیار
كرد و به
بغداد رفت
."(صفحه223) در آن
جا به طمع
حكومت خود را
تسلیم خیانت
كرد و مامون
را به تسخیر
اشرونه بر انگیخت
. افشین سعی
كرد ، خدمت به
دستگاه خلافت
را وسیله ای
برای كسب ثروت
و قدرت قرار
دهد . از این رو
مثل سرداران
اسلام در ركاب
خلیفه به غزا
پرداخت و وقتی
به او پیشنهاد
شد به جنگ
بابك رود پذیرفت
.

پیكار
افشین با بابك
در حصار های
محكم كوه های
آذربایجان بیش
از 3 سال طول كشید
و سرانجام افشین
با حیله بابك
را گرفت . شادی
خلیفه از این
پیروزی بی
اندازه بود .
افشین را بسیار
اكرام كرد .
افشین می
خواست با جلب
عنایت خلیفه
به آرزوی خویش
كه فرمانروایی
خراسان بود
برسد اما طاهریان
كه بر خراسان
تسلط داشتند ،
اجرای این خیال
را برای او
مشكل می
كردند، مازیار
در طبرستان
حكومت داشت و
به ظاهر
فرمانبردار
خلیفه بود .
چون طبرستان
جز قلمور طاهریان
بود مازیار می
بایست خراج
خود را به آل
طاهر به
پردازد و در
زمان خلافت
مامون و تا
چند سال از
دوره ی معتصم
چنین می كرد
تا رفته رفته
میان مازیار و
آل طاهر وحشت
و دشمنی پدید
آمد . افشین
كوشید از فرصت
استفاده كند
پس به مازیار
نامه نوشت و پیغام
داد كه خلیفه
، ولایت
خراسان را به
او وعده داده
و او را به جنگ
با طاهر تشویق
نمود و گمان
داشت كه اینگونه
بر خراسان و
ماوالنهر
فرمانروایی
خواهد یافت .
در واقع اندیشه
ی افشین آن
بود كه مازیار
چندان در
مقابل طاهر
مقاومت كند كه
خلیفه در این
مورد نیز
مجبور شود او
را به دفع مازیار
گشیل دارد و
حكومت خراسان
را به او عطا
نماید .

اما
عبد الله
تنوانست خیلی
زود این مهم
را از پیش
ببرد و عصیان
مازیار را مثل
نقشه های افشین
، نقش بر آب
كند . سر انجام
افشین بر اثر
سیادت آل طاهر
و وزیران ترك
كه بر قدرت او
رشك می بردند
نزد خلیفه
منفور شد و او
را به تهام
انكه در ظاهر
اسلام اورده و
در باطن بر دین
خود است ، و به
علت ارتباط
پنهانی با
بابك و مازیار
دستگیر كردند
.

فصل
9  ( جنگ
عقاید )

"-
مردم ایران به
هنگام ورود
اعراب به ایران
5 دسته بودند ... : 1.
عده ای كه از
همان آغاز دین
مسلمانی را با
شور و شوق پذیرفتند
... 2- عده ای كه از
هر چیز تازه ای
وحشت داشتند ،
و بهتر دیدند
كه دل از یار و
دیار بركنند و
در گوشه و
كنار جهان
آواره باشند ولی
دین تازه را
نپذیرند . 3-
گروهی كه
ماندند و جزیه
پرداختند و از
كیش نیاكان خویش
دست بر
نداشتند . 4- برخی
دیگر هم از
اول با آیین
مسلمانی به
مخالفت بر
خواستند ، گویی
گرویدن به این
دین عرب را
اهانتی و
ناسزایی در حق
خویش تلقی می
كردند .
از این رو هر
جا فرصتی دست
می داد سر به
شورش بر می
آوردند و
عربان را از
دم تیغ میگذرانیدند
. 5- بعضی دیگر هم
اسلام را نه
برای آنكه
اورده ی تازیان
است بلكه فقط
برای آنكه دین
است رد می
كردند
."(صفحه269-270)

نبردی
كه ایرانیان
در طی این دو
قرن با
مهاجمان
كردند ، همه
در تاریكی خشم
نبود و در
روشنایی خرد نیز
دوام داشت .
وجود فرقه ها
و آرای مختلف
، بازار بحث
ها و جدل های
مذهبی را بین
اعراب و ایرانیان
گرم می داشت .
در حقیقت
روزگار مامون
، دوره ی تجدید
جدل هایدینی
در بین اهل
كتاب بود . به
سبب عنایتی كه
مامون
، به جستجو
در عقاید داشت
، پیروان
مذاهب و ادیان
را یك چند
آزادی داد تا
به بحث و
گفتگو
بپردازند .

مانویان
، مزدكیان ،
زروانیان ،
زنادقه و شعوبیه
نیز مجالی برای
خودنمایی یافتند
. شعوبیان كه
در ابتدا ادعای
تسویه داشتند
به تدریج نفرت
از عرب را به
نفرت از هر
آنچه به عرب
تعلق داشت از
جمله دین و
زبان تبدیل
كردند .

"در
دوره ی مامون
و معتصم ،
توسعه ی نفوذ
و قدرت ایرانی
ها و تركان ،
عربان را یكسره
، ضعیف كرده
بود و داستان
برتری عرب ، دیگر
افسانه ای بیش
نبود.(صفحه300)

فصل
10  ( پایان
یك شب )

-
معتصم كه از
توسعه ی سلطه ی
ایرانیان بیم
داشت ، چون
حمایت و دوستی
عرب را از دست
داده بود ، سعی
می كرد كه نیروی
تركان را تكیه
گاه خویش كند
و برای این
كار دست آنان
را بر مال و
جان مردم باز
گذاشته بود .
ظلم و رشوه
منبع عایدی
مهمی برای
عاملان و وزیران
بود و چون
خلفا خود از این
امر واقف
بودند ، هر
زمان كه پول
احتیاج
داشتند به
مسادره ی
اموال وزیران
دست می زدند .

عاملان
خراج و جزیه نیز
جنایت بسیار
بر خلق روا می
داشتند . خراج
، مالیات ارضی
بود كه از اهل
ذمه گرفته می
شد . در مقابل
جزیه مالیات
سرانه بود كه
از اهل ذمه
پاره ای از
محصول را به
عنوان خراج می
گرفتند و
گذشته از آن ،
ذمی ها در هر
سال مبلغی به
عنوان جزیه نیز
باید می
پرداختند .
اگر كسی از
پرداخت جزیه
خود داری می
كرد تنها وسیله
برای الزام وی
به پرداخت ،
زندان بود . ولی
عاملان در
گرفتن خراج و
جزیه هرگز از
آزار و شكنجه
مردم درغ نمی
كردند . در
سراسر قلمرو
خلافت ، بیش
از همه جا
خراسان و سواد
، مورد ستم
كارگزاران
خلفا بود ، زیرا
مجموع خراج
خراسان و سواد
، بالغ بر نصف
تمام خراج
مملكت عباسی می
شد .

گاه
صاحبان اراضی
برای انكه از
شر عاملان ایمن
باشتند به حیله
دست می زدند و
ملك خود را به
نام یكی از
نزدیكان خلیفه
، ثبت می
كردند تا كسانی
كه مامور
گرفتن خراج می
شوند بر انها
ستم نكنند و این
رسم را الجاع
می نامیدند ،
و بدین گونه
مردم به ترك
املاك خویش
واداشته می
شدند .

"به
دلیل فساد
اعراب هنوز ، 200
سال تمام از سقوط
حكومت ساسانی
نگذشته بود كه
از حكومت عرب
جز نامی نماند
. سیستان و
خراسان و
ماوالنهر كه
سال ها دستخوش
بیداد تازیان
بود ، در این
زمان آماده ی
استقلال می شد
و زبان ایرانی
كه پس از
طوفان قادسیه
دو قرن سكوت
سنگین را تحمل
كرده بود ،
خود را در كام
كسانی چون هنظله
و بو هفص و
محمد وصیف ،
برای سرودن
جاودانه ترین
نغمه های ادبیات
جهان آماده می
كرد ."(صفحه323)

نتیجه
گیری

هویت
ایرانی ریشه
در اسطوره‌هایی
دارد كه از
هزاران سال پیش
نیاكان ما آن‌ها را
خلق كردند و
استمرار بخشیدند
و داستان‌های
حماسی درباره
شاهان و
پهلوانان
آرمانی ایرانیان
چون كیخسرو و
گرشاسپ و آرش
و رستم، در
تاریخ ایران
پشتوانه‌های
فكری و معنوی نیرومندی
بود كه همبستگی
ملّی را سخت
تقویت می‌كرد.
از سپیده‌دم
تاریخ تاكنون به‌رغم
آن‌كه ایران
بارها در معرض
هجوم دشمنان
خود بوده، و
گاه شكست‌های
وحشتناكی متحمّل
شده و سرتاسر
كشور به‌دست بیگانگان
افتاده، ولی ایرانیان
هیچ‌گاه هویت
خود را
فراموش
نكردند و در
سخت‌ترین
روزگاران كه
گمان می‌رفت
همه‌چیز
نابود شده، حلقه‌های
مرئی و نامرئی
هویت ملّی
چنان آنان را
با یك‌دیگر پیوند
می‌داد كه می‌توانستند
ققنوس‌وار
ازمیان تلی از
خاكستر
دگربار سر
برآورند.

ملت
ایران برخلاف
تمام ملتهای دیگر
خودش فرهنگ‌ساز
است، یعنی نه
تنها تمدن می‌سازد،
بلكه می تواند
فرهنگ را كه
جوهره و مایه
اصلی هر تمدن
است، خودش
بسازد. در
صورتی كه بسیاری
از ملتها
هستند كه می
توانند تمدن
بسازند ولی
فرهنگ را نمی‌توانند
بسازند. در نتیجه
فرهنگشان
وارداتی است،
اما در ایران
همیشه ایرانیها
خودشان هم
فرهنگ و هم
تمدن را ساخته‌اند،
ایرانیها قبل
از اسلام
خودشان فرهنگ
می‌ساختند،
بعد از اسلام
هم در شرایطی
كه دین حاكم
اسلام خلیفه ای
بود، ایرانیان
فرهنگ اسلامی
ناب یا فرهنگ
اسلام ائمه را
برگزیدند و شیعه
شدند.. از بین
تمدنهای كهن
مصر و روم و یونان
و ایران تنها
ایرانیها تا
امروز فرهنگ‌ساز
بوده‌اند،
هندیها فرهنگ‌سازی
داشته‌اند،
اما حدود 500 سال
است كه دیگر
فرهنگ نمی‌سازند
فقط وارد
كننده اند.

ایرانیها
كسانی بودند
كه هویت را
خودشان می‌ساختند،
هیچگاه هویت
وارداتی وارد
ایران نشد،
اگر هم چیزی
را وارد كرده
اند اول آن را
بومی كرده اند
بعد به
كاربرده اند.

- باتوجه به
این مساله كه
در متن كتاب
بارها به وجود
سلسله های
كوچك با
ساختارهای
شاهی اشاره
شده
است،مانند:حكومت
مازیار در
طبرستان و ...
وملاحظه ی این
نكته كه ایرانیان
با داشتن تمدن
باشكوه1400ساله،پس
از دریافت پیام
اسلامی،هر
چند كه
استقلال سیاسی
خود را از دست
دادند،اما
كماكان
استقلال فرهنگی
خود را حفظ
كردند،این
مفهوم
استنباط می
شود كه بیشترین
تاكید نویسنده
بر آن جنبه از
هویت ایرانی
است كه بیانگرپادشاهی(ایران)
است. دو قرن
سكوت آشكارا
نشان می دهد
كه ایرانی ها
همواره سرآمد
عرصه ی علم ودین
وحكومت
وفرهنگ بوده
اندوبه جای
آنكه درفرهنگ
اسلامی ذوب
شوند فرهنگ
اسلامی را در
فرهنگ ایرانی
ذوب نمودند
ودر نتیجه آن
به گسترش
اسلام اقدام
كردند.

زرین
كوب در این
كتاب با دید
گسترده ای به
بررسی واكنش ایرانیان
در برابر
اعراب ، علت
شكست ساسانیان
، سرانجام
زبان فارسی ،
می پردازد . و
آنچه تاریخ نویسان
اخیر در باب
آن سكوت كرده
اندرا با ظرایف
و فصاحت خاصی
بیان می دارد .

در  ادامه
باید به این
نكته توجه كرد
كه زرین كوب
به دینی بودن
هویت ایرانیان
ورای از اینكه
تمایل آنها به
چه دینی باشد
در خلال بحث
اشاره دارد و
پافشاری عده ای
از ایرانیان
بر دین سابق
خود و پذیرش
اسلام توسط
عده ای دیگر  هر دو بیانگر
این نكته
است.البته

بین
اسلام و ایرانیها
یك رابطه‌ای
است این رابطه
را هم باید
قبل از اسلام
فهمید، قبل از
اسلام در هیچ
كجای ایران بت‌پرستی
نبود، تمام
آثار باستانی
ایران را بگردید
یك بت پیدا نمی‌كنید،
اما شما در
تركیه، مصر،
پاكستان و هند
انواع بت‌ها
را می‌بینید،
برای باد یك
بت، برای خورشید
یك بت، برای
باران یك بت،
برای همه
عوامل مادی و
طبیعی یك بت
درست كردند
اما ایرانیها
قبل از اسلام
هم هیچ بتی را
نپرستیدند،
پس معلوم است یك
روحیه توحیدی
و خداپرستی در
ایران
حكمفرما بوده
است.

ایرانیها
حداكثر چیزی
كه پرستیدند
آتش بود. آنهم
دین زرتشت یك
دین منحرفی
نبود آخر
منحرف شد، یك
دین پاكی بود
آن طوری كه شهید
مطهری می‌گوید،
بعدا به
انحراف كشیده
شده، پس ایرانیها
توحیدی
بودند، پس بین
روحیه ایرانی
و اسلام یك
رابطه‌ای
وجود دارد.

دلیل
دوم این است
كه تا قبل از
اسلام از بیرون
مرزها، هیچ دینیبه
طور گسترده
وارد ایران
نشده است. حتی
دین‌های الهی
هم وارد ایران
نشدند، یهود بسیار
تلاش كرد ولی
نتوانست از
مرزهای ایران
عبور كند. ،
علاوه بر اینها
زرین كوب در
متن به یكسری
خصائص منفی
شخصیتی ایرانیان
نیز اشاره
دارد و آنها
را از عوامل
شكست ایرانیان
به شمار می
آورد . كه
عبارتند از : پیمان
شكنی و خیانت
كاری ، دروغ
گویی ، ریاكاری
و خود نمایی و
خودخواهی كه
شاید اگر این
خصائص نبود ایرانیان
هیچگاه پذیرای
شكست در برابر
اعراب نمی
شدند.

با
توجه به
استنادات زرین
كوب می توان اینگونه
استنباط كرد
كه ورود اعراب
به ایران گسستی
در هویت ایرانی
به معنای بردیده
شدن ایرانی از
واقعیت هویتی
خودش ایجاد
نكرد ،‌بلكه طی
دو قرن سرپوشی
بر روی هویت ایرانی
قرار داد . و ایرانیان
در زیر لوای
پرچم خلافت
اسلامی به
زندگی خود
ادامه دادند.
چنانچه در متن
گفته شد، كه‌ایرانیان
بعد از مدت
كوتاهی در
عرصه ی علم ، سیاست
، هنر و معماری
و ... در دنیای
اسلام پیشگام
شدند.

نقد

-در
اینكه حقیقت
طلبی شعار زرین
كوب است ، جای
هیچ تردیدی
باقی نیست ،
اما بیان او
كه توام با
فصاحت و شیوایی
نیز هست ، گویا
حس ایرانی
بودن و غیرت ایرانی
را در خواننده
تقویت می كند
، و عنصر ایرانی
را در مقابل
عنصر عرب قرار
می دهد كه شاید
علت حالت
تدافعی افرادی
نظیر مطهری نیز
این بوده است.
چنانگه بعد از
سال ها هنوز
شاهد این
تقابل هستیم ،
گرچه در نظر
من واقعیت  ، خود
حكایت از این
تقابل میان ایرانی
و عرب دارد
اما تاكید زیاده
روی این
مسئله
، خواننده را
از توجه به بسیاری
از حقایق و
ظرایف دیگر
باز می دارد و
حربه ای در دست
مخالفان قرار
می دهد.

البته
می توان تمركز
خواسته یا نا
خواسته ی زرین
كوب را بر روی
این تقابل ،
از سكوت دیگر
تاریخ نویسان
ایرانی ، در
مورد بخش مهم
و اعظمی از
تاریخ اسلام
در ایران
دانست كه زیرن
كوب برابر این
دانسته كه
رسالت خود را
با توجه بیشتر
بر این حقایق
به انجام
رساند .

منابع

1.       رجایی،فرهنگ(1385).مشكله
هویت ایرانیان
امروز.تهران.نشرنی،چاپ
سوم.

-زرین
كوب،
عبدالحسین ( 1383) .
دو قرن سكوت.
تهران.
انتشارات
سخن، چاپ 18.

http://www.mashaheer.net/archives/000023.html

http://www.atiban.com/article.aspx?id=242

http://www.rezaee.ir/?p.30

http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=423834