دانشکده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

نقد
و بررسی کتاب:
تبار شناسی
هویت جدید
ایرانی. نوشته
محمد علی اکبری

آذر نوری

کارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت
ایرانی

زير نظر
دکتر جوادي
يگانه

بهمن 1385

مقدمه

کتاب
تبارشناسی
هویت جدید
ایرانی توسط
محمد علی
اکبری درسال 1384
به رشتۀ تحریر
در آمده . نویسنده
در این کتاب
به موضوع هویت
و به خصوص
هویت عام
جامعه ای یا
هویت ملی ، که
یکی ازمهمترین
مسائل امروز
ایران و
ایرانیان است
می پردازد. به
نظرنویسنده
هویت ایرانی
پدیده ای دامن
گستر در تاریخ
ایران زمین
است،ولی آنچه
از آن تحت
عنوان هویت
ملی ایرانیان
یاد می شود بی
گمان پدیدۀ
نوظهوری است
که محصول
قرارگرفتن
ایران درپهنۀ
مناسبات عصر
مدرن است.نویسنده
پروژۀ هویت
سازی ملی
ایران از نیمۀ
دوم عصر
قاجاریۀ به
بعد را دردوره
های مختلف
بررسی کرده و
پیوندهایی که
ایرانیان با
غرب داشته و
تاثیراتی را
که از آنها
گرفته را نیز
تجزیه و تحلیل
می نماید.
نویسنده در
این پژوهش
نوعی توصیف را
به جای تفسیر
انجام می دهد.
یعنی اینکه
موقعیتها و
گفتمانهای
مسلط در هر دوره
را بیان می
کند و به این
موضوع می
پردازد که چرا
درهردوره
نوعی هویت
سازی ملی وجود
داشته است .
نویسنده نمی
خاهد تفسیر
ارایه دهد و
علت وجود چنین
پروژه هایی را
بیان نمی کند
و به قضاوت
ارزشی درمورد
پروژۀ هویت
سازی ملی در
دوره های
مختلف نمی
پردازد و هیچ
کاری به اینکه
آیا این نوع
هویت سازی ها
خوب هستند یا
بد ندارد. او
پروژۀ هویت
سازی ملی را
یک پروژۀ
متداول نمی
داند . برای
مثال هویت
سازی ملی در
دورۀ رضاخان
را (هویت
سازیی که از
سوی دولت صورت
می گیرد)
تداوم پروژۀ
هویت سازی ملی
که از دورۀ
مشروطه آغاز
شده است نمی
داند. نویسنده
(محمد علی
اکبری) در
مورد اینکه
آیا هویت سازی
ملی موفقیت
آمیز بوده یا
خیر هیچ نظری
ارائه نمی دهد
. کاری که بعضی
نویسندگان به آن
می پردازند .
مثلا فرهنگ
رجایی در فصل
پنجم کتاب
مشکلۀ هویت
ایرانیان
امروز با
عنوان تجدد به
این امر می
پردازد .
رجایی در این
گفتار
مهمترین
چالشهای
هویتی
ایرانیان را
برمی شمارد .
ازنظر رجایی
مهمترین
چالشهای هویتی
ایرانیان
ارائۀ قرائتی
بومی از تجدد
است . دومین
چالش ایرانان
قبول ذهنی ،
روانی و فکری
این واقعیت
است که آنها
در شکل گیری این
اسوۀ بشری نقش
مستقیم و
فعالانه ای
نداشته اند .
از نظررجایی
سومین چالش
ایرانیان
برای سوارشدن
برمرکب تجدد
این است که
بیگانگی خود نسبت
به ابزارهای
دستیابی به
این اسوۀ جدید
غلبه کنند .
ازنظر رجایی
تجدد به عنوان
راهی برای
بازیابی هویت
ملی ایرانیان
است . رجایی
دراین گفتار
چگونگی رسیدن
به تجدد را
دراروپا و
ایران مقایسه
می کند .
ارنظراوعمل
تجدد پاسخی
بود به بحران
همه جانبه ای
که اروپا به آن
دچارشده بود .
درتجدد
اروپایی دو
مفهوم فردیت
مسئول و آزادی
معقول
قراردارد .
منظورازفردیت
مسئول این است
که انسان
مختار است و
هیچ منبعی
ورای خودش
صاحب او نمی
باشد و لذا احترام
آدمی قائم به
ذات خودش است
و نه وابسته به
فر ایزدی و
بعد
دیگرفردیت
رعایت
مسئولانۀ حد و
حدودی است که
انسان با
اراده و توافق
خویش به آن
گردن می نهد و
به همین دلیل
است که قانون
اساسی
دردنیای جدید
بسیار
گرانقدر است .
به نظررجایی
ایرانیان
درانطباق
زندگی خود با
بعضی از جنبه
های فردیت
مسئول و آزادی
خیلی موفق
نبوده اند .

همانطور که
ذکرشد نحوۀ
کار علی اکبری
با رجایی و
دیگر
نویسندگانی
که دراین
زمینه
تالیفاتی
داشته اند
متفاوت است .
علی اکبری سعی
در نوعی
تبارشناسی
دررابطه با
مسئلۀ هویت
ایرانی دارد
اما رجایی به
تحلیل و تفسیر
این واقعه می
پردازد.

حال با ذکر
خلاصه ای از
فصول به جنبه
هایی که نویسنده
آن را مورد
توجه
قرارداده می
پردازیم .

خلاصه فصول:

فصل اول: صورت
بندی هویتهای
جمعی
ایرانیان در آغاز
عصر قاجار

نویسنده
در فصل اول در
مورد شکل گیری
هویت جمعی در
عصر قاجار بحث
می کند و
مهمترین
عناصر هویت
بخشی این دوران
را قالب
ایلی-تباری و
دینی-مذهبی می
داند.

نویسنده در
مورد ساختار
موزاییکی ایران
بحث می کند
(ساختار
اجتماعی)

برای
ساختار جمعیت
ایران از
پولاک مثال می
آورد که وی در
سفرنامه ی خود
فهرستی از
ساکنان ایران
را با تفکیک
تبار آنان
بدست می دهد.
(علی اکبری ، 1384: ص
12)

نویسنده
مثال دیگری
برای ساختار
جمعیتی ایران
می آورد اما
ذکر منبع نمی
کند.( صفحه ی 13-12)

سپس
ایلات و عشایر
ایران را دسته
بندی می کند.
نویسنده در
رابطه با
جماعت های
روستایی با
اشاره از
لمبتون عقیده
دارد که
روستاها عملا
خودگردان و
خودکفا بوده
اند.

نویسنده
برای ساختار
موزاییکی ایران
ابتدا ساختار
اجتماعی را
بررسی می کند
و نشان می دهد
که در ساختار
جمعیتی،
ایلات و عشایر
جامعه های
روستایی
گروههای شهری
چنین ساختار
موزاییکی
وجود و برای
این ادعاها خود
از منابع
دیگری کمک می
گیرد. سپس
برای ارزیابی
ساختار
موزاییکی،
ساختار
فرهنگی را
مورد بررسی
قرار می دهد.
ولی معتقد است
که در گزارش عمومی
و فرهنگی باید
به دو عنصر
برجسته ی دین و
زبان توجه کرد
و سهم آنها را
در پیدایش
وضعیت
پراکندگی
فرهنگی باز
شناخت.

نویسنده در
مورد تنوع
دینی-مذهبی در
ایران طبقه
بندی شیندلر
را بیان می
کند: شیندلر
ساکنان ایران
را به لحاظ
پیروی از
مذاهب و فرق
موجود درشش
گروه بزرگ
طبقه بندی می
کند . براساس
طبقه بندی شش
گانۀ وی
،جمعیت ایران
به ترتیب در
یکی از
گروههای دینی
– مذهبی ،
شیعه ، سنی و
فرقه های دیگر
زردشتی
،کلیمی
،ارامنه
،نسطوری و
کلدانی جای می
گیرند. ولی در
مقابل از لرد
کرزن یاد می
کند که مخالف
سخنان شیندلر
است. لرد کرزن
سخنان شیندلر
را دربارۀ
فرقه های
مذهبی منطبق
با واقع نمی
داند و تعداد
یهودیان و
نسطوری ها و
کلدانی ها را
بیشترازارامنه
می داند و
درمجموع چنین
تقسیم بندی را
درمورد
پیروان دینی –
مذهبی قابل
دفاع نمی داند
.

نویسنده
برای جمع آوری
اطلاعات در زمینه
ی اقلیت های
دینی، سیاحان
و شرق شناسان
اروپایی را به
عنوان منبع
دقیق در نظر
می گیرد.

نویسنده
معتقد است که
پراکندگی ادیان
مذاهب و نحله
های مختلف در
ایران به نوبه
ی خود منجر به
پیدایش تنوع
چشمگیری در
سلوک اجتماعی
و سنن جمعی
گردید و این
دو، دین و سنن
اجتماعی
گوناگونی در
عرصه ی فرهنگ
را اجتناب ناپذیر
ساختند.

در
بخشی دیگر
نویسنده تنوع
حوزه های
زبانی را مورد
بررسی قرار می
دهد. تقسیم بندی
شیروانی را در
این مورد
یادآور می
شود. براساس
تقسیم بندی کل
نگر شیروانی
،دردورۀ مورد
بحث حوزه های
زبانی رایج در
ایران عبارت
بودند از ((اهل
عراق،فارس،خراسان،کرمان،کردستان
و خوزستان که
عموما فارسی
گوی می باشند
.اهل
شیروان،آران
و ارمن و
آذربایجان که
ترک زبانند و
سکنۀ عراق عرب
و نواحی آن که
به زبان عربی
تکلم می کنند
و ساکنان
مازندران و
گیلان که هریک
لغت مخصوصی
دارند،مردم
کردستان و لرستان
هریک به لغت
علی حده نیز
تکلم می کنند
و اهل گرجستان
و بلوچستان ،
طایفۀ افغان،کوهستان
کاشان وقرای
اصفهان
هرکدام لغتی
مخصوص و زبان
علی حده دارند
[شیروانی ،
بستان السیاهه
،ص 155] )). هر چند که
نویسنده
معتقد است این
تقسیم بندی
دقیق نیست.
(علی اکبری ، 1384:ص
30)

نویسنده در
این بخش فقط
از اسناد تاریخی
کمک می گیرد و
سعی دراینکه
واقعیت چه
بوده است
ندارد به طور
مثال از لیدی
شیل ذکر می
کند که زبان
کردی (مکری)
چهار شاخه ی
اصلی کرمانج
شمال، کرمانج
جنوب، کردی
کرمانشاهی، و
شاخه ی او را
مانی و گورانی
است  و
یا نیز از
چریکف در این
مورد کمک می
گیرد. (علی
اکبری ، 1384: صص 37-33)

همان طور که
گفته شد
نویسنده برای
نشان دادن
تنوع زبانی و
دینی فقط از
اسناد تاریخی
کمک می گیرد و
بیشتر از
نویسندگان و
سیاحان خارجی
در این باره
کمک می گیرد.
این منابع
حاوی اطلاعات
بسیار خوبی هستند
اما در بیشتر
موارد فقط نظر
نویسندگان آنها
آن هم به
عنوان یک فرد
خارج از اجتماع
و فرهنگ
ایرانی ذکر
شده، و کمتر
سراغ داریم که
جنبه ی تحقیقی
و پژوهشی
داشته باشند.

نویسنده
معتقد است که
بررسی وضعیت اجتماعی،
فرهنگی و
سیاسی ایران
در دوره ی
قاجار نشان می
دهد که جامعه
ی ایرانی در
معنای وسیعش،
مجموعه ی
مینیاتوری را
تشکیل می داد
و در هیچ یک از
وجوه یاد شده
یکپارچگی به
چشم نمی خورد نکته
ی در خور تامل
دیگر در
بازشناسی
احوال جامعه ی
ایرانی در این
عصر این است
که موزاییک متنوع
و رنگارنگ
قومی، زبانی،
اجتماعی و
سیاسی تنها به
واسطه ی صرف
ویژگی ها از
یکدیگر متمایز
نمی شود بلکه
در بین این
قطعات مینیاتوری
همواره نوعی
منازعه و
درگیری وجود
داشت، به
طوریکه غالبا
روابط این
قطعات
موزاییکی
مبتنی بر نزاع
و جنگ بود.

این
امر به نوبه ی
خود بر تعمیق
شکاف های
موجود می
افزود و
قلمروهای
موزاییکی را برای
سایر موزاییک
ها غیر قابل
نفوذ می کرد و
از پیدایش
هرگونه همسانی
و یکپارچگی
کوچک و بزرگ
جلوگیری می
کرد. نویسنده
برای این
درگیری ها
شواهدی را
بیان می کند
به طور مثال
سر جان ملکم
پس از ذکر
احوال ایلات
خراسان می
گوید: (( خلق
خراسان مردمی
سلحشور و
جنگجو و مختلف
التباع و
الانساب اند و
نسب از اعراب
به کردها و
افاغنه دارند
که به اختلاف
ازمنه و اسباب
متفرقه در آن
ملک راه یافته
اند. لکن با
وجود طول زمان
و عموم مخاطره
هنوز عداوت
بالطبع این
طوایف مختلفه
با یکدیگر کم
نشده است و
مصلحت سلاطین
ایران نیز
اقتضای آن می
کرده که در
ازدیاد این
اختلاف بکوشند.

تا
ملک را در
تصرف بر آرند
از آن رو که
اتفاق ایشان
به هر جهت
خطرناک بود.(علی
اکبری ،1384: ص 41)

آنچه از
مجموع گزارش
مذکور درباره
ی ستیزهای
دینی-مذهبی به
دست می آید
این واقعیت مهم
را تایید می
کند که مردمان
در درون پاره
های
دینی-مذهبی به
صورت بسته
زندگی می
کردند و تقویت
امکانی برای
برقراری
ارتباط
گسترده بین
موزاییک های
دینی-مذهبی در
ایران وجود
نداشت.

مطالعه ی
ساختار
اجتماعی
ایران در نیمه
ی نخست عصر
قاجار، موید
پراکندگی و
تنوع صورت های
گوناگون حیات
اجتماعی در
این دوران است.
این ساختار
موزاییکی در
عمل، پیدایش
صدور قانون
های محلی و
منطقه ای حیات
جمعی را میسر
ساخت و در
برابر اشکال
فرا
خانوادگی،
فرا
خویشاوندی،
فرا قومی، فرا
زبانی، فرا
ملی و فرا
محلی مقاومت
ورزید.

از
آنجا که هویت
جمعی رابطه ی
مستقیمی با
ساختار
اجتماعی
جامعه دارد و
ساختار اجتماعی
ایران هم
ساختار
موزاییکی بود
از این رو
پیشاپیش می
توان چنین گفت
که هویت های
جمعی ایرانیان
به تبع آن
ساختار
اجتماعی
ساختاری پراکنده
و موزاییکی
خواهد شد.

مهمترین
خصیصه ی هویت
جمعی ساکنان ایران،
گوناگونی
کانون های
هویت جمعی
است.

این
سخن بدان معنی
است که هویت
های جمعمی به
صورت ها و
اشکال مختلف،
پراکنده و در
عین حال مستقل
از یکدیگر پدیدار
شده اند، زیرا
این گروه های
اجتماعی هستند
که عامل تعیین
هویت جمعی
گروههای
انسانی می
شوند.

نویسنده
معتقد است که
ادیان و مذاهب
در این زمان
(قاجاریه) به
عنوان عنصر
اساسی در شکل
دادن به گروه
های اجتماعی
عامل مهم
دیگری در
پیدایش کانون
های متعدد
هویت جمعی به
حساب می آیند.

تنوع در
ساختار
اجتماعی در
نیمه ی اول
عصر قاجار، به
ظهور کانون
های هویت جمعی
انجامیده و ما
در این عصر
شاهد مجموعه
ای از هویت های
جمعی و جلوه
های ماندگار
آن هستیم.

اولین خصیصه
هویت جمعی در
عصر قاجار،
فقدان هویت
عام جامعه ای
یا هویت ملی
است که صرفا
معلول وجود
کانون های
متعدد هویت
جمعی نیست.

بررسی
ساختار
اجتماعی عصر
قاجار- نیمه
اول – چنین
مستفاد می شود
که تعامل های
بین گروهی یا
وجود نداشته و
یا از چنین
گستردگی برخوردار
نبوده است که
منجر به پیدایش
انسجام جامعه
ای می گردد و
هویت عام جامعه
ای یا ملی را
پدید آورد. در
صفحات 39 و 40
نویسنده علت
بوجود نیامدن
هویت عام
اجتماعی را
بیان می کند.

فصل دوم: ظهور
گفتارهای
جدید هویت
ایرانی

هویت
جمعی به مثابه
یک سازه
اجتماعی است
که به تبع
روند تحولات
اجتماعی و
سیاسی به
معنای وسیع
کلمه پدید می
آید دگرگون می
شود و تغییر
شکل می دهد.

از
نظر نویسنده
مهمترین
رخدادی که ورود
ایرانیان را
به عرصه ی
جدید تحولات
جسمانی ممکن
ساخت، سال های
پیش از زمان
ناصرالدین شاه،
یعنی در زمان
جنگ های ایران
و روس به وجود آمده
بود.

گفتارهای
ایرانیت جدید
از جمله مهمترین
اندیشه های
متاثر از
مواجهه با عصر
مدرن بود، که
در این زمان
پا به عرصه ی
وجود گذاشت، آنچه
در فصل دوم به
آن اشاره می
شود این است
که ایران از
طریق جنگ بین
ایران و روس
با دنیای مدرن
آشنا می شود،
بعد از آن
دولتمردان به
فکر می افتند
و کسانی چون
میرزا صالح
شیرازی روانه
فرنگستان می
شوند تا آن را
برای ایران
ایران بازگو
کنند و بعد از
او نیز کسانی
چون ملکم خان،
طالبوت و
کسانی دیگر
درباره ی
فرهنگستان و
لزوم اینکه
مردم ایران
نیز باید به
این وادی
گرایش پیدا
کنند، به بحث
می پردازند و
برای اولین
بار اینان از
ملت سخن می
رانند و در
جراید کم کم
درباره ی ملت
به جای رعیت و
حقوق ملت و در
کل دولت-ملت
سخن به میان
می آید.

دولت ملتی که
با بدست آمدن
آن حس ناسیونالیستی
و هویت ملی
بدست می آید.

نویسنده در
این فصل از
فتحعلی آخوند زاده
یاد می کند به
نوعی در تلاش
برای هویت ملی
و ایرانی بود،
فتحعلی آخوند
زاده در تلاش
برای این است
که با قرار
دادن کلمه
((غیر)) و با
زدودن خود از
غیر خود، به
موجودیت ناب
خویش دست
یابیم. این
زدودن غیر
شامل خط،
زبان، دین و
فرهنگ و میراث
نظام حکومتی
می شود.

نویسنده در
این فصل افکار
کسانی چون
آخوند زاده و
کرمانی را می
آورد و عناصری
را که آن ها
برای هویت سازی
مهم می دانند
بیان می کند:
آخوند زاده دو
نوع کلمه
براساس غیر
خود،
بازیافتن را
مهم می داند.
غیر عرب که بد
است و غیر
غربی که پیشرو
و خوب است،
کرمانی نیز
این ها ر
اقبول دارد و
به مانند
آخوند زاده
دین و مذهب
تشیع، اسلام ،
خط عربی و
غیره را عامل
بدبختی ایران و
زرتشت و ایران
پیش از اسلام
را برای
بازسازی هویت
ملی بسیار مهم
می داند.

کرمانی در
تجدید مبانی
هویت ملی ایرانی
بر عنصر قومیت
تکیه خاصی
دارد،
ایرانیان از
نژاد آریایی
هستند،
همچنین از
زبان پارسی به
عنوان جزء دیگر
هویت ایرانی
یاد می کند.

از
جمع بندی
ادبیات سیاسی
جدیدی که روشنفکرانی
چون ملکم خان
و مستشار
الدوله طرح کردند،
چنین برداشت
می شود که در
نیمه ی اول سلطنت
ناصری با نشر
اندیشه ی
سیاسی جدید،
گفتار تازه ای
در حوزه ی
اندیشه ی
سیاسی بروز
کرد.

از
سوی دیگر
اسناد و مدارک
تاریخی روشن
می کند که
روشنفکران
این دوران در
نظریه تاسیس
دولت-ملت مدرن
به
ناسیونالیسم
به عنوان ایدئولوژی
ملت ساز توجه
داشته اند، به
عبارت دیگر
آشنایی
روشنفکران
ایرانی با
نمونه ای دولت
ملی در اروپا
و ایدئولوژی
سیاسی
ناسیونالیسم
به عنوان گفتمان
مسلط دولت-ملت
سازی مدرن به
موجب رشد و گسترش
اندیشه
ناسیونالیسم
ایرانی شد.

فصل سوم: جنبش
مشروطیت و
تاسیس هویت
جدید ایرانی

الگوی
مشروطیت و
پیدایش طرز
حکومت به سبک
جدید فراورده
ای است که از
عالم فرنگی به
زمین ما هبوط
کرد. در
ابتدای فصل
نویسنده در
مورد چگونگی
به وجود آمدن
حکومت های
مشروطه و سیر
تاریخی به
وجود آمدن
چنین حکومت
هایی بحث می
کند، نویسنده
معتقد است که
جریان های
بنیادی یاد شده
در کشورهای
اروپایی قبل
از شروع حکومت
مشروطه در
ایران به وقوع
پیوست و مردم
ایران زمین
تحت نظام
اجتماعی و
سیاسی دیگری
به سر می
بردند.

بروز جنبش
مشروطه خواهی
و تاسیس دولت
مشروطه در
ایران را، نمی
توان با تکیه
بر بنیادهای
مادی و اندیشه
های کلاسیک و
معمول موثر در
پیدایش دولت
جدید در غرب
توضیح داد،
زیرا شواهد و
مدارک تاریخی
در تاقضی آشکار
با چنین
ادعایی قرار
دارند.

به
نظر نویسنده
مشروطه کوششی
از سوی نخبگان
برای تاسیس
دولت-ملت مدرن
در ایران بود،
به وجود آمدن
این نوع
دولت-ملت بر
حس همبستگی
ملی ورای دین
و قومیت و... و
نیز عشق
ورزیدن به سرزمینی
خاص ملت به
نام وطن بود.

فصل چهارم: تاثیر تحولات
عصر مشروطیت
بر وضع
ایرانیت جدید:

به
نظر نویسنده
نظام سیاسی
مشروطیت از
زمان تشکیل
دوره ی دوم
مجلس تا
کودتای 1299 به تناوب
دچار وضعیتی
بحرانی گردید
و پروژه هویت سازی
ملی را دستخوش
دگرگونی
بنیادی کرد
(در این فصل
نویسنده تحول
مفهوم
ایرانیت جدید
را نشان می
دهد).

در
دوره ی دوم
مجلس اولین
ایدئولوژی های
سیاسی بروز می
کنند، یک گروه
پیروان ایدئولوژی
سوسیالیستی
در قالب گروه
اجتماعیون- عامیون،
گروه دوم
پیروان
ایدئولوژی
دمکراسی پارلمانی
در قالب گروه
اجتماعیون-
اعتدالیون
وجود دارد. در
اینجا
نویسنده نوع
تعریف هویت
ایرانی و
پروژه ملت
سازی را از
دید این دو
گروه که دو
گروه بزرگ
ایدئولوژی
حاکم بودند بررسی
می کند. در
قسمت دیگر این
فصل نویسنده سعی
در بررسی
پیامد های
اشغال ایران
در جنگ جهانی
اول بر ایده ی
ایرانیت جدید
دارد. در
اینجا به
اعتقاد
نویسنده ورای
تفاوت در ایده
هایی که این
دو گروه به
طور کل خرده
گروه های دیگر
در جزء، برای
پروژه ی ملت
سازی و حکومت
مدرن داشتند،
در حین جنگ
جهانی اول و
بعد از اشغال
ایران این
گروه ها سعی
کردند که قبل
از قول
اعتدالیون و
یا ارتجاع به
قول دمکرات
ها، بپردازند
و به طور
خلاصه می توان
گفت که نوعی
حس وطن دوستی
بین آن ها
پدید آمد، نویسنده
برای اثبات
گفته های خودش
به بعضی مطالب
چاپ شده در
روزنامه ها
استناد می کند
و مدعی است که
وطن خواهی و
دین داری در
این دوره در
هم کشیده شده
بودند و به
یکدیگر مدد می
رساندند، مثلا
حدیث نبوی در
حب الوطن من
الایمان، از
جمله گفتار
هایی است که
در ادبیات
سیاسی این
دوران بارها
به آن استناد
می شد.

تا
پایان جنگ
جهانی اول،
روحیه ی مقاومت
عمومی در
برابر
تجاوزهای پی
در پی بیگانگان
پدید آمد و
موضوع
استقلال کشور
و دفاع از ملیت
و ملت اولویت
پیدا کرد و
سایر ضمیمه ها
و ابعاد پروژه
دولت- کشور
سازی مدرن را
تحت الشعاع خود
قرار داد.

نویسنده
تمام مثال
هایی که می
زند از جراید
و روزنامه
هاست. یعنی
مصداق ها را
از این طبقه
مواد انتخاب
می کند و حوزه
اثبات گفته هایش
را محدود می
کند. در حالی
که در ایران
آن روز تعداد
بسیار کمی از
ملت ایران
سواد داشتند.

اما
واقعیت چه
بوده است؟
مردمی که قرار
است حامی
مدرنیته
باشند چقدر به
مسائل آگاهند
؟ فرهنگ مردم
آن موقع آیا
پذیرای چنین
بحث هایی بوده
یا نه؟ چیزی
که نویسنده به
آن نمی پردازد
در حالی که می
توانست به
نوعی از طریق
همین بحث های
چاپ شده در مقالات
یا مراجعه به
سایر متون
(رمان، داستان
و شرح حال ها و...)
به گفتمان های
غالب و آنچه
که در بین
مردم می گذشته
است دست یابد.

براساس نظر
نویسنده
دراین دوره
یعنی در جریان
جنگ جهانی اول
بر اثر بروز
بحران ها و
نابسامانی
هایی که بوجود
آمد، پروژه
تاسیس مبانی
دولت مدرن با
دشواری های
بسیار جدی
روبرو گشت و
تا حدود زیادی
نیز این امر
به تعویق
افتاد در این
دوران می توان
از وطن دوستی،
بیگانه ستیزی
یاد کرد که
تحت لوای
ناسیونالیسم
ابتدایی رشد
یافت، موضوع
جنگ نیز تا
حدودی به
بازیابی وحدت
ملی- به نحو
عاطفی- یاری
می رساند،
البته به نظر
نویسنده این
حس وطن دوستی
در بین
روزنامه ها و
شاید در حالت
خیلی
خوشبینانه در
پایتخت به
وجود آمد. چرا
که ارتباطات
در این دوره
بسیار ضعیف
بود و اصلا
پروژه ها به
آن نحوی که
نویسنده یاد
می کند نیست.

فصل پنجم:
ایران پس از
جنگ؛ تحول در
گفتمان اصلاحات
و ایرانیت
جدید:

به نظر
نویسنده
دراین دوران
مورد نظر در
ایران اپیستم
(اصطلاح فوکو)
اصلاحات به
شیوه ی فرهنگی
سامان یافت و
توانست سکه ی
رقبا و
مخالفانش را
از اعتبار
بیاندازد،
این امر
مهمترین
رخداد فکری در
روزگار پس از
جنگ جهانی اول
به حساب می آید،
زیرا این
اندیشه، رواج
و مقبولیتی
تام در میان روشنفکران
و نخبگان یافت
که راه نجات
ایران به اجرای
اصلاحات به
سبک اروپایی
بسته است، اگر
اختلافی وجود
داشت به نحوه
ی اجرا و راه
های سازگار
نمودن و بومی
کردن آن الگو
با مقتضیات ایران
مربوط می شد و
لاغیر برای
اثبات این حرف
نویسنده
نمونه هایی از
نوشته های
مطبوعات و
روزنامه های
آن دوران که
به این موضوع
اشاره دارند
مثال می زند.

به
نظر نویسنده
از بررسی
اسناد و مدارک
تاریخی چنین
دریافت می شود
که برای
نخستین بار در
روزگار پس از
جنگ و ایام
بعد از کودتا
موضوع
ناسیونالیسم
ایرانی به
مثابه ی
ایدئولوژی
جدید سیاسی
برای پیشبرد
پروژه
دولت-ملت وارد
عرصه ی تفکر
سیاسی ایران
شد، و نخبگان
آن را برای
ساختن معنای جدید
ایران و
ایرانی بکار
گرفتند.

به
یاد داشته
باشیم، که
میان میهن دوستی
دمکراتیک سال
های نخست
مشروطیت و
ناسیونالیسم
ایرانی تفاوت
های دقیقی
وجود دارد.

فصل ششم:
پیدایش دولت
مطلقه مدرن
ایرانی:

به نظر
نویسنده می
توان گفت که
ایران در
آستانه ی ظهور
قدرت رضاخان،
از لحاظ عینی
و فورماسیون
های اجتماعی-
اقتصادی در
شرایط قرن
هفدهم اروپا
قرار داشت،
ولی از لحاظ
روبنایی و
نظام سیاسی
تحت تاثیر
ایدئولوژی
غرب در قرن
بیستم جای می
گرفت، یعنی
تاثیرپذیری
از الگوهای
سیاسی لیبرالیسم
اروپایی در
جریان جنبش
سیاسی سال های
1283- 1285 شمسی،
تشکیل نظام
سیاسی مشروطه
به دولت مقید به
قانون و آزادی
های مدنی و
سیاسی را
فراهم آورد،
ولی از سوی
دیگر فرایند
پویش تاریخی
ایران از حیث
منطق
اجتماعی، در
قرن هفدهم
اروپا متوقف
شده بود. ساخت
دولت مطلقه
این تناقض را
برای مدتی
برطرف کرد.

در
این فصل
نویسنده به
عوامل تاثیر گذاری
داخلی و خارجی
برای کمک کردن
به ایجاد حکومت
مطلقه اشاره
می کند. از
دوره ی ششم
مجلس به بعد
نوعی حکومت
مطلقه به
سوکردگی
رضاخان به
وجود آمد. باید
توجه داشت که
ساخت دولت
مطلقه ی
ایرانی با ساخت
دولت مطلقه ای
اروپایی
تفاوت هایی
داشت. شاید
بتوان گفت که
مهمترین وجه
تمایز در دولت
مطلقه، به
شرایط تاریخی
ظهور آنها باز
می گردد. زیرا
دولت مطلقه ی
اروپایی در
جریان گذار از
فئودالیسم به
عصر بورژوایی
و نظام های
دمکراتیک رخ
داده، و در آن
نشانه ای از
نهادهای عصر
بورژوایی،
حضوصا ساخت
نظام سیاسی دمکراتیک
دیده نمی شد.
حال آن که
دولت مطلقه در
ایران ملی
فراگشت ها و
شرایط پس از
انقلاب مشروطیت
و پیدایش
اشکالی از
نهادهای
دمکراتیک
پدیدار گردید.

حکومت مطلقه
جدید نوع
جدیدی از پروژه
ملیت سازی و
هویت سازی را
انجام می دهد.
و قبل از همه
چیز راه رسیدن
به آن را رفع
موانع تاسیس
دولت مطلقه می
داند. برای
رفع این مشکل
کوشش های
رضاخان در این
زمینه قابل
تامل است:

1-      سرکوب و
کنترل ایلات و
عشایر

2-      ایجاد
محدودیت های
گسترده برای
حضور روحانیون
در امور دولتی
و اجتماعی

3-      سلب
امتیازات
حقوقی و
اجتماعی
اعیان و اشراف

در بخش دیگری
اقدامات
ایجاد دولت
رضاخان برای
تاسیس دولت
مطلقه ذکر
گردیده است که
شامل:

1-      ایجاد
ارتش متمرکز و
سراسری

2-      گسترش
دستگاه اداری
متمرکز

3-   نظام
حقوقی و
تشکیلات جدید
دادگستری
دولت رضا شاه
نخستین دولت
مدرن مطلقه در
ایران بود و
با آن که برخی
از ویژگی هایش
ریشه در گذشته
داشت.

لیکن
نظام سیاسی
جدیدی برآمده
از درون
تحولات عصر
مشروطیت
محسوب می شد.
حکومت رضا شاه
برخی شیوه های
اعمال قدرت
خودسرانه و
خودکامه را به
سبک حکام
پیشین به کار
می برد. ولی برخلاف
حکومت های
قدیم با تمرکز
بخشیدن به منابع
قدرت، و به
کارگیری
ابزارهای
متمرکز قدرت سیاسی
برای اولین
بار مبانی
ساخت دولت
مطلقه را
ایجاد کرد.
ساخت قدرت
مطلقه، مبین
ویژگیهای یک
((برهه تاریخی))
بود. برهه ای
که دوره های
ششم تا سیزدهم
مجلس شورا را
در برمی گرفت.
طی آن نهادهای
برآمده از
مشروطیت در
درون ساخت
دولت مطلقه
ادغام شد.

فصل هفتم:
دولت مطلقه
مدرن ایرانی؛
پروژه تجدد و
هویت سازی
ملی:

مروری بر
اسناد و مدارک
تاریخی بر این
واقعیت صحه می
گذارد که دولت
مطلقه پهلوی،
دولتی نوساز
بود. نوسازی
ایران به شیوه
ی مدرن، در
عصر مشروطه
خواهی و در
دوره ی
قانونگذاری
اول و دوم
مجلس به خواست
اکثر قریب به
اتفاق نخبگان
و گروه های
پیرامونی
آنها مبدل شد.

در
ممالک فرنگ
نخست، پروژه ی
ملت سازی به
انجام رسید،
به تبع آن
ایجاد دولت
جدید نیز
ضرورت یافت.
در پروژه ی
ملت سازی،
تغییرات زیر
بنایی و
بنیادی صورت
گرفت
و این باطن،
صورت سیاست را
نیز با خود
همراه ساخت و اسباب
فروپاشی ساخت
سنتی و پیش
مدرن حکومت و
تاسیس ساخت
دولت مدرن را
فراهم آورد.
اما این فرآیند
درایران از
چنین الگویی
پیروی نکرد و تقریبا
عکس آن رخ داد.

حکومت قاجار
در برخورد با
قدرت و سرپنجه
ی توانمند
اروپاییان،
به فکر
اصلاحات به سبک
اروپایی
برآمد و از آن
زمان، حکومت
عهده دار
نوسازی
گردیده و
نوسازی حکومت
در تقدم قرار
گرفت.

دولت مطلقه ی
پهلوی به
ترتیبی پروژه های
ملت سازی را
پیش برد که با
اصول و مبانی
دولت مطلقه و
تداوم تاریخی
اش در تعارض
قرار نگیرد.
بدین ترتیب
متعاقب تبدیل
پروژه ی دولت
سازی، پروژه ی
ملت سازی نیز
دگرگون شد و
تابع الزامات
دولت مطلقه
مدرن گردید
پروژه ی
نوسازی ایران
در دوره ی
رضاشاه،
پروژه ای
تجددگرا بود.

ویژگی های
عمومی پروژه ی
تجدد در دوره
رضاشاه دولت
گرایی، ایجاد
جامعه ای شبه
غربی،
پهلویسم
(ایران گرایی
و شاه پرستی)

سکولاریسم:

ظهور گفتار
مسلط هویت
سازی ملی پس
از تاسیس رژیم
مشروطه،
شرایط ویژه ای
برای تاسیس
دولت- ملت و
هویت ملی پدید
آمد. بروز
بحران های پی
در پی و وجود
برخی
نارساییهای
بنیادی، عملا
پروژه ی
مشروطیت را با
بحران رو به
رو ساخت،
پروژه ی هویت
سازی ملی نیز
دچار وضعیتی
مشابه شد.

در
فاصله سال های
1300 تا 1303 گفت و گو
ها بر سر
چیستی هویت
ایرانی و
عناصر سازنده
ی ملیت، سرانجام
به ظهور سه
گفتار هویت
سازی ملی منجر
شد که عبارت
بودند از:

هویت فرهنگی
و باستانگرا،
احیای ملیت
ایرانی در
دایره ی
مقتضیات تمدن
جدید، و ایرانیت
و وحدت ملی.
اگر به
گفتارهای سه
گانه، مجموعه
ای از گرایش
های خرد و
کوچک را در
امر هویت ملی
ایرانی اضافه
می کنیم و نیز
گفتارهای مقاومت
را به معلوم
خواهد شد که
مجموعه ی  بسیار
متنوع و
گوناگونی از
الگوهای هویت
سازی ملی در
میان گروههای
مختلف نخبگان
به چشم می
خورد. از سویی
دیگر می دانیم
که در عصر
پهلوی، پروژه
ی منسجمی برای
هویت سازی ملی
دنبال شد. پرسش
اساسی و کلیدی
این است که
تحت چه شرایطی
و چگونه از
میان
گفتارهای
متعدد هویت
سازی ملی، یک
گفتار هویت
ساز وجه غالب
یافت و بقیه ی
گفتارها را به
حاشیه راند.

واقعیت این
است که پیروزی
گفتار هویت
ایرانی
متجدد، پس از
مواجهه ی
عالمانه و بحث
ها دقیق
نخبگان صورت
نپذیرفت زیرا
هر گفتار هویت
سازی اجتماعی
برای دستیابی
به موقعیت های
مسلط در مقابل
سایر گفتارها،
نیازمند
برخورداری از
تواناییهای
عالمانه نیست.
گفتارهای
هویت سازی از
طریق رابطه و
پیوندی که با
قدرت سیاسی
حاکم برقرار
می سازند.
امکان آفرینش
هویت اجتماعی
را باز می
یابند و یا از
دست می دهند.
به بیان دقیق
تر، از میان
گفتارهای
متعدد هویت
سازی تنها
گفتاری وجه
مسلط می یابد
و رقبا و
مخالفینش را
در حاشیه قرار
می دهد و
پروژه ی هویت
سازی را
راهبردی می
کند، که از
بیشترین
پیوستگی یا
قدرت سیاسی برخوردار
باشد.

زیرا در اصل
پروژه ی هویت
سازی در دوران
جدید جزئی از
پیکره و ساختمان
قدرت سیاسی
است، و هر
ساختار معینی
از قدرت
سیاسی، هویت
اجتماعی ویژه
ی خود را می
آفریند، هویت
مخلوق، در
نهایت، شرایط
عینی و ذهنی بازتولید
و دوام خالق
خود یعنی قدرت
سیاسی را فراهم
می آورد. دولت
مطلقه ی
پهلوی، نیز از
جمله دولت های
مدرن بود که
برای ماندگاری
و دوام ساخته
و پرداخته
کردن صورت
خاصی از هویت
اجتماعی-یا
ملی بوده.

تجددگرایان
عصر پهلوی
برای ایجاد دولت
مطلقه مدرن و
ساختن سوژه ی
ایرانی به
عنوان ملت،
لاجرم می
بایست در روند
شکل گیری هویت
اجتماعی
دخالت کنند، و
سمت و سوی
هویت سازی را
به ترتیبی
سامان دهند،
که در نهایت،
شکل خاصی از
هویت اجتماعی
استقرار
یابد، تا به
بازتولید
مناسبات قدرت
حاکم یاری
رساند.

دخالت در
فرآیند هویت
سازی، یک تمایل
شخصی و یا
نوعی علاقه ی
گروهی در میان
حکمرانان
جدید نیست،
بلکه سخن از
ضرورت
اقدامات حیاتی
برای صاحبان
قدرت در میان
است. دولت
پهلوی با
مداخله اوامر
هویت ساز
اجتماعی،
زمینه های
دوام و بقای
خود را فراهم
می ساخت و بخش
مهمی از شاکله
ی مشروعیت
خویش را می آفرید.

عناصر
سازنده ملیت
ایرانی در
گفتار مسلط
هویت ایرانی
متعدد
عبارتند از:
زبان فارسی،
نژاد آریایی،
پیشینه مشترک
تاریخ میهن
دوستی و شاه
پرستی.

شواهد نشان
می دهد که
ناسیونالیسم
در کشورهایی
چون ایران و
در دهه های
آغازین سده ی
بیستم، از
خصلتی
آرکاییستی و
باستان گرا برخوردار
بوده است.

فصل هشتم: روش ها و
رویکردهای
دولت مطلقه
پهلوی در پروژه
ی هویت سازی
ملی:

در
این فصل روش و
رویه هایی را
که دولت مطلقه
پهلوی برای
اجرای پروژه
هویت سازی و
تاسیس سوژه
ایرانی متجدد،
استفاده کرده
مورد بررسی و
ارزیابی قرار
می گیرد. روش و
رویه های یاد
شده را می
توان در سه گروه
بزرگ از
یکدیگر تفکیک
کرد: آموزش،
ضوابط حقوقی و
تبلیغ و
ترویج.

دولت با استفاده
از ساز و کار
آموزش و بهره
گیری از سلطه
ی انحصاری بر
محتوا و شکل
نظام آموزش
ارزش های مورد
نظر خود را در
زمینه ی هویت
مطلوب اجتماعی
به شهروندان
منتقل می کرد.
دانش آموزان سطوح
مختلف و
دانشجویان از
مهمترین
گروههای اجتماعی
بداند که
موضوع روش های
آموزشی قرار
می گرفتند.
(علی اکبری ، 1384 :
ص 272)

منظور از
رویه های
حقوقی،
چارچوب مقررات
و تصمیم های
رسمی بود که
دولت با به
کارگیری آن،
شهروندان را
در قالب های
جدیدی توصیف می
کرد، و مبانی
لازم برای
تکوین هویت
اجتماعی مورد
نظر خود را
فراهم می
آورد.

تغییر در سبک
زندگی
ایرانیان و
ایجاد نمونه ی
آرمانی، از
جمله اهداف
کلان پروژه
تجدد، و
متعاقبت آن، پروژه
هویت سازی
اجتماعی بوده
وصول به این
هدف، علاوه بر
بکارگیری روش
های آموزشی و
رویه های
حقوقی،
مستلزم بهره
گیری از روش
های تبلیغی
نیز بود.

نقد :

فوکو
در رساله ی "نیچه،
تبارشناسی و
تاریخ" اعلام
کرد که از
منظر تبارشناسی،
روش تاریخ
چیزی نیست جز
ثبت و ضبط منش
ویژه و بی
همتای
رویدادهای
تاریخ (فوکو ، دیرینه
شناسی دانش ص 139)
تبار شناسی در
پی تداوم و
پیوستگی میان
رویدادها و
وقایع نیست،
بلکه می کوشد
گسست ها و
ناپیوستگی ها
را که در
روندهای
تاریخی-اجتماعی
مورد غفلت قرار
گرفته کشف
کند. به دیگر
سخن، آنجا که
پژوهندگان
سنت را به
دنبال پیشرفت
و ترقی و جدیت
در جستجو
هستند،
تبارشناس
چیزی جز
بازیچه و تکرار
نمی بیند.

به
نظر می رسد
نویسنده(علی
اکیری ) نیز در
پی انجام چنین
پژوهش تاریخی
است یعنی می
خواهد از روش
تبارشناسی
استفاده کند
نه اینکه فقط
به ذکر روایت
تاریخی
بپردازد. به
همین خاطر از
تبارشناسی
هویت جدید
ایرانی
استفاده کرده
است. روشی که
تا اندازه ای
سعی شده
اقتباس از
آنچه باشد که
فوکو در تبارشناسی
و دیرینه
شناسی مدنظرش
است. به طوری
که در پاره ای
موارد نیز از
فوکو نقل قول
می کند.

اما
به نظر می رسد
که گاهی در
این باره از
سنت فوکو خارج
می شود یا آن
را درست به
کار نمی برد.
فوکو در کتاب
دیرینه شناسی
دانش به طرح
این پرسش می
پردازد که آیا
می توان نظام
دلالتی و
گفتمانی دوره
ای را در مورد
عصر دیگر به
کار گرفت؟
پاسخ او منفی
است. به نظر
او، تاویل هر
دوره ی تاریخی
باید همساز با
داده های
علمی، فرهنگی
و اجتماعی
همان عصر باشد
و ابزار خود
را از عقلیت
ناشی از همان
دوره استخراج
کند. پس هر
دوره ی نظام
تاویلی روشها و
راهبردهای
خاص خود را
دارد. بنابراین،
نظام نشانه
شناسی و
دلالتهای
حاکم بر هر دوره
با دوره های
دیگر تفاوتی
اساسی دارد:

کار
دیرینه شناسی
آن است که
سامان و انگاره
ی دانایی هر
روزگار را در
سایه ی اسناد
و مدارک مربوط
به همان دوره
مطالعه کند.
بنابراین،
دیرینه شناسی
دانش به اصل
عدم تداوم تکیه
می کند و در پی
آن است که
دوره های
مستقل و متمایز
را در تاریخ
بشناسد و
عناصر همسوی
یک نظام زبانی-معرفتی
را گردآورد و
قواعد حاکم بر
آن ها را معین
کند(فوکو،دیرینه
شناسی دانش ص 158).
به نظر می رسد
نویسنده این
کتاب نیز در
پی انجام چنین
پژوهشی است
اما در بررسی اسناد
و مدارک
تاریخی شاید
تا حدودی کم
کاری کرده
است. چرا که
وقتی می خواهد
در مورد
گفتمان حاکم
بر هر دوره
بحث کند آنچه
را که به
عنوان مثال می
آورد فقط از
روزنامه های
آن روز است و این
چیزی که روش
پژوهشی کتاب
حول آن می
چرخد یعنی
منبع اطلاعات
تا حدودی
محدود است
همان طور که
می دانیم
تاریخ تحول
ایران به طور
خاص و جوامع
جهان سوم به
طور کل، با
تاریخ تحول
جوامع
اروپایی به
کلی فرق می
کند. به طور مثال
وقتی در مورد
تلویزیون در
جامعه
اروپایی حرف
می زنیم با
حرف زدن در
مورد
تلویزیون در ایران
و جوامع جهان
سوم بکلی فرق
می کند چرا که
تلویزیون
اروپایی
تاریخ فرهنگ
شفاهی، فرهنگ
کتبی، سپس
رادیو را در
پشت خود دارد
اما در ایران
ما هنوز فرهنگ
کتبی جا
افتاده ای
نداشتیم
(فرهنگی که
اروپا در آن
یک تجربه 200 ساله
داشت) که
رادیو آمد
هنوز با رادیو
کاملا آشنایی
نداشتیم که
تلویزیون
آمد، پس می
بینیم که
مخاطب
اروپایی که به
تماشای تلویزیون
می پردازد به
کلی با مخاطب
ایرانی فرق
دارد. مخاطب
اروپایی خود
به مرحله ای
که اکنون در آن
قرار دارد
رسیده است اما
مخاطب ایرانی
چنین نیست.

پس
وقتی که
نویسنده کتاب
مثال های خود
را که برای
نشان دادن
گفتمان حاکم
هر دوره از
روزنامه ها می
آورد به هیچ
وجه نمی تواند
گفتمان حاکم
جامعه ایران
باشد بلکه فقط
تا حدودی
بیانگر
گفتمان حاکم
نسل باسواد که
کمتر از 5 درصد
جامعه ایران
آن موقع را
دارند، نشان
می دهد. و این
روش تحلیل
آرشیوی را که
فوکو از آن
استفاده می
کند و نویسنده
کتاب نیز سعی
در استفاده از
آن را دارد،
حداقل به خاطر
تاریخ تحول
جامعه
اروپایی و
ایرانی با هم
تفاوت اساسی
دارد و
نویسنده
نباید فقط به
روزنامه های
آن دوره اشاره
می کرد. بلکه
باید برای کسب
اطلاعات از
روش های دیگری
نیز استفاده
می کرد تا کار
پژوهشی بهتری
انجام دهد.
اما روشی که
نویسنده بکار
می برد بسیار
قابل تحسین و
توجه است چون
حداقل با
روشهای بکار
رفته دیگر در
این نوع پژوهش
که تاکنون
انجام گرفته
است متفاوت
است و روش
تبارشناسی که
بکار می برد
بسیار مفید
است. همان طور
که نویسنده خود
اذعان می دارد
هویت اجتماعی
ایرانیان، از
یک ماهیت ثابت
و پیوستگی
تاریخی برخوردار
نبوده است.
تاریخ هویت در
ایران معاصر،
تاریخ گسست ها
و پیوستگی
هاست. تحول
پروژه هویت
سازی ملی
ایرانی به
پروژه هویت
سازی ایرانی متجدد،
مهمترین گواه
وجود گسست های
متعدد در امر
هویت اجتماعی
ایرانیان
محسوب می شود.
(علی اکبری، 1384: ص
294)

که
اثباتی برای
روش
تبارشناسی
است که از آن
استفاده کرده
است. نویسنده
نمی خواهد
هویت ملی را
که تا پایان
عصر پهلوی اول
با آن مواجه
هستیم تداوم و
پیشرفت هویت
ملی از قبل بداند
بلکه سعی وی
بر این است که
در هر دوره
بنا به اقتضای
گفتمان حاکم
نوعی هویت
جمعی وجود
داشته است که
خود نتیجه ی
گفتمان قدرت
آن دوره بوده
است. اما نکته
ی دیگری که
باید به آن
اشاره کرد این
است که نویسنده
گفتمان قدرت
سیاسی حاکم را
عامل اصلی این
تغییر و تحول
هویت ملی می
داند. همان
طور که خود
بیان می دارد "
مهمترین دستاورد
پژوهش این
کتاب اثبات
این مهم است
که قدرت (در
معنای قدرت
حکومت)، یکی
از علل اساسی
بروز پروژه
تجدد و هویت
سازی ایرانی
متجدد بوده است.(علی
اکبری ،1384 : ص 186)"
اما آنچه که
مورد نظر فوکو
است در مورد
قدرت، قدرت در
معنای خرد
قدرت است و
نسبت به معنای
قدرت فقط قدرت
حکومت عام تر
است و اشکال
مختلف قدرت در
جامعه را شامل
می شود.

اما
آنچه که جالب
است این نکته
است که
نویسنده نمی
خواهد کار
ارزشی انجام
دهد یعنی کاری
به این ندارد
که هویت جمعی
و ملی را که در
دوران مختلف
جامعه ی ایران
با آن روبرو
بوده است، خوب
است یا بد و یا
اینکه
ارزشمند است
یا بی ارزش.
نویسنده فقط
سعی دارد
گفتمان های
حاکم بر جامعه
هر دوره را
بیان کند و
نوعی از هویت
جمعی و ملی را
که در هر دوره
وجود داشته
است را در
سایه ی این گفتمان
ها تحلیل کند.
در نتیجه کاری
به این ندارد
که آیا هویت
جمعی (ملی) که
در هر دوره
وجود دارد آیا
تکامل دوره
قبل است یا نه؟
و یا اینکه
آیا این هویت
جمعی و ملی
درست است یا
غلط؟ و نیز
کاری به این
ندارد که آیا
مثلا تفسیری
که از هویت
ملی در دوره
مشروطه می شده
است برگرفته
از اروپا است؟
آیا با تفسیر
اروپایی آن
مشابه است یا
نه، بلکه فقط
سعی دارد
گفتمان مسلط
را که باعث
شده اند در هر
دوره با هویت
ملی و جمعی
متفاوتی
مواجه شویم را
نشان دهد.

نویسند ه بحث
هویت جدید
ایرانی را از
زمان قاجار تا
اواخر دوره ی
پهلوی اول را
مطرح می کند.
زیرا در این
دوره ایرانی
ها با اروپایی
آشنا می شوند
و همین آشنایی
ایرانیان با
دنیای مدرن
باعث می شود
که ایرانی های
در جواب پرسش
"چرا غربی های
پیشرفت کرده
اند و ایرانی
ها عقب مانده
اند؟" به نوعی
به دنبال هویت
خود باشند.
یعنی در جواب
این پرسش و
کوشش هایی که
در ایران برای
مدرن شدن صورت
گرفت باعث شد
که ایرانی ها
تعریفی متفاوت
تر از آنچه که
قبلا درباره ی
هویت داشتند،
ارائه دهند. و
یا اینکه در
کشمکش برای
رسیدن به
مدرنیته
گفتمان مسلط
باعث شد که
هویت جمعی
ایرانی یک
تاریخ جدید و
دوره ی جدید
پیدا کند.

نویسنده
برخورد
ایرانیان با
تمدن غرب و
آشنایی با آن
را مهمترین
عامل در بوجود
آمدن هویت
جدید ایرانی
می داند .
ازنظرنویسنده
درنتیجۀ
تجارب
ایرانیان
برای مدرن شدن
و براثرآشنایی
آنان با تمدن
اروپایی   اشکال
متفاوت از
هویت جدید
ایرانی با
فراز و فرود
بسیار زیاد در
دوره های
مختلف، بوجود
می آید که
نویسنده سعی
در بازشناسی
آن ها دارد.

به
نظر نویسنده
ایرانیان پیش
از قرار گرفتن
در گردونه ی
مدرنیت جدید
اروپایی،
صاحب صورت های
متعدد و مختلف
هویت جمعی
بودند، وجود
اشکال گوناگون
هویت جمعی،
ریشه در
ساختار
موزاییکی جامعه
ایرانی و
رابطه تعارض
آمیز قطعات
موزاییک های
اجتماعی، و
ساختار
پراکنده قدرت
سایر این
سرزمین با
یکدیگر داشت.
آشنایی
ایرانیان با
ایدئولوژی
های جدید
اروپایی و
رسوخ مناسبات
سرمایه داری
اروپایی،
پیوستگی روند
تحولات داخلی
ایران با
سیاست های
قدرت ها بزرگ،
موجبات ظهور
گفتارهای
جدید هویت را
فراهم آورد.
این فراز و
فرودها در فصل
های مختلف
کتاب بیان شده
است.

نتیجه :

استدلال
اولیۀ این
پژوهش آن بود
که ایرانیان پیش
ازقرارگرفتن
درگردونۀ
مدنیت جدید
اروپایی،صاحب
صورتهای
متعدد و مختلف
هویت جمعی بودند.وجود
اشکال
گوناگون هویت
جمعی ، ریشه
در ساختارموزاییکی
جامعۀ
ایران،و
رابطۀ تعارض
آمیزقطعات
موزاییک های اجتماعی،
و
ساختارپراکندۀ
قدرت سیاسی
این سرزمین با
یکدیگرداشت.

اما آشنایی
ایرانیان با
ایدئولوژی
های جدید
اروپایی و
رسوخ مناسبات
سرمایه داری
اروپایی و
پیوستگی روند
تحولات داخلی
ایران با
سیاستهای
قدرتهای بزرگ
موجبات ظهور
گفتارهای
جدید هویت را
فراهم آورد. براساس
پژوهش حاضر
براین امرنیز
تاکید شد که هویت
اجتماعی
ایرانیان
ازیک ماهیت
ثابت و پیوستگی
تاریخی
برخوردار
نبوده است.
تاریخ هویت
درایران
معاصر، تاریخ
گسست ها و
پیوستگی هاست.تحویل
پروژۀ هویت
سازی ملی
ایرانی به
پروژۀ هویت
سازی ایرانی
متجدد ،
مهمترین گواه
وجود گسست های
متعدد
درامرهویت
اجتماعی
ایرانیان
محسوب می شود.

شاید
مهمترین
دستاورد
پژوهش حاضررا
بتوان اثبات
این مهم دانست
که قدرت یکی
از علل اساسی
بروز پروژۀ
تجدد و هویت
سازی ایرانی
متجدد یوده
است.هویت
ایرانی در
دورۀ رضاشاه خود
به خود پدید
نیامد و یا به
قول عده ای
سرازخواب
چندین
هزارساله
برنداشت بلکه
دقیقا برپایۀ
مقتضیات قدرت
و به مثابۀ جزئی
از گفتار مدرن
قدرت ساخته
شد.البته دولت
مطلقه به
منظور تاسیس
هویت ایرانی
متجدد ازبرخی
عناصر موجود
در هویت
فرهنگی
دیرپای
ایرانیان نیز
بهره جست . ولی
با تعریف
جدیدی از آنها
این عناصر را
درساختمان
هویت ایرانی
متجدد به
مثابۀ مصالحی
برای بنای
تازه به کار
گرفت . همچنین
دولت مطلقۀ
مدرن پهلوی
اول ، بنا به
خصلت استقلال
نسبی اش از
طبقات و
گروههای
اجتماعی
توانست پروژۀ
هویت سازی را
سامان دهد.

در
پایان اشاره
به این نکته
حائز اهمیت
فراوان است که
ساخت دولت
مطلقه به
عنوان یک مرحلۀاساسی
درتاریخ
سیاسی ایران
محسوب می شود
که کل مبحث
هویت سازی و
تجدد تنها
درپرتو قدرت
آن ممکن و
میسر گردید.

منابع:

1.      علی
اکبری،محمد،1384،تبارشناسی
هویت جدید
ایرانی ،تهران،انتشارات
علمی و فرهنگی

2.      رجایی ،
فرهنگ،1384،مشکلۀ
هویت
ایرانیان
امروز،تهران،نشر
نی

3.      فوکو،میشل،دیرینه
شناسی دانش