دانشکده
علوم اجتماعی
دانشگاه
تهران

نگاه دینی
به هویت ملی
ایران

نقد
و بررسی کتاب:
مولفه‌های
هویت ملی در
ایران

لیلا پناهی

کارنوشت
دانشجویی
برای درس
مبانی تاریخ
اجتماعی

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت ایرانی

زیر
نظر دکتر
جوادی یگانه

بهمن
1385

●
اطلاعات کتاب
شناختی:

پژوهشگاه
علوم انسانی و
مطالعات
فرهنگی، 1381، مولفه‌های
هویت ملی در
ایران،
تهران، دفتر
نشر معارف.

مقدمه

ایران
اولین كشورى
بود كه به
مذهب توحیدى
نائل آمد و
تاریخ ادیان
را در جهان
متحول كرد(در
قالب
مهرپرستى)؛
اولین ملتى
بود كه به
ظهور منجى در
آخر الزمان
اعتقاد یافت(در
قالب زرتشت)؛
پس توحید و
ظهور منجى در
آخر الزمان
محور اعتقاد
ایرانى را
تشكیل مى‏دهد.

ایرانى‏ها
شیعه هستند،
در توحید و
انتظار منجى
آخر الزمان
بالاترین ملت
و كشور هستند (توجه
هانرى كربن) و
از ازدواج و
همراه بودن توحید
و انتظار
ظهور، در
ایران معنا
سازى عظیمى داشته
است كه در
قالب عرفان
ایرانى تجلى
یافته است.
عرفانى كه
بیشترین
چارچوب
معرفتى را به
جهان عرضه
داشته است.

در
شناخت ایران،
مسئله نخست،
توجه
حوزه فرهنگى
یا جغرافیاى
فرهنگى ایران
است. كه شامل
قفقاز و
بخش‏هایى از
ماوراى آن،
آسیاى میانه،
افغانستان،
عراق فعلى،
شمال غربى
هندوستان و
ایران امروز
است كه همه و
همه به
ایرانشهر
مشهور است؛
شناخت این
حوزه فرهنگى
بسیار مهم
است.

جاده
تمدنى ایران
از سمرقند و
بخارا آغاز
مى‏شود و به
هرات مى‏رسد و
سپس به مشهد،
تهران،
همدان،
كرمانشاه،عراق،
فلسطین، مصر و
شمال افریقا امتداد
مى‏یابد.

فلات
ایرانى یا شكل
جغرافیایى آن
كوهپایه‏اى
است؛ بیشتر
جمعیت
ایرانى‏ها در
كوهپایه‏ها
مستقر هستند و
زمانى به
دشت‏ها
مى‏آیند كه امنیت
اجتماعى،
سیاسى،
اقتصادى و
نظامى در اوج
باشد و مشاركت
ایرانى رواج
یابد و زمانى
بر كوه‏ها
پناه مى‏برد
كه امنیت ایرانى
وجود نداشته
باشد.

ایران
كشورى چند
نژادى است؛
نژاد شمالى،
روسى، آلپى،
مدیترانه‏اى
و... ؛ در
دوره‏هاى
بعد، تركى،
مغول و عرب
نیز مطرح شدند
كه در نتیجه نسل
امروزى ایرانى،
از چند نژاد
فوق
تركیب‏هاى
متفاوتى یافته
است.

مركز
و ثقل فرهنگ
ایرانى را
حوزه‏هاى
فرهنگى تهران،
همدان،
اصفهان و فارس
تشكیل مى‏دهد
كه ثبات بخش
ایرانى را به
عهده دارد؛
چنان كه اولین
دولت مستقر
ایرانى، یعنى
مادها و سپس
هخامنشى‏ها
در همین نقطه
استقرار یافتند.
و حوزه‏هاى
فرهنگى غیر
مركزى ایران
خوزستان،
سیستان و
بلوچستان،
خراسان بزرگ و
آذربایجان
است كه
حوزه‏هاى
تعاملى
فرهنگى را
تشكیل مى‏دهد.

به
علت كم آبى در
ایران، زندگى
در اطراف آب
شكل مى‏گیرد؛
پس زندگى
واحه‏اى است
كه غالباً در
روستا شكل
مى‏پذیرد. هر
روستا یك حوزه
فرهنگى را
تجسم مى‏بخشد
و چون پراكندگى
جمعیتى دارد،
نوعى حالت خود
محورى فرهنگى در
هر روستا رخ
مى‏دهد، یا به
عبارتى، هر
روستا خود یك
حوزه فرهنگى
مستقل و در
حال تعامل با دیگر
روستاها (به
عنوان یك حوزه
فرهنگى) است و همین
حوزه‏هاى
مستقل و
هسته‏اى
ایرانى است كه
موجب ثبات
فرهنگى ایران
مى‏شود. شاید به
همین دلیل است
كه مردم
شناسان
ایرانى چون جلال
آل احمد، سخت
بر فرهنگ
روستاییان
تكیه دارند.

زبان
فارسى چارچوب
دیگر فرهنگ
ایرانى را تشكیل
مى‏دهد و چون
زبان قلب
فرهنگ است، پس
زبان فارسى
قلب فرهنگ
ایرانى است.
زبان فارسى،
زبانى موزون
است، زبان شعر
و خیال، و زبان
احساس و تخیل
است؛ و به
زبان عرفان
تبدیل شده است
و جهان بینى
معنویت‏گراى
ایرانى را شكل
مى‏دهد.

ییلاق
و قشلاق یك
فرهنگ ایرانى
است؛ یعنى مهاجرت
از هواى گرم
به ییلاق و در
فصل سرما حركت
به قشلاق، و
این در تمامى
انواع زندگى
شهرى،
روستایى و
عشایرى تطبیق
داشت، به طورى
كه هر شهر و
روستا یك
ییلاق و یك قشلاق
داشت و این
حالت نوعى
زندگى عشایرى
براى ایرانى‏ها
ایجاد كرده
بود.

ادیان
زرتشت و اسلام
و خصوصاً مذهب
شیعه، در ایران،
رشد و تكوین
یافته است.
دین زرتشت پیش
از اسلام و مذهب
تشیع پس از
اسلام، هویت
فرهنگى
ایرانیان را
مى‏سازند كه
در هر دو دین
كه براساس
توحید و دعوت
به ملكوت
خداوند شكل
گرفته است،
حماسه و صداقت
دو عنصر اساسى
آن را تشكیل
مى‏دهند.

ایران یك
كشور چند قومى
است، پس زبان
فارسى به
عنوان زبان
قوام بخش
ایرانى با همه
زبان‏ها در
حال تعامل
بوده است؛ به
خصوص در بعد
نوشتارى، مثل
زبان آرامى و
عیلامى و
آشورى، و
بعدها با زبان
عربى و امروزه
با زبان‏هاى
لاتین و همین
مسئله موجب
بالندگى زبان
فارسى شده
است.

حكومت
ایرانى در
گذشته، با سه
مقطع روبه‏رو
است؛ الف.
دوره
بینانگذار كه
با شخصیتى
كاریزما و
بزرگ شروع شده
است.

ب.
دوره میانى یا
دوره استقرار
كه اهداف
بنیانگذار به
ثمر
مى‏نشیند،
ولى از همین جاست
كه انحرافات
شروع مى‏شود و
موجب انحطاط مى‏شود
كه غالبا با
استبداد
پادشاهان در
مقابل
روحانیت شروع
شده است.

ج.
دوره انحطاط
كه با تزلزل
حكومت مركزى و
بى‏لیاقتى
حاكمان و
بى‏تفاوتى
مردم همراه
مى‏شده است و
با یك حمله
كوچك یا بزرگ
خارجى از هم
مى‏پاشید.

عدالت،
نظریه‏اى
سیاسى ایرانى
در طول تاریخ بوده
است. ایرانیان
خدا را ماقبل
حكومت مى‏دیدند
و چون خداى
واحد عادل
است، پس حاكم
نیز باید عادل
باشد و عدالت
را نسبت به
مردم رعایت
كند؛ پس عدالت
از خداوند
شروع مى‏شود و
به حاكم و سپس
به مردم
مى‏رسد.

پراكندگى و
فضاى ارتباطى
ایران، نوعى
سهولت نفوذ
خارجى را در
تمدن‏هاى
ایرانى ایجاد
مى‏كند؛ مثل
سهولت ورود
«سواران» اسكندر
در تمدن
جاده‏ساز
هخامنشى و
ورود «سواران»
مغول در تمدن
جاده‏ساز
اسلامى. پس بافت
امنیتى ایران
با ارتباطات
یك پیوند عظیم
دارد كه در
مناسبات
ایرانى باید
سخت به آن
توجه شود؛ این
زمانى است كه
یك هژمونى
وحدت‏بخش مركزى
در ایران
تضعیف شود.
قومیت‏ها
مستقل عمل مى‏كنند
و این موجب از
هم‏پاشیدگى
درونى مى‏شود
و با اندك
حمله خارجى
شكست را نصیب
ایران مى‏كند
(مثل حمله
محمود افغان).

پس از
تسلیم ایران
به این
قدرت‏ها، بزرگان
سرسازگارى با
این قدرت‏هاى
مسلط مى‏گذارنند
و سعى مى‏كنند
كه در قدرت
سهیم شوند و این
هم در ورود
اسكندر و هم
مغول رخ داد.
نوعى تركیب
ایرانى ـ
مهاجم به وجود
مى‏آید كه
هویت ساز پس
از ورود
مهاجمین به آن
شده است و سپس
مراحل بعدى به
وجود مى‏آید
كه فرهنگ
ایرانى كم‏كم
خود را یافته
و با سنتز
نهایى بر
فرهنگ مهاجم
مسلط شود و یك
مرحله جدید
فرهنگى
ایرانى را
بنیان مى‏گذارد
كه غالبا یك
تمدن بزرگ
ایرانى بوده
است.

زمین، بنیاد
اقتصادى
ایران را تشكیل
مى‏داده است؛
البته زمین در
كنار آب؛ زمین
و آب،
هویت‏ساز
نظام‏هاى
اقتصادى و
سیاسى و فرهنگى
و اجتماعى
است، به همین
دلیل تحلیل
تاریخ ایران
بدون در نظر
گرفتن این دو
پارامتر بسیار
تحلیل ناقص و
یا شاید معكوس
داشته باشد.
زمین و آب یك
نوع نظام حاكم
مركزى و حاكم
زمین‏دار و
كشاورز و مكمل
آن خوش‏نشین و
صنعتگران
هویت‏ساز شد و
روستاى
ایرانى بوده و
هست و خواهد
بود كه البته
در طول تاریخ،
تحولات بسیار
به خود دیده
است.

ایران در
منطقه اورسیا
یا اروپا ـ آسیا
واقع شده است؛
پس راه
ارتباطى شرق و
غرب (پس از در
نظر گرفتن
جاده تمدنى
خود كه پیش‏تر
ذكر شد) از
ایران
مى‏گذرد.

این‌ها
همه مؤلفه‌هایی
هستند كه در
بررسی هویت
ملی ایرانی
باید مدنظر
قرار گیرند و
مطالعه هویت
ایرانی بدون در
نظر گزفتن این‌
موارد، ممكن
نیست یا دست
كم مطالعه‌ای
مفید و سودمند
نخواهد بود.
نتایجی كه به
دست خواهد آمد
نیز، نتایجی
غیر واقعی
خواهند بود.

بحث
هویت ملی با
توجه به
حساسیت و
اهمیتی كه دارد،
اكنون از حوزه
مراكز
دانشگاهی و
محافل علمی
خارج شده و به
سطح محافل
سیاسی،
احزاب، مطبوعات
و همچنین
نهادهای
قانون‌گذاری
راه یافته
است. لیكن
تنوع و تكثر
دیدگاه‌های
فرهنگی در این‌گونه
امور، بررسی و
ریشه‌یابی
این مسأله و
بحث پیرامون
ابعاد آن را
به موضوعی
مورد مناقشه و
گاه بغض آلود
مبدل نموده
است. این امر،
علاوه بر
حساسیت‌های
سنوات اخیر و
سیاست‌های
ملی و رسمی در
انقلاب
اسلامی، ناشی
از آن است كه
بیشتر
تبلیغات و نیز
تحقیقات در دروه
پهلوی در
ارتباط با این
موضوع بوده
است. لذا ضمن
مد نظر
قراردادن
تمهیدات فوق،
باید اذعان
داشت كه در
بحث «هویت
ملی» مانند
اغلب مسائل
سیاست ملی و
موضوعات حساس
و ریشه‌ای،
توجه به ابعاد
و اصول امری
اجتناب‌ناپذیر
و ضروری است.

توضیحاتی
در خصوص كتاب

در
كتاب مولفه‌های
هویت ملی در
ایران، به
موضوع مهم،
ریشه‌ای و
بسیار بحث‌انگیز
«هویت ملی»
پرداخته شده
است. مسأله‌ای
كه نه تنها از
ابعاد
تاریخی،
سیاسی، اجتماعی
و فرهنگی قابل
طرح در حوزه
نظری است،
بلكه در بعد
عملی نیز
بازتاب‌ها و
جلوه‌های مهم
و شایان توجهی
در عرصه‌های
مختلف ملی و
فراملی از خود
نشان می‌دهد.

در این
مجموعه،
دیدگاه‌های
تاریخی،
فلسفی،
اجتماعی و
اندیشه‌های
سیاسی
محورهای غالب
در این مقالات
بوده است. هر
چند ابعاد
بررسی شده،
گاه متفاوت و
حتی نقطه
نظرات نیز
كاملا بر هم منطبق
نیست، لیكن
مجموع و معدل
كار، نوعی
فضای مشترك و
زمینه‌ای كلی
را ترسیم می‌نماید
كه می‌تواند
برای علاقه‌مندان
و پژوهندگان
این حوزه فكری
مفید واقع شود.

مقاله
اول با نام
«هویت ملی
ایرانی در
كشاكش تحولات
سیاسی ایران،
در چهار قرن
اخیر» با نگرشی
كه تاریخ تحولات
سیاسی بر آن
سایه افكنده
است، به
امواجی كه
هویت ملی
ایران را
متاثر ساخته
پرداخته و سیری
منطقی را در
این زمینه
دنبال نموده
است.

مقاله
«ناسیونالیسم
رمانتیك در
ایران» به نقد
نوعی ملی‌گرایی
در ایران می‌پردازد
و با بیان
مفهوم شرق
شناختی، آن را
به عنوان
ناسیونالیسم
ایرانی
ارزیابی و نقد
كرده است.

مقاله
«غرب‌گرایی و
استحاله هویت
ملی ایران» به
مسأله مدرنیسم
در ورود غرب
به ایران
پرداخته و
تاثیر آن را
بر هویت ملی
به نقد و
ارزیابی
كشیده است.

مقاله
«رهیافت
نظریه ذات در
فهم هویت ملی»
با نظری فلسفی
به طرح موضوعی
فكری و مهم
پرداخته و
معتقد است كه
برای هویت ملی
باید به لایه‌های
بنیادین آن
توجه نمود و
از این منظر
به تحلیل
پدیده‌های
ذهنی و عینی
هویت ملی
پرداخت.

مقاله
«ملیت یا
ابتنای زندگی
بر ولایت و
شریعت» به
مفهوم ملیت و
سیر خاص و
بنیادهای
ویژه آن در
ایران عصر
صفوی توجه داشته
و سعی نموده
است كه درك
جدید ایرانی
را از مفهوم
ملی در تولد
نوین ایران از
عصر صفویه به
بعد ترسیم
نماید.

آخرین
مقاله با نام
«نگاهی به
مفهوم هویت
ملی و حكومت
دینی در بخشی
از مطبوعات
سال‌های 1320-1332»
نظری تاریخی
به مقطع حساس
بعد از شهریور
1320 افكنده و مطبوعات
متنوع و
متفاوت آن
زمان را
براساس دو موضوع
هویت ملی و
حكومت دینی
بررسی نموده
است.

هویت
ایرانی در
كشاكش تحولات
سیاسی ایران
در چهار قرن
اخیر ـ رسول
جعفریان

نویسنده
در این مقاله
تلاش دارد تا
بنیان‌های
هویت ایرانی
را در طول
چهار قرن
اخیر، یعنی از
دوران حكومت
صفویه تا
اواخر حكومت
پهلوی پی‌گیری
كند. تعریفی
كه نویسنده در
ابتدای مقاله از
هویت ارایه می‌كند،
این است كه آن
را امری سیال
و نسبی می‌داند
و معتقد است
كه هویت در
نسبت با آنچه
كه در اطراف
آن وجود دارد،
تعریف می‌شود.
از این روی
برای فهم هویت
جمعی موجود در
یك كشور، لازم
است روی چند
بعد مهم،
اساسی و محوری
كه نقش اصلی
در شكل‌دهی به
هویت دارند،
تاكید شود.
این ابعاد از
نظر مولف
عبارتند از 1)
بستگی
جغرافیایی 2)
بستگی نژادی،
قومی، طایفه‌ای
3) بستگی
فرهنگی و
زبانی 4) بستگی
فكری، دینی، اخلاقی
و اجتماعی.

آنچه
اهمیت دارد
این است كه
نفوذ هر كدام
از این‌ها در
میان یك مردم،
هم‌زمان،
بسته به نفوذ
عنصر دیگر
است. به
طوریكه هر
زمان ممكن است
یكی از این
ابعاد هویتی
جدی‌تر مطرح
شود.

مولف
معتقد است كه
جامعه ایران و
هویت ایرانی به
دلیل تغییرات
گسترده‌ای كه
در دوره‌های
مختلف تاریخی
به لحاظ قومی،
نژادی یا
مذهبی داشته
است، هویتی
متغیر و سیال
است. اما در
طول
1400 سال اخیر،
سه مولفه در
تعریف هویت
ایرانی،
علیرغم
دگرگونی‌ها و
تلاش‌هایی كه
برای تضعیف
آنها صورت
گرفته است،
نقش اساسی
دارند:

1)
منطقه
جغرافیایی

2)
زبان
فارسی

3)
دین
اسلام

اما در
این میان
مهمترین عنصر
مشترك، طی
دوره مذكور،
اصل و دین
اسلام منهای
مذاهب بوده
است.

از
آنجا كه موضوع
بحث، هویت
ایرانی و
تحولات آن در
طول چهارصد
سال اخیر است،
نویسنده بحث
خود را از
چگونگی شكل‌گیری
هویت ایرانی
در دوران صفوی
آغاز می‌كند.
مهمترین
اقدامی كه صفویان
انجام دادند
رنگ مذهبی
جدیدی است كه
در سراسر
ایران با
عنوان مذهب
تشیع، آن را
رسمیت بخشیدند
و با اعمال
اقدام‌های
نظامی و
فرهنگی،
اكثریت مردم
ایران را به مذهب
تشیع كشاندند.
از نظر
جغرافیایی
نیز، با مركزیت
قزوین، ایران
متحدی شكل
گرفت. بنابراین
هویت یكپارچه‌
ایرانی و
شیعی، هویتی
است كه نخستین
بار در این
دوره تجربه
شده است.

علیرغم
اختلافات و
تعارضات
مذهبی و نظامی
كه در دوره
صفویه وجود
داشت،‌ میراث
صفوی آن
اندازه
پایدار بود كه
تلاش هفت ساله
افغان‌ها و
حتی تامل‌های
نابخردانه
نادر در بر هم‌زدن
بنیادهای
فرهنگی ـ مذهبی
در ایران،
نتوانست اثر
جدی روی آن
بگذارد.

بعد
از حكومت
صفویه،
نادرشاه
افشار با تكیه
بر نیروهای
قزلباش
مدیریت یافت و
وارث تاج و تخت
صفویه شد.
محقق مدعی است
كه تا آنجا كه
به بحث از
هویت مربوط می‌شود،
نادر ایران را
نجات داد، اما
به رغم طر‌ح‌های
نو و جدیدی كه
ارایه داد،
نتوانست برای
هویت مشترك
فرهنگی
ایران، در
دایره‌ای
بزرگ و در
محدوده
بیشترین حد
جغرافیایی، كه
صفویان به آن
دست یافتند،
چاره‌ای
بیندیشد. او
كه معتقد به
تضعیف ایران
در نتیجه جنگ
شیعه و سنی و
در فكر تدارك
هویت ایران جدیدی
بود كه در
برگیرنده
ایران، توران
و عراق فعلی
شود، طرح هویت
مذهبی جدیدی
را در سر
پروراند كه در
نهایت در این
كار شكست خورد
و ناچار به
تهدید نظامی
شد. نتیجه اقدامات
او شكاف بین
جامعه ایران و
بروز اختلافات
قومی و جنگ و
نزاع خان‌ها
در ایران شد.

ظهور
زبان‌های
محلی در كنار
زبان فارسی، علیرغم
قدرت محدود آن‌ها،
عدم امنیت
عالمان شیعه و
مهاجرت آنها
به عراق، و
مهاجرت جمعیت
شهرنشین به
روستاها، پایه‌های
هویت مشترك
ایرانی را
تضعیف كرد و
تعصبات طایفه‌گری
در این شرایط،
تشدید شدند و
در نهایت طایفه
قاجار قدرت را
بدست گرفت.

دولت
قاجار، از هر
جهت دنباله رو
دولت صفوی و
مقلد اوست.
این دولت تشیع
را مذهب رسمی
ایران قرار
داد. اما به
اعتقاد مولف،
مسأله مهمی كه
تا اندازه‌ای
در تمام دوره
صفویه و قاجار
در هویت
ایرانی جا
گرفت، آن بود
كه
ایران افزون
بر تفاوت
نژادی كه با
اعراب
مسلمانان
داشت، این بار
به دلیل تفاوت
مذهبی خود با
آنان (مذهب
شیعه)،
ارتباطش را با
بخش عمده
اعراب قطع
كرد.

هویت
ایرانی در
مشروطه،
دستخوش
تغییرات اساسی
شد:

1)
نخست اینكه
نظام سلطنتی
كه یكی از
پایه‌های
هویت ایرانی
بود، برای
اولین بار در
این دوره دچار
دگرگونی
اسامی شد و
اعتبار سلطان
در میان مردم
كه تا پیش از
آن از مشروعیت
عرفی
برخوردار بود،
از دست رفت.

2)
دومین اتفاق
كه حاصل
اندیشه‌های
نوین فلسفی
غرب بود،
انداختن دین
از جایگاه
والای آن به
پایین بود؛
دین در این
دوران، نقش
اساسی خود كه
در جامعه صفوی
و قاجار ایفا می‌كرد
را، از دست
داد. حاصل این
روند، بحرانی
شدن جامعه و
تضعیف
بنیادهای
اساسی هویت
ایرانی یعنی
سلطنت و دین
بود. كه در دوران
حكومت رضاخان
این جریان
تشدید شد.
حكومت رضاخانی
در این دوره
تلاش می‌كند،
از نظر
فرهنگی،
مبانی جدیدی
را برای انسجام
ملی فراهم  كند. در
این عصر‌، ما
همزمان دو
هیات فرهنگی
متفاوت را می‌بینیم:
نخست سیاست
تجدد و
نوگرایی،
دوم، سیاست
باستانگرایی.
این سیاست
باعث شد تا از
وضعیت حال خود
كه فرهنگ
اسلامی بود،
فاصله بگیریم
و جای آن را در
هویت خود تهی
نماییم. نتیجه
این امیر
بحران هویتی‌
است كه در
جامعه ایران
بوجود آمده
است. از سویی دیگر
هویت جدید
مبتنی بر
مدرنیسم و غرب‌گرایی
در این دوره
روند رو به
افزایش خود را
در جامعه
ایران پیش
گرفت.

نتیجه‌گیری
نقد

1-
نویسنده این
مقاله مدعی
است كه تلاش
دارد تا هویت
ایرانی را در
كشاكش تحولات
سیاسی ایران در
چهار قرن اخیر
بررسی نماید.
در تعریف
مولفه‌های
هویت، وی بر
چهار عامل
جغرافیا،
قومیت و نژاد،
زبان و دین و
اخلاق تاكید
دارد و
اینگونه انتظار
می‌رود كه
ایشان در
بررسی
تغییرات
هویتی دوره 1400 ساله،
به تغییرات هر
یك از این
مولفه‌ها
توجه داشته
باشد اما گویا
وی در بررسی
دوره‌های
مختلف (صفویه،
افشار، قاجار
و پهلوی)
صرفاً این
تغییرات
هویتی را در
چارچوب دین
پیش می‌برد و
از سایر جنبه‌ها
تقریباً غفلت
می‌كند. مثلاً
مشخص نمی‌كند
كه در دوران
تركان صفوی،
عامل زبان
چگونه در
تعریف هویت
كاربرد دارد و
اساساً آیا
زبان یك منبع
هویت ملی در
این دوران
بوده است یا
نه؟

2-
نقد اساسی كه
بر مقاله وارد
است، این است
كه بینش و رویكرد
نویسنده به
بحث هویت ملی
و عوامل موثر در
این هویت، در
دوره‌های
بررسی شده، یك
نگاه و رویكرد
كاملاً ارزشی
و متعصبانه
است. به
عبارتی از
مقاله ایشان اینگونه
استنباط می‌شود
كه وی به یك
بنیاد بدون
چون و چرا و مثبت،
با عنوان دین
اسلام برای
شكل‌گیری یك
هویت ملی
منسجم اعتقاد
دارد؛ بدون اینكه
استدلالی یا
توجیهی در
نوشته‌های
ایشان ذكر شده
باشد. مسأله
ایشان در
تمامی بخش‌های
مقاله، این
است كه در
كدام دوره
سیاسی به دین
اسلام اهمیت
داده شده و در
كدام دوره،
مورد بی‌توجهی
قرار گرفته
است. دوره
صفوی از این
لحاظ كه دین را
به عنوان
مهمترین مبلغ
هویت ملی به
رسمیت شناخته،
مثبت تصویر می‌شود؛
در حالیكه این
نكته قابل
تامل است.
آنچه مطالعات
تاریخی و
اسنادی نشان
می‌دهد و
تقریباً
نظریه‌ای
تاكید شده به
حساب می‌آید،
این است كه از
دین در این
دوران
استفاده
ابزاری می‌شده
و هویت ملی
مبتنی بر دین
در دروان
صفویه و یكپارچگی
و اتحاد ناشی
از آن نمی‌تواند،
نظام سركوب‌گر
و اقتدار طلب
صفوی را توجیح‌پذیر
و مشروع سازد.

بنابراین،
دیدگاه
نویسنده در
بحث از هویت
ایرانی، یك
دیدگاه ارزش‌
مدارانه است و
همین مساله
باعث شده كه
ایشان نگاه
خیلی سطحی به
عوامل موثر بر
هویت ملی و
مولفه‌های
آن
داشته باشد.
بدیهی است كه
رویكرد
ایشان، قادر
به تبیین شكست
حكومت صفویه
علی‌رغم
برجستگی دین
در هویت ملی
آن نیست.

همین
نگرش در مورد
مباحث
نویسنده در
مورد حكومت
قاجار،
مشروطه و پهلوی
نیز صادق است.
نویسنده به
جای تامل دقیق
در مولفه‌های
هویت ملی
(همان مولفه‌هایی
كه خود تعریف
كرده است) در
این دوره‌ها و
شكل‌گیری یا
ظهور
بنیادهای
جدید در تعریف
هویت ملی،
تمام هم و غم
خود را صرف
وضعیت دین به
عنوان یك
مولفه هویت
ملی و تقویت
یا تضعیف آن
می‌كند.
زمانیكه در یك
دوره سیاسی،
دین به عنوان
یك مولفه هویت
ملی چندان
مورد توجه  نیست ما
با بحران هویت
مواجه‌ایم
اما در
زمانیكه دین
مستمسك قدرت و
حكومت است
(حكومت قاجار
و صفویه) هویت
ملی، اعتبار
بیشتری می‌یابد
و مبنای اتحاد
و یكپارچگی
است.

3)
نكته سوم این
است كه هر چند
مولف، سلطنت
یا نظام
پادشاهی را
یكی از مولفه‌های
هویت ایرانی
می‌داند (و
ادعای ایشان
صحیح است)،
اما به نظر می‌رسد
كه تضعیف این
مولفه در
نتیجه ظهور
اندیشه‌های
تجدد خواهانه
و مدرن برای
نویسنده
چندان خوشایند
نیست: «..... حاصل
این روند
(مدرن شدن) این
بود كه جامعه،
به لحاظ خدشه‌دار
شدن این دو
عنصر مهم
(سلطنت و دین)،
دچار بحران
شد.» (ص 21). این
تحولات از نظر
محقق باعث
ویران شدن
پایه‌های
سنتی جامعه و
رواج اندیشه‌های
نوین گردید.
ادعایی كه
نویسنده هیچ‌گونه
مصداقی برای
آن ارایه نمی‌كند.

ناسیونالیسم
رمانتیك در
ایران ـ
علیرضا ذاكر
اصفهانی

نویسنده
مقاله بحث خود
را با طرح این
مسأله آغاز می‌كند
كه «فرهنگ
توده‌ای شرقی‌ها
منبعث از
ساختار
فرهنگی‌ای
است كه در
كانون‌های
غربی در رهگذر
توسعه
امپراطوری
جهانی خود
ایجاد كردند.
در خاورمیانه
اسلامی و
بویژه ایران
نیز این فرهنگ
ـ فرهنگ توده‌ای
ـ با تلاش
چندین دهه شرق
شناسان شكل
گرفت و شئون
مختلف سیاسی،
اجتماعی و
اقتصادی و .....
این جوامع را
تحت تاثیر خود
قرار داد.» (ص،
119).

به
اعتقاد مولف،
گفتمان سیاسی
ایران و ناسیونالیسم
رمانتیك
مبتنی بر آن،
در طول 150 سال
اخیر از این
نظم شرق‌شناسی
(Orientalism)
ناشی شده است.
این مقاله در
صدد بررسی و
تحلیل این
فرضیه است.

شرق‌شناسی
محصول
پاسخگویی غرب
به نیاز‌های
حیاتی و
اجتماعی
دوران خود است
كه در راستای
اهداف توسعه
طلبانه غربی‌ها
و تسلط آنها
بر جوامع شرقی
ارایه شد. شرق‌شناسی
در صدد فضا
بخشیدن به
هویت غرب است.
در نتیجه هویت
ایجاد شده برای
شرق، خالی از
وجهه فرهنگی
بوده و كاملاً
سیاسی است. از
نظر نویسنده،
گفتمان سیاسی
ایران، بویژه
ناسیونالیسم
دوران قاجار و
تشدید آن در
دوره رضاشاه،
ریشه در این
نظم شرق
شناسنامه دارد.
چنین
ناسیونالیسمی
نه برخاسته از
متن جامعه،
بلكه مرتبط با
آموزه‌های
غربی است. اصل
اساسی این
آموزه ‌غربی،
تحقق معرفت
عرفی و
جایگزینی ملت
و وطن به جای
دین و اخلاق
است؛ كه
بزرگترین
تجربه تاریخی
غرب بوده و
تفكر شرق
شناسانه نیز
در تلاش برای
پیاده كردن آن
در جوامع شرقی
(بویژه ایران)
بوده است.

بحث
نویسنده در
مورد
رمانتیسم و
ظهور آن، این
است كه وی
رمانتیسم را
واكنش دنیای
غرب علیه سرمایه‌داری
و مناسبات
اقتصادی و در
نهایت بحرانی
شدن جامعه می‌داند.
این در حالی
است كه
رمانتیسم در
ایران، زاییده
مجموعه
عواملی دیگر
بود كه بخش
اعظم آن از
بیرون نیرو می‌گرفت.
ناسیونالیسم
رمانتیك
ایرانی، ناشی
از عدم درك و
فهم نخبگان
فكری و سیاسی
ایران، از
تجربه و تاریخ
غرب و انطباق
آن با تجربه و
تاریخ ایران
است. «آنان نه
تاریخ و فلسفه
غرب را خوب
شناختند و نه
شرایط بومی
خویش را آنان
با شناخت صوری
از آرای فلسفه
كلاسیك مغرب
زمین از
پروتستانیسم
و رفرمیسم
البته به سبك
اسلامی، سخن
می‌راندند و
در پی الگویی
بودند كه
ایران را نجات
بخشد و بسیاری
از مناسبات به
همان شیوه غرب
تغییر یابد».
(ص 130).

در
نتیجه این
تفكر، آنان
مفهوم ملت را،
كه تا قبل از
این در فرهنگ
سیاسی ایران
به دین معنا می‌شد،
به همین صورت
امروزی معنا
كردند. ملت،
ملیت، وطن و
مفاهیمی از
این دست وارد
گفتمان سیاسی ایران
شد. نظریه
پردازان
ناسیونالیزم
ایرانی كه در
فرهنگ غرب
سهیم شده
بودند و چون
هیچ‌گاه به
عمق نرفته و
به صورت سطحی
با غرب تماس حاصل
كرده بودند،
الگویی جز
تاریخ جدید مغرب
زمین نداشتند
و به گونه‌ای
عمل كردند كه
در سال‌های
بعد خود شاهد
شكست تئوری‌ها
و نارسایی
مفاهیم
وارداتی غرب
بودند. آنها غافل
از این بودند
كه این درخت،
درختی نیست كه
در زمین ایران
با روح عمیق
اسلامی به بار
بنشیند.

در
مباحث پایانی
این نوشتار،
مولف به
مباحثی چون
نقش
ایدئولوژی
سازی استعمار
انگلیس و ایدئولوژی
دریایی گرایی
كه در ضدیت با
اسلام و قومیت
عرب بود، نقش
پارسیان هند
در فرایند باستان‌ستایی
ایران و تلاش
آنها برای
اثبات انحطاط
و زوال ایران
از سوی اعراب
(اسلام)، نقش
تاریخ نگاری
مدرن و رمان
در فرایند
باستان‌ستایی
و نقش نظریه‌پردازان
حلقه برلین در
غربی كردن
فرهنگ ایرانی،
می‌پردازد.

نتیجه‌گیری

1)
آنچه كه در
این مقاله
ارایه می‌شود
نقد نوع خاصی
از
ناسیونالیسم
با عنوان «ناسیونالیسم
رمانتیك» در
تفكر سیاسی و
روشنگری
ایران است كه
مولف را ناشی
از پروژه شرق‌شناسی
می‌داند. به
نظر مولف،
ناسیونالیسم
رمانتیك، به دنبال
گسترش هویت
غربی در جامعه
ایران است كه
در نهایت به
نظر وی به
دلیل ریشه‌های
عمیق هویت
دینی ـ اسلامی
در جامعه
ایران با شكست
مواجه شده
است.

2)
ادعای محقق در
نقد
ناسیونالیسم
رمانتیك، این
است كه چون
ناسیونالیسم
مبتنی بر
الگوی سكولار
غربی است، با
الگوی ملیت در
جامعه ایران
كه ریشه دینی
دارد، قابل
جمع نیست، اما
در این مورد،
دیدگاه وی
چندان عمیق و مبتنی
بر استدلال
قوی نیست، وی
نتوانسته دست علل
و عوامل اساسی
انطباق
ناپذیری
الگوی غربی و
اسلامی را
كامل و دقیق
تحلیل كند. در
این راستا،
استدلال مولف
این است كه
چون ناسیونالیسم
غربی
نتوانسته در
ایران سلطه
یابد دلیل آن
را باید، در
ریشه‌های
عمیق دین در
جامعه ایران
جستجو كرد. كه
این استدلال،
مصداق تبیین
تك علتی از
امور چند علتی
است.

از
سوی دیگر،
تبیین
ناسیونالیسم
و جریانات ناسیونالیسمی
در چارچوب
گفتمان شرق
شناسانه نیز
ناقص است.
زیرا محقق همه
این جریانات
كه بسیاری از آنها
از بطن جامعه
ایران
برخاسته‌اند
را نیز در
میسر آموزه‌های
غربی و گفتمان
شرق‌شناسی
تفسیر می‌كند.

3)
نویسنده هر
نوع بینشی كه
در اندیشه
روشنفكران
ایرانی وجود
داشته و متاثر
از غرب بوده
را مرغوب و
«تسلیم تفكر
غربی شدن»
تفسیر كرده
است، بدون
اینكه نگاهی
انتقادی به آن
داشته و وجوه
مثبت یا منفی
آن را از هم متمایز
كند. مثلاً در
جایی ایشان
نگرش منفی به
برخی الگوهای
غربی چون
حاكمیت قانون
اساسی و پارلمان
دارد و می‌نویسد:
«.... این جریان
(ناسیونالیسم
رمانتیك) در
مواجهه با غرب
در پی تحقق
انگاره‌های
غربی در عرصه‌های
اقتصادی،
سیاسی و
فرهنگی همچون
حاكمیت قانون
اساسی و ایجاد
پارلمان بود.»
(ص 130).

كه
به نظر مولف
اینها،
مفاهیمی
نارسا و وارداتی
از فرهنگ غرب
هستند.

غرب‌گرایی
و استحاله
هویت ملی
ایرانیان ـ
مظفر نامدار
طالشانی

سوالی
كه نویسنده در
آغاز این
مقاله مطرح می‌كند،
این است كه
آیا دو مفهوم
غربگرایی و
ملی‌گرایی كه
در ماهیت و در
بدو تصور، دو
مفهوم متناقض
به نظر می‌آیند،
می‌توانند به
عنوان دو
ابزار همساز
تفكرات جریان
روشنفكری، به
نامه تجدد
طلبی،
محصولاتی را
در حوزه
اندیشه و عمل
اجتماعی
ایجاد كنند كه
در این محصول
در تضاد با اعتقادات،
باورها و ارزش‌های
پایدار جامعه
(كه شاخصه
ملیت و هویت
ایرانی نیز
هست)، نباشند؟

هدف
وی این است كه
تجدد طلبی،
ملی‌گرایی و
غرب‌گرایی را
به عنوان سه
مفهوم همزاد
با جریان
روشنفكری
ایرانی تجزیه
و تحلیل كرده
و تناقض‌های
بین آن‌ها را
آشكار سازد.
این هدف، در
راستای
مسایلی است كه
در جامعه
امروز ایران
وجود دارد و
مبتنی بر تلاش‌هایی
است كه از یك
طرف برای آشتی
و وحدت دینی و عقاید
ملی و از طرف
دیگر در برای
تفكیك و ایجاد
تناقض و تضاد
بین این دو
صورت می‌گیرد.

از
دیدگاه مولف،
دو عنصر
اساسی،
سازنده بنیادهای
شخصیت یك ملت
هستند؛ دو
عنصری كه یكی
ماده و محتوای
مفهوم ملیت
است و دیگری
شكل و صورت آن.
عنصر نژادی،
جغرافیایی و
تاریخی به
عنوان شكل و
صورت ملیت و
عنصر فكری،
اعتقادی و
فرهنگی به عنوان
ماده و محتوای
ملیت.

اعتقاد
ایشان این است
كه بنیاد
تمامی شعارهای
ملی‌گرایی در
ایران،
براساس این
تفكر پایه‌ریزی
شده كه ملیت
را در مقابل
اسلامیت و
اعتقادات ما
قرار دهند.
اما وی با
استناد به
تعریف شهید
مطهری از ملیت
و هویت ملی و
غیرملی (بیگانه‌گرایی)
به نقد این
دیدگاه‌ها می‌پردازد.
شهید مطهری دو
شرط اساسی را
در تعریف ملیت
مطرح می‌كند:

1)
اركان
و عناصری كه
رنگ و بوی ملت
خاصی را نداشته
باشد.

2)
یك
ملت آن اركان
و عناصر را با
رغبت، آزادی و
اختیار
پذیرفته باشد.

آن
رنگ و بویی كه
ملیت ایرانی
را می‌سازد و
به عنوان
شاخصه قوم
ایرانی، در
قالب زبان و
خط‌مشی و آداب
و رسوم و
فرهنگ و تمدن
ایرانی بروز می‌كند،
همان چیزی است
كه امروز ملت‌ها
را از ماهیت‌‌های
دیگر تفكیك می‌كند.
این همان هویت
تاریخی است كه
گسست ندارد و
نمی‌توان
بخشی از فرهنگ
آن را از بخش
دیگر جدا كرد. از
سوی دیگر این
اركان و عناصر
آزادانه
پذیرفته شده‌اند.

نویسنده
بر این مبنا
تلاش می‌كند
تا مفهوم ملی‌گرایی
و هویت ملی را
در جریان
روشنفكری
بررسی كند و
در این زمینه،
سه انگاره را
در مورد هویت
ایرانی در
اندیشه
روشنفكری و
ملی‌گرایی
روشنفكران
متمایز می‌كند
و نگرشی
اعتقادی نسبت
به آنها دارد:

1)
روشنفكری
و ملی‌گرایی،
به مثابه
پایبندی به
عناصر
شناسایی هویت
اجتماعی

2)
روشنفكری
و ملی‌گرایی،
به مثابه
پایبندی به
عناصر
اعتقادی هویت
ایرانی

3)
روشنفكری
و ملی‌گرایی،
به مثابه
اعتقاد به
توانایی و
اعتماد به
استعداد
مردمی

این
سه انگاره،
انگاره‌هایی
هستند كه به
اعتقاد
نویسنده،
جریان روشنفكری
ایرانی تلاش
كرده است
مفهوم ملیت و
هویت ایرانی
را براساس آن‌ها
بسنجد. چیزی
كه جریان
روشنفكری،
خود به آن پایبند
نبوده و در
نهایت در دام
غربگرایی افتاده
است.

آنچه
را كه نویسنده
در باطن این
سه‌ گرایش
تشخیص می‌دهد،
تلاش
روشنفكران
ایرانی برای
مترادف
دانستن مفهوم
ملی‌گرایی و
هویت‌ملی با
غربگرایی و
ایجاد شكاف
بین ملیت با
اسلامیت و یا
در نهایت
تفسیری
غربگرایانه  از
اسلام است.

نتیجه‌گیری
(نقد):

این
نوشته در صدد
است تا بحث
هویت ملی را
در چارچوب
گفتمان
غربگرایی در
میان روشنفكران
ایرانی بررسی
و تحلیل كند.
به عبارت دیگر
نویسنده
معتقد است كه
آنچه
روشنفكران
ایرانی می‌خواستند
تحت عنوان
ناسیونالیسم
و هویت ملی دیكته
كنند، چیزی جز
اندیشه غربی و
گفتمان غربگرایی
نیست. در این
راستا چند نقد
بر این مقاله
وارد است:

1)
نویسنده برای
اینكه نقد خود
از مفهوم‌شناسی
هویت ملی یا
ملی‌گرایی را
در مورد
اندیشه‌های
روشنفكران
پیش ببرد، به
تعریف مفهوم
ملیت می‌پردازد.
در تعریف
نخست، ایشان
ملیت را دارای
دو وجه صوری و
محتوایی می‌داند
كه وجه صوری
آن مواردی از
قبیل نژاد،
زبان، قومیت و
..... و در وجه
محتوایی به
اعتقادات و
ارزش‌ها
اشاره‌ می‌كند
كه به نظر او
این دو عنصر،
عناصر بنیادی
هویت ملی
ایرانی را شكل
می‌دهند.

نكته‌ای
كه در این
تعریف مطرح
است، این است
كه مولف بر
مبنای چه اصل،
بنیاد و
چارچوبی چنین
تفكیكی انجام
داده است؟ چرا
مولفه‌هایی
چون نژاد،
زبان و
جغرافیا وجه
صوری و چرا
اعتقادات و
ارزش‌ها وجه
محتوایی
دارند؟

آیا
قابلیت تغییر
این مولفه‌ها
در طول زمان
(مثل ارزش‌ها)،
یا عدم تغییر
آنها
(جغرافیا)،
علت این تفكیك
است؟ آیا
اهمیت آن‌ها
است كه مبنای
این تمایز
قرار گرفته
است؟ در هر
حال، مبنای
این تفكیك
زیاد مشخص
نیست.

از
سوی دیگر،
نویسنده
علاوه بر این
تعریف از مفهوم
ملیت، با
استناد به نظر
شهید مطهری،
دو شاخص عمومی
را برای تعریف
مفهوم ملیت و
ملی‌گرایی مد
نظر قرار می‌دهد:
(ص 158)

الف)
اركان و
عناصری كه رنگ
و بوی ملت
خاصی را نداشته
باشد.

ب)
یك ملت آن
اركان و عناصر
را با رغبت،
آزادی و
اختیار
پذیرفته باشد.

مسأله‌ای
كه در اینجا
مطرح می‌شود
این است كه از
یك طرف، رابطه
بین تعریف اولیه
مولف از ملی‌گرایی
و هویت ملی
(یعنی دو وجه
صوری و
محتوایی) و
تعریف دیگر
ایشان كه با
استناد به نظر
شهید مطهری
ارایه شده
است، مشخص
نیست. به طوری
كه این دو
تعریف،
كاملاً با هم
متفاوت هستند
و اگر درست
تفسیر نشود،
حتی متناقض
نیز به نظر می‌رسند.
همین ابهام
باعث شده است
كه مولف
برداشت تناقض
آمیزی از
تعریف ملیت در
دیدگاه شهید
مطهری داشته
باشد، به طوری
كه در جایی
ایشان با استناد
به تعریف شهید
مطهری می‌نویسد:

آن
رنگ و بویی كه
ملیت ایرانی
را می‌سازد و
به عنوان
شاخصه قوم
ایرانی در
قالب زبان،
خط، سنن و
آداب و فرهنگ
و تمدن ایرانی
بروز می‌كند،
همان چیزی است
كه امروز ملت
ما را از ماهیت‌های
دیگر تفكیك می‌كند
.... ما در خط و
زبان، نژاد و
آداب و حتی در
مذهب با ملت‌های
دیگر اشتراك
داریم. اگر
شاخصه‌ هویت و
ملت‌ها هر
كدام از آنها
به تنهایی
بودند، بی‌تردید
صحبت كردن از
هویت ایرانی
امر مهملی جلوه
می‌نمود، (ص 159 و
160).

و
در یك
پاراگراف بعد
به نقل از
شهید مطهری ـ
كه بیانگر
تایید این
جملات از
دیدگاه مولف
است می‌آورد:

«شاید
رمز و راز
پذیرش حقایق
علمی در میان
همه ملت‌ها و
رمز و راز
جهانی بودن
ادیان رسمی در
همین مسأله
نهفته باشد كه
این علوم و آن
حقایق الهی،
اولاً رنگ و
بوی ملت خاصی
را ندارند و
به قوم معینی
نیز تعلق و با
هویت ملی هیچ
ملتی نیز در تضاد
ثانیاً ملت‌ها
با اختیار و
آزادی آنها را
می‌پذیرند».
(ص 160).

تناقضی
كه در این دو
نقل قول وجود
داردT این است كه
مشخص نیست
بالاخره
نویسنده چه
برداشتی از
جمله‌، «رنگ
و بوی ملت
خاصی را
نداشته باشد»
دارد. ایشان
یك بار آن را
اینگونه
تفسیر می‌كند
كه منظور این
است، مولفه‌های
هویت باهم،
تركیب یك ملت
را می‌دهند كه
رنگ و بوی آن،
با رنگ و بوی
مولفه‌های
هویت‌های
دیگر متفاوت
است یا دیگران
آن را ندارند (نقل
قول اول) و یك
بار اینگونه
تفسیر می‌كنند
كه منظور این
است كه این
اندیشه‌ها و
اعتقادات، نه
اینكه خاص یك
ملت‌ باشد،
بلكه باید
جهانی باشند و
به قوم معینی
تعلق نداشته
باشد (نقل قول
دوم).

2) در نظر
گرفتن این
تعریف ـ
(اركان و
عناصری كه رنگ
و بوی ملت
خاصی را
نداشته باشد)
ـ به عنوان یك
شاخص عمومی
برای تعریف
ملیت قابل بحث
است. در
اینصورت، ما
قادر نخواهیم
بود سخن از
ملیت‌ها یا
هویت‌های ملی
برانیم، چرا
كه اركان و
عناصری كه رنگ
و بوی ملت
خاصی را
نداشته باشند
و به عبارتی
عمومی یا
جهانی باشند،
دیگر ملی
نخواهند بود و
نمی‌توانند
مولفه هویت
ملی باشند. و
شاخص‌ دوم «ملت،
آن را با
رغبت، آزادی و
اختیار پذیرفته
باشد» نیز نمی‌تواند
این ابهام را
تبیین و تفهیم
كند.

3)
مولف با طرح
مسأله خود در
ابتدای
مقاله، اینگونه
عنوان می‌كند
كه غربگرایی،
ملی‌گرایی و
تجددطلبی سه
مفهوم همزاد
با جریان
روشنفكری ایرانی
است كه دارای
تناقض است، و
معتقد است این‌ها
محصولاتی را
در حوزه اندیشه
و عمل اجتماعی
ایجاد می‌كنند
كه این محصول
در تضاد با
اعتقادات،
باورها و ارزش‌های
پایدار جامعه
كه شاخصه ملیت
و هویت ایرانی
است، قرار
دارد.

در
این مقاله،
مولف مشخص نمی‌كند
كه این
اعتقادات،
باورها و ارزش‌های
پایدار چیستند،
از كجا آمده‌اند
و به چه طریقی
شاخصه هویت ایرانی
شده‌اند؛ تا
سپس بررسی شود
كه مفاهیم ترویج
شده توسط جریان
روشنفكری ایرانی،
چگونه به این
ارزش‌های پایدار
لطمه زده است.
در واقع آنچه
از دیدگاه
مولف استنباط
می‌شود این
است كه ایشان
به مجموعه‌ای
از بنیادهای
اولیه و پیشینی
اعتقاد دارند
كه از ازل هویتی
ایرانی بوده و
هرگونه حركت و
عملی كه این
بنیاد را به
چالش بكشاند،
هویت ملی را
به چالش كشیده
است.
اعتقادات،
ارزش‌ها و
فرهنگی كه
شاخصه هویت‌
ملی ایرانی
است، عناصری
ثابت و لاتغیر
دارد و نباید
این
اعتقادات، به
ظاهر ازلی و
هویتی، دچار
دگرگونی و تغییر
شوند.

4) در
نهایت می‌توان
گفت كه نویسنده،
علیرغم اینكه
تلاش دارد
تاثر روشنفكری
ایرانی در
مفهوم‌شناسی
هویت ملی یا
ملی‌گرایی را
بازشناسی
كرده و تحلیل
كند،
نتوانسته است
به سوال اصلی
خود كه تضاد این
گرایشات
روشنفكرانه
با شاخصه‌های
هویت اصیل ایرانی
است را به خوبی
نشان دهد.

آنچه
كه  از
مقاله ایشان
استنباط می‌شود،
نه بررسی و
تحلیل این
تضاد، بلكه
نشان دادن ضدیت
و ناهمخوانی
اندیشه
روشنفكری ایرانی
در باب هویت
ملی با
روشنفكری
مذهبی است. اینكه
چگونه این گرایشات
روشنفكری كه
كاملاً متاثر
از اندیشه غربی
است، با جریانات
و تفكرات مذهبی
و دینی مخالفت
كرده و در صدد
حذف یا تحریف
آن بوده‌اند.

رهیافت
نظریه «ذات»
در فهم هویت
ملی ـ داود
مهدوی زادگان

همانگونه
كه از عنوان
مقاله پید
است، این
نوشتار، به
دنبال بررسی
رهیافتی در
فهم هویت ملی،
به نام «نظریه
ذات» است. به
تعبیر نویسنده،
مدعای نظریه
ذات، آن است
كه برای فهم
هویت ملی، باید
به لایه‌های
بنیادین توجه
كرد و از آن
منظر به تحلیل
پدیده‌های
ذهنی و عینی
هویت ملی
پرداخت.

نویسنده
بحث خود را از
لابه لای
بندهایی كه با
شماره مشخص
شده‌اند پیش می‌برد
كه گاهاً نمی‌توان
ارتباطی مشخص
بین این بندها
با توجه به
موضوع مورد
بررسی وی پیدا
كرد. اما به
طور كلی آنچه
كه مد نظر ایشان
است، این است
كه با توجه به
آیه «یا ایها
الناس انا
خلقناكم من
ذكر و انثی و ....»
ما به دو
استنباط در
مورد ملیت می‌توانیم
دست پیدا كنیم.
این آیه از دو
بخش تشكیل شده
است. «بخش
اول، آن تاكیدی
بر تكثر میل و
اقوام بشری
است و بخش دوم
بیان برتری
ملت‌ها نسبت
به یكدیگر
است.» (ص 189) محقق
با توجه به این
آیه، نتیجه می‌گیرد
كه «بنابراین
ما مجاز هستیم
درباره هویت
ملی تحقیق
نموده تا با
كرامت‌ترین
ملت‌ها و گروه‌های
انسانی، نسبت
به خداوند
سبحان را
بشناسیم. از این
رو بحث ملیت،
موضوعی بیرون
دینی نمی‌تواند
باشد» (ص 189).

با
این استدلال،
مولف نگاه
مدرن به بحث
هویت ملی را
مورد نقد قرار
می‌دهد و
معتقد است
مفاهیمی چون
نژاد، جغرافیا،
زبان و تاریخ
و فرهنگ از
آنجا كه گروه‌های
انسانی را بر
مبنایی غیردینی
تفكیك می‌كنند،
فاقد
اعتبارند.

در
بندی دیگر، نویسنده
پرسش از هویت
ملی را از
اساس، فلسفی می‌داند.
چرا كه به نظر
او تنها فلسفه
است كه چیستی
چیزها را مورد
بحث قرار می‌دهد.
از این رو،
پرسش‌ از چیستی
هویت ملی را نیز
باید از طریق
پاسخی فلسفی
مورد كنكاش
قرار داد و آن
تعیین و تشخیص
جوهری‌ترین
عنصر سازنده
ملیت است كه دیگر
نمی‌توان از
آن عبور كرد.
بنابراین از
نگاه فلسفی،
هرگز نمی‌توان
برای فهم هویت
ملی، بر عناصری
مانند نژاد،
زبان و تاریخ
توقف كرد؛ زیرا
این موارد از
نظر فلسفی،
جلوه‌ای از حقیقت
ملیت است، نه
خود ذاتیات
آنها. در نظر
گرفتن این
مولفه‌ها برای
شناخت هویت ملی،
بیانگر بینش
تجربی یا غیر
فلسفی مدرن
است. اما رویكرد
فلسفی می‌تواند
از حقیقت ملیت
پرده بردارد.

حقیقت
بنیادین یا
جوهره هویت ملی
«روح ملی»
است. زیرا روح
ملی اوصاف و
مسائلی را در
بر می‌گیرد كه
در حد و
اندازه فرد نیست.
بلكه در آحاد
جامعه جریان
دارد. از این
رو می‌توان
روان انسان را
به روان فردی
و روان اجتماعی
تفكیك كرد و
روان اجتماعی
همان روح ملی
است. بنابراین،
مطالعه هویت
ملی؛ عبارت از
تحقیق درباره
«روح ملی»
است. در چنین
تحقیقی، به
دنبال احكامی
می‌گردیم كه
با روح ملی
سنخیت داشته
باشد.

ممكن است آیه
شریفه «فاقهم
وجهك للدین حنیفاً
فطره الله التی
فطر الناس علیها
لا تبدیل لخلق
الله ذلك الدین
القیم (روم‌: 30)،
دلالت بر روح
ملی ‌كند، زیرا
خطاب آیه
«ناس» است نه
«انسان»
شاكله خلقت
مردم بر سیاق
آفرینش الهی
است، از این
رو، روح ملل
بر سیاق فطرت
الهی بنا گذاری
شده است (ص 197).

به
عبارتی، بنیاد
روح ملل بر دین
و فطرت الهی
است، یعنی روح
ملل، ذاتاً دین‌گرا
و خداخواه
است. آیین الهی
در نهاد ملل
نهفته است و
امر ذاتی روح
ملی است.
بنابراین، دین
در قلمرو امور
عرضی نیست تا
در كنار سایر
مقتضیات روح
ملی قرار گیرد.

روح
فردی و ملی،
همواره میان
روح الهی و
روح شیطانی در
نوسان است؛ تا
آنجا كه متعلق
به یكی از آن
دو می‌شود. پس
ممكن است روح
ملی، دینی و
الهی باشد و
ممكن است شیطانی
باشد. روح الهی
حقیقت دارد و
واقعیت دارد؛
اما روح شیطانی
غیرحقیقی و
سراسر اعتباری
است. زیرا روح
الهی به وجه
الله تكیه می‌زند
اما روح شیطانی
به خود، لذا
تجلیات روح شیطانی
یعنی زبان،
فرهنگ و تاریخ
كاذب و غیر
واقعی است.

به
طور كلی، بر
مبنای نظریه
ذات، مسائل
هدایت،
عمدتاً مقتضی
حقیقت هویت
هستند. بر
مبنای نظریه
ذات، روش یا
روش‌های
«درون‌كاو»،
توان عبور ذهن
از لایه‌های
سطحی به ژرفای
اشیاء را
دارند. چنین
روشی هر چه
باشد مسبوق به
نگرش فلسفی
است.

نتیجه‌گیری
(نقد)

1)
نخستین نقد
وارد بر
مقاله، ابهام
در ارتباط بین
بندهایی است
كه شالكه
مقاله را تشكیل
می‌دهند و عدم
تلاش مولف در
روشن ساختن این
ارتباط، باعث
شده است كه بر
ابهام مقاله
افزوده شود.

2) بی‌توجهی
و بی‌دقتی
مولف در تعریف
و تجدید مفاهیم،
نقد اساسی دیگر
بر این مقاله
است. ایشان به
سادگی و بدون
هیچ‌گونه
تاملی مفاهیمی
چون هدایت ملی،
روح ملی، روح
ملل، ذات ملی
و .... را به جای هم
به كار می‌برد.
مفاهیمی كه
تفاوت‌های
فاحش و آشكاری
با هم دارند.
مثلاً
آشكار است كه
روح‌ ملی با
روح ملل
متفاوت است؛ یكی
شكل مفرد و دیگری
شكل جمع دارد.

3) هر
چند محقق در
عنوان مقاله
خود اینگونه
نشان می‌دهد
كه تلاش دارد
رهیافتی به
نام نظریه ذات
را در فهم هویت
ملی بررسی
كند، اما طرح
مسأله او، بسیار
مبهم و گنگ
است؛ این امر
خود ناشی از
تداخل مفاهیم
و موضوعات
متفاوت به جای
همدیگر است.
مثلاً ایشان
بحث از روح ملی
یا به تعبیر
خود همان هویت
ملی می‌كند و
انتظار
خواننده این
است كه با
توجه به رهیافت
مورد پذیرش یعنی
نظریه ذات،
بتوان هویت
ملت‌های
مختلف را تببین
كند و دلایل
تمایز و تفاوت
آنها را توضیح
دهد. اما در یك
بند با استناد
به آیه «فاقم
وجهك للدین .....
«(روم: 30) یك قضیه
كلی را
استخراج می‌كند؛
به این مضمون
كه این آیه «دلالت
بر روح ملی
دارد و نشان می‌دهد
كه روح ملل بر
سیاق فطرت الهی
بناگذاری شده
است» (ص 195). بدیهی
است كه این
گزاره، قادر
به تمییز تفاوت
میان هویت‌های
ملی یا مثلاً
تفاوت هویت ملی
ما ایرانیان
با هویت ملی
آمریكایی‌ها
نیست. این
گزاره نمی‌تواند
نشان دهد
چگونه رهیافت
ذات، هویت ملی
را تبیین می‌كند.

4) محقق مدعی
است كه تنها
راه برای رسیدن
به حقیقت روح
ملی یا هویت
ملی، اتخاذ رویكرد
فلسفی است؛ زیرا
كه تنها فلسفه
می‌تواند به
حقیقت اشیاء
دست یابد. (ص 189).
دو نقد بر این
ادعا وارد
است:

نخست
اینكه، فلسفه
را تنها راه
رسیدن به حقیقت
دانستن، قابل
تامل و بحث‌انگیز
است و محقق
استدلالی برای
اثبات این
ادعای خود
ندارد. دوم اینكه،
بر فرض صحت چنین
ادعایی، مولف
مشخص نمی‌كند
این بینش فلسفی
چگونه می‌تواند
حقیقت هویت ملی
را نشان دهد؛
نگرش فلسفی
چگونه قادر
است تفاوت‌های
هویت‌های ملی
و شناسایی روح
ملی ملت‌ها را
ارایه كند. شیوه‌ها
و ابزارهای بینش
فلسفی در این
اقدام
كدامند؟

در
نقد سوم گفته
شد كه ایشان
با استناد به
آیه قرآن، روح
ملل را بر سیاق
فطرت الهی می‌داند،
اما مشخص نمی‌كند
چه استدلال
فلسفی‌ای در
اثبات این
ادعا به كار
رفته است؟
فطرت الهی به
عنوان حقیقت و
ذات روح ملی
براساس كدام
استدلال فلسفی
است.

5)
استنباط كلی
از مقاله، این
است كه مولف
بحث فلسفی
«وجود یا ماهیت
انسان» و
عناصر شكل‌دهنده
وجود بشری را
با بحث هویت
ملی خلط كرده
است. مباحث
طرح شده در
مقاله، بیشتر
به بحث‌هایی
در مورد فطرت
انسانی و بنیادهای
الهی این فطرت
مربوط است نه
به مبحث هویت
ملی كه بحثی
جامعه شناختی
است.

ملیت
یا ابتنای
زندگی بر ولایت
و شریعت ـ
دكتر محمدعلی
فتح اللهی

مسأله
مقاله، این
است كه از چه
تاریخی زندگی
مردم اتبنای شیعی
و ولایی پیدا
می‌كند؛ یا از
چه تاریخی ولایت
و شریعت در
قوام سیاست دخیل
می‌شوند؛ آن چیزی
كه به نظر
مولف تحقق ملیت
را امكانپذیر
ساخته است؛ به
عبارت دیگر،
به عقیده وی
اتبنای زندگی
مردم به ولایت
شیعی و نقش این
ولایت در سیاست،
بنیان تحقق ملیت
است.

تحقق
ملیت، چیزی جز
فرایند بلوغ و
رشد سیاسی دینی
مردم نیست؛ و
می‌توان از آن
با مفهوم تجدد
نیز یاد نمود.
ملت به معنای
راه و روش و در
اصطلاح قرآنی،
مترادف با دیانت
و شرع به كار
رفته است. در
ادبیات دینی
ما، ملت چیزی
جز شریعت نیست.
با این تفاوت
كه تعبیر ملت
وقتی به كار
برده می‌شود
كه شریعت و دین
را با توجه به
رهبری و قدرت
سیاسی در نظر
بگیریم. (206- 205)

از این رو،
شكل‌گیری
حكومت ملی و
شروع عصر جدید
ایرانی، با
اعلان رسمیت
مذهب تشیع و
تاسیس حكومت
صفوی در ایران
محقق می‌شود.
در واقع، تولد
ایران جدید و
پیدایی هویت
ملی ایرانی،
با تغییر مذهب
از تسنن به تشیع
و تشكیل اولین
حكومت ملی
توسط صفویه در
ایران عینیت پیدا
كرد. (207)

نتیجه‌گیری
(نقد)

1) هر
چند بحث مطرح
شده در این
مقاله، یعنی
لحاظ كردن
عنصر دین می‌تواند
به عنوان یك
مولفه هویت ملی
ایرانی در نظر
گرفته شود،
اما این بحث
ناقص است. نویسنده
شكل‌گیری
مفهوم ملت را
محدود به
دوران حكومت
صفوی می‌كند
آن هم نه با در
نظر گرفتن كلیت
ساختارها و
نهادهایی كه این
حكومت ایجاد
كرد، بلكه
صرفاً به خاطر
دینی شدن
حكومت، در
واقع بلوغ و
رشد سیاسی دینی
مردم در دوران
حكومت صفویه
مترادف با
تحقق ملت است
(ص 205)

گفته‌ای
كه قابل بحث
است این است
كه معلوم نیست
چرا تحقق ملیت
مستلزم رشد سیاسی
و دینی است.
چرا مولفه‌های
دیگر قادر نیستند
در تحقق این
ملیت موثر
باشند؟ آیا با
اتخاذ چنین رویكردی
در تعریف ملت
می‌توانیم،
ملتی لائیك یا
سكولار را نیز
متصور شویم؟ آیا
مللی كه دین
را از حوزه
عمومی و سیاسی
خود خارج كرده‌اند،
در این رویكرد
تبیین‌پذیر
هستند؟ اینها
سوالاتی است
كه چارچوب
مطرح شده در این
مقاله، قادر
به توضیح آنها
نیست.

2)
آنچه كه مولف
در برخی از سطور
مقاله ارایه می‌كند،
نشان می‌دهد
كه منظور ایشان
از هویت ملی ایرانی،
بیشتر دولت ملی
است و عملاً یا
سهواً این دو
را مترادف هم
در نظر می‌گیرد.
وی می‌نویسد: «تولد
ایران جدید و
پیدایی هویت
ملی ایرانی با
تغییر مذهب از
تسنن به تشیع
و تشكیل اولین
حكومت ملی
توسط صفویه در
ایران عینیت پیدا
كرد» (ص 207). بدیهی
است كه هویت
ملی ایران قبل
از صفویه وجود
داشته و برای
ایرانیان و غیر
ایرانیان نیز
قابل تمییز
بوده است. نمی‌توان
گفت كه هویت
ملی ایرانی با
به روی كار
آمدن صفویه و
سیاست‌های
حكومتی و دینی
آنها شكل گرفت
و ادامه پیدا
كرد. بلكه
واقعیت این
است كه در این
دوران شكل
دولت متمركز و
مدرن (و به تعبیری
شبه مدرن) روی
كار آمد، نه اینكه
اولین بار هویت
ملی ایران شكل
گرفته باشد.

3)
ملت در این
مقاله، این
گونه تعریف
شده است: «ملت
به معنای راه
و روش است،
ملت چیزی جز
شریعت نیست،
با این تفاوت
كه ملت وقتی
به كار برده می‌شود
كه شریعت و این
را با توجه به
رهبری و قدرت
سیاسی در نظر
بگیریم». (ص 205) این
تعریف از ملت،
یك تعریف خاص
و تقلیل‌گرایانه
است. به همین
علت نمی‌تواند
چارچوب یا
مبنایی در اختیار
ما قرار دهد
كه بتوانیم
جوامع و ملت‌های
شناخته شده
امروزی را
براساس آن تفكیك
كنیم به عبارتی
این تعریف با
واقعیت موجود
و اشكال معین
ملت‌های
امروزی قابل
انطباق نیست.

این
تعریف، به
گونه‌ای است
كه می‌توان به
راحتی آن را
با عناوینی
مثل امت،
حكومت دینی،
جامعه دینی و ....
جایگزین كرد
كه نسبت به
كلمه ملت، حتی
گویاتر نیز
هستند.

موضع
بابیان، ازلیان
و بهائیان
درباره ملیت ـ
مصطفی آیت
مهدوی

در
این نوشتار،
نویسنده به
دنبال بررسی
اندیشه‌های
ملی گرایانه
سه فرقه بابیه،
ازلیان و بهائیان
است.

در
بخش اعظم این
مقاله، مولف
چگونگی پیدایش
این فرق،
اعتقادات و
شخصیت‌های
برجسته آنها و
چگونگی و
ابستگی آن‌ها
به غرب و
جوامع غربی را
بررسی می‌كند.

بابیان،
ازلیان و بهائیان،
سكولاریست‌های
شبه مذهبی
هستند كه به
نظر مولف، علیرغم
اعتقاد عمیق
به سكولاریسم
صرف و خالص،
به دلیل
ملاحظه محیط
فرهنگی ـ
اجتماعی خود و
برای ادامه حیات
و نفوذ در آن محیط
دینی و اشاعه
سكولاریسم،
به ناچار خود
را دیندار
(گاهی هم دو
آتشه) قلمداد
می‌كنند. اما
برای حفظ دینداری
توام با
سكولاریسم،
با «ترقیق و
تنزل مفهوم دین»
و «تقلیل و تغییر
مسخره آمیز
مبانی،
احكام و ارزش‌های
دینی»،
علاوه بر تدین
به ظاهر
متعصبانه به یك
دین بشری،
مضامین
سكولاریسم را
در قالب همان
دین ترویج می‌كنند.

محقق
اظهار می‌كند
كه لازمه
سكولاریسم،
ناسیونالیسم
است. از یك دیدگاه
دینی، فراملی‌گرایی
دینی، اصل و
قاعده اساسی
است و توجه به
ملیت در طراحی
استراتژی‌ها
و برنامه‌ریزی‌ها،
اضطراراً
صورت می‌گیرد.
اما در یك دیدگاه،
سكولاریستی،
اصل برناسیونالیسم
و ملیت ملاك
اعمال و
برنامه‌ها و
استراتژی‌ها
است و
اضطراراً
قواعد فراملی
و جهانی مطرح
می‌شود(ص 328). وقتی
در سكولاریسم،
حقوق بشری جایگزین
حق الهی و
انسان محوری،
جایگزین خدا
محوری می‌شود،
طبعاً عامل
اصلی پیوند
جوامع مختلف
بشری (دین) از بین
می‌رود و
مجبورند بر
نوعی تعلق و پیوند
غیر دینی تكیه
كنند. از این
رو، نژاد،
زبان، تاریخ و
جغرافیا مبنای
تشكیل جامعه
قرار می‌گیرد.
جریانی كه با
بیان، ازلیان
و بهاییان در
ایران به آن
دامن زدند.

نتیجه‌گیری
(نقد)

1) نویسنده
رویكردی منفی
نسبت به ناسیونالیسم
اتخاذ می‌كند؛
چرا كه آن را
مبتنی بر بنیادی
سكولار و غیر
دینی می‌داند
و براین اساس،
وی با هر نوع
گرایش ناسیونالیستی
كه قوم‌گرا و
تقلیل‌گر است
مخالفت می‌كند
و آن را جایگزین
«دارالاسلام»
و «فرا ملی‌گرایی
دینی» می‌داند
كه گرایش ایده‌آل
و مطلوب نویسنده
است. این
مسأله نشان می‌دهد
كه مولف با یك
پیش‌فرض دینی
با مبحث ناسیونالیسم
و ملی‌گرایی
رو به رو می‌شود.
از دیدگاه او
چون ناسیونالیسم
با پیش‌فرض‌ها
و اصول دینی (دین
اسلام) كه این
جهانی و فراملی
است همخوان نیست،
نمی‌تواند پدیده‌ای
مثبت باشد. همین
نگرش به ناسیونالیسم
باعث شده است
تا آن را به جریان
سكولار نسبت
دهد.

2)
چون رویكرد نویسنده
به موضوع ملیت
متاثر از یك
پارادایم و
چارچوب غیرعلمی
است، نمی‌توان
با پیش‌فرض‌های
علمی به نقد
مقاله ایشان
پرداخت.

3)
نقد دیدگاه ایشان
درباره موضع
سه فرقه مطرح
شده و بحث درباره
صحت و سقم این
ادعاها،
مستلزم
مطالعه و كسب
اطلاعات و شناخت
بیشتر این
فرقه‌ها است
(نگارنده این
سطور شناخت دقیق
و كاملی از این
فرقه‌ها
ندارد).

نگاهی به
مفهوم هویت ملی
و حكومت دینی
در بخشی از
مطبوعات سال‌های
32 – 1320 - سیدرضا حسینی

مطبوعات
هر دوره از تاریخ،
برای شناخت
مسائل جاری و
آراء و اندیشه‌های
مطرح آن دوره،
یكی از منابع
دسته اول
محسوب می‌شود.
برای شناخت تغییرات
اجتماعی ـ سیاسی،
جهش‌های فكری
و نگرش نخبگان
نسبت به
جامعه، بررسی
مطبوعات،
بهترین و منطقی‌ترین
روش است. مولف
با این
اعتقاد، تلاش
دارد تا در این
مقاله، مفهوم
هویت ملی و
حكومت دینی را
در بخشی از
مطبوعات سال‌های
32 ـ 1320 بررسی كند.
در این رابطه،
رویكرد و نگرش
بومی و غیربومی،
در مورد ملیت
بررسی می‌شود.
«نگرش بومی،
بر این اعتقاد
استعمار است
كه ملیت ایرانی
بر پایه دین و
مذهب استوار
است؛ اما نگرش
غیربومی مبانی
دیگری را برای
تعریف ملیت در
نظر می‌گیرد.
نگرش غیربومی
صرفاً بر
مولفه‌هایی
چون نژاد،
زبان، وطن و
مواردی از این
قبیل تاكید
دارد، اما
نگرش بومی برای
شكل‌گیری
نهضت‌های
مردمی علیه
استعمار (كه
مولف بروز ملیت
را در قالب آن
در نظر می‌گیرد)،
به مجموعه‌ای
از مشتركات،
مثل وطن،
نژاد، زبان و ....
توجه می‌كند.
در بین این
مشتركات، دین
و شعائر مذهبی
هم به عنوان
عامل مشترك بین
مردم، برای
مبارزه علیه
استعمار در
نظر گرفته می‌شود».
(ص 339). بنابراین،
دو نوع تفكر
در نشریات
دوره مذكور
درباره ملیت
مطرح است. «یك
تفكر غیربومی
كه برای ملیت
اصالت قایل می‌شود
و خاك و نژاد و
زبان و ... را از
اركان ملیت می‌داند
و براین اساس
تحلیل‌هایی
را ارایه می‌دهد
كه به دلیل غیربومی
بودن با واقعیت‌های
اجتماعی ایران
منطبق نیست و
تفكر دیگر كه
در نگرش بومی
به ملیت دارد
و برای این
اصالت‌ قائل می‌شود»
(ص 349). رویكردهایی
كه ملیت را در
قالب افكار
غربی و یا در
قالب ایده‌هایی
ماركیستی تحلیل
می‌كنند،
نگرش غیربومی
به ملیت
دارند.

نتیجه‌گیری
(نقد)

1)
همانگونه كه
اشاره شد، نویسنده
در این مقاله،
در نظر دارد
تا بحث هویت
ملی و حكومت دینی
را در بخشی از
مطبوعات 32 – 1320
بررسی كند.
نقد اساسی این
است كه وی
مشخص نمی‌كند
منظور ایشان
از هویت ملی و
حكومت دینی چیست؛
چرا این دو
مفهوم در كنار
هم آمده‌اند؟
به عبارتی ایشان
تعریف مشخصی
از هویت ملی و
حكومت دینی و
ارتباط اینها
با هم ارایه
نكرده است. از
این رو است كه
ایشان در كل
مقاله، اصلاً
بحثی از هویت
ملی ارایه نمی‌كنند،
بلكه از واژه
ملیت استفاده
می‌كنند. بدیهی
است كه این دو
مفهوم همسان نیستند.

مبهم بودن
مفاهیم و
مسأله تحقیق،
از اشكالات بنیادی
این مقاله
است. از سوی دیگر،
عبارت «بخشی
از مطبوعات»
در عنوان
مقاله نیز
نادرست است،
چرا كه معلوم
نیست منظور ایشان
كدام بخش است.
البته این
اشكال نه
صرفاً به
«عنوان»
مقاله، بلكه
به كل مقاله
مربوط است. یعنی،
محقق در متن
نوشته نیز
مشخص نمی‌كند
كدام بخش از
مطبوعات مد
نظر ایشان
بوده است و
چرا این بخش
انتخاب شده
است. ابهام در
این نكته، یعنی
نامشخص بودن
چگونگی
انتخاب
مطبوعات و عدم
ارایه دلیل
قابل قبول برای
انتخاب نوع
خاصی از
مطبوعات، كل
مقاله ایشان
را زیر سوال می‌برد.
مولف در مقدمه
مقاله ادعا می‌كند
كه هویت ملی و
حكومت دینی را
می‌خواهد از
خلال مطبوعات
بررسی كند. بدیهی
است كه اگر این
مطبوعات گزینشی
و سلیقه‌ای
باشند و مبنای
انتخاب آنها
عملی نباشد،
نتایج و یافته‌ها
فاقد اعتبار
خواهند بود.

2)
آنچه از محتوای
كل مقاله
استنباط می‌شود،
این است كه
محقق بیش از
آنكه بخواهد
بحث هویت ملی (یا
به تعبیر ایشان
ملیت) را از
زاویه دید
مطبوعات
بنگرد، بیشتر
نگرش شخصی خود
را با استناد
به قول‌هایی
جسته و گریخته
از دیگران ارایه
می‌كند. مثلاً
در صفحات اولیه،
نویسنده دو
نوع تفكر را
در باب ملیت
در ایران
(نگرش بومی و غیربومی)
تفكیك می‌كند
و نگرش بومی
را نگرشی می‌داند
كه بر نقش دین
در شكل‌گیری
ملیت ایرانی
تاكید می‌كند؛
اما نگرش غیربومی،
صرفاً بر
عناصری چون
نژاد و زبان و
خاك و .... تاكید
دارد و انتظار
می‌رود كه ایشان
به تحلیل و
طبقه‌بندی
نشریات
وابسته به هریك
از این
تفكرات، تمایزات
و تفاوت درونی
آنها با هم و
بنیادهای فكری
هر یك از این
تفكرات با
توجه به داده‌های
متقن و معتبر بپردازد،
اما هیچ نوع
انتظام،
روشمندی و به
اصطلاح رویكرد
علمی و سیستماتیك
در كار ایشان
دیده نمی‌شود.
مثلاً ایشان
بدون ارایه هیچ‌گونه
آمار و ارقامی
اذعان می‌كند
كه هر چند
نگرش غیربومی
در مطبوعات این
دوره (32 ـ 1320) وجود
دارد، اما بسیار
كمرنگ است (ص 339). از
سوی دیگر، برای
نشان دادن این
دو نوع تفكر،
صرفاً به ارایه
نقل قول‌هایی
از نشریات
مختلف اكتفا می‌كند
و چیزی در
مورد كم و كیف
این نشریات دیدگاه
كلی و وابستگی
آنها، اهمیت
در جامعه و
شمارگان (تیتراژ)
این نشریات، و
در نهایت دلیل
انتخاب آنها
ارایه نمی‌كنند.

3) در
بخشی از
مقاله، تحلیل
ملیت در تفكر
غیربومی و در
قالب تحلیل‌هایی
ارایه می‌شود
كه وابسته به
افكار غربی و
كمونیستی
هستند. به
عبارتی، نگرش‌هایی
كه ملیت را در
چارچوب اندیشه‌های
غربی و یا
ماركسیستی
بررسی می‌كنند
از نظر مولف
جزو نگرش غیربومی
به ملیت
هستند. اما مسأله
این است كه ایشان
این دو رویكرد
به ملیت را نه
از طریق بررسی
مطبوعات،
بلكه براساس
نقل قول از
اشخاص دیگری
استنتاج می‌كند.
اشخاصی كه
مشخص نیست چرا
دیدگاه آنها
معتبر قلمداد
شده و به  آن استناد
شده است. بویژه
اینكه دیدگاه
این اشخاص نیز
از طریق بررسی
و تحلیل
مطبوعات حاصل
نشده است كه
بتوان به آن
استناد كرد.

4) به طور كلی،
محقق در این
مقاله به هدف
خود كه «بررسی
هویت ملی و
حكومت دینی از
طریق مطبوعات
در سال‌های (32 ـ
1320) است»،
نتوانسته دست یابد.
چرا كه اساساً
اقدامی به این
منظور صورت
نگرفته است؛
بلكه آنچه از
این مقاله
استنتاج می‌شود،
این است كه
مولف به صورت
فرضی و تئوریكی
دیدگاه‌هایی
را درباره هویت
ملی (ملیت) و
حكومت دینی در
این دوران (32 ـ 1320)
دارد و با
آوردن قول‌هایی
جسته و گریخته
از نشریات
مختلف، تلاش می‌كند
فرضیه‌های
خود را تایید
كند. اشكال
كار همانطور
كه قبلاً نیز
اشاره شده، این
است كه ایشان
به شیوه‌ای غیرعلمی
و غیر سیستماتیك
فرضیات خود را
با استفاده از
اطلاعات و
داده‌های
تجربی تایید می‌كند.
مسأله‌ای كه
اعتبار یافته‌های
ایشان را زیر
سوال می‌برد.