دانشکده
علوم اجتماعی
دانشگاه
تهران

نقد و
بررسی کتاب:
تاریخ مذكر،
رساله‏ای پیرامون
علل تشت فرهنگی
در ایران.
نوشته رضا
براهنی

زینب
نثار

[email-masked]

کارنوشت
دانشجویی برای
درس مبانی تاریخ
اجتماعی

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت ایرانی

زیر
نظر دکتر جوادی
یگانه

بهمن
1385

● اطلاعات
کتاب شناختی:

براهنی،
رضا؛ 1349، تاریخ
مذكر؛ تهران

مقدمه

رضا براهنی
متولد 1314 در تبریز،
دارای دكترای زبان
و ادبیات انگلیسی،
شاعر و منتقد
ادبی است وی بیش
از چهل كتاب
شامل هفت
رمان، پانزده
مجموعه شعر و
ده جلد نقد
ادبی منتشر
كرده است.
”روزگار دوزخی
آقای ایاز“ و
”آزاده خانوم
و نویسنده‏اش“
از جمله
رمانهای
معروف براهنی
هستند وی در
سال 1347 از اولین
موسسان كانون
نویسندگان و
در عرصه‏های
فرهنگی، سیاسی،
اجتماعی بسیار
فعال بوده
است. براهنی
در سال 1378
به كانادا
مهاجرت كرده و
در آنجا
همچنان به
فعالیتهای
علمی، ادبی و
فرهنگی خود
ادامه می‏دهد.

براهنی كتاب
تاریخ مذكر را
در سال 48 نوشته
است یعنی در
دوره‏ای كه جریانی
بوجود آمده كه
از مدرنیزاسیون
افراطی شاه
فاصله گرفته و
به سنتها پناه
برده بود پیشگامان
این جریان
افرادی مانند
جلال آل احمد،
احمد فردید
داریوش شایگان،
حسین نصر وعلی
شریعتی بودند.
جلال آل احمد
با نوشتن كتاب
غربزدگی در
سال 40 تاثیر
بسزایی در این
دوره بر جای
گذاشت وی در این
كتاب بیش از
هرچیز به
جنبه‏های
سلطه‏طلبی
غرب ارزشهای
آن و ابعاد
مختلف غربزدگی
و فرنگی مآبی
توجه می‏داد.

در این جریان
فكری مبارزه
با غرب بصورت
اصل درآمده و
بازگشت به مذهب
مطرح می‏شد.

رضا براهنی نیز
تحت تأثیر این
جریان تاریخ
مذكر تشتت
فرهنگی در میان
ایرانیان و
علل و عوامل
آن را بررسی می‏كند
در این تحقیق
دفتر اول این
كتاب شامل ده
بخش، نقد می‏شود.

چارچوب
نظری بحث هویت

مقوله‏ی
هویت چارچوبی
است پویا كه بیشتر،
شكلی از آگاهی
به خود، به
جامعه، به
فرهنگ، به تاریخ
و به آینده را
القا می‏كند،
این چارچوب
سرزنده و در
حال تحول مهم
است.[1]

مقوله‏ی
هویت به
رودخانه قابل
تشبیه است زیرا
مانند
رودخانه در
بستر زمان و
مكان جاری
است. از یكسو
تداوم دارد و
گرنه در صورت
انقطاع دیگر
رودخانه نیست،
اما در عین
حال از تحول
برخوردار
است، زیرا در
مسیر خود هم
از مناطق
جغرافیایی
متعدد با
مختصاتی
مانند،
هموار، شیب‏دار،
پرپیچ‏وخم،
خاكی، سنگی،
شوره‏زار و
علفزار می‏گذرد
و از طرفی
بسته به زمان
و فصل سال
قوت، سرعت و میزان
آب رودخانه كم
و زیاد می‏گردد.[2]

این جریان
پویا از
بسترهای
متعددی می‏گذرد
كه در اینجا
از چهار بستر
عمده‏ی آن یاد
می‏كنیم؛ ایران،
دین و اسلام،
سنت و تجدد و
روزآمدی[3]

خلاصه كتاب

بخش اول

نویسنده در
بخش اول به بیان
اجمالی اهداف
نوشتن كتاب می‏پردازد.
در صفحه‏ی 5
كتاب می‏نویسد:
”ما (ایرانی‏ها)
در یك دوران
تشتت فرهنگی
زندگی می‏كنیم
و من در این
رساله می‏خواهم
نخست تشتت
فرهنگی را تعریف
كنم، بعد
موجبات روانی
و عینی تشتت
را بنویسم و
بعد بكوشم تا
آنجا كه امكان
دارد، و من در اوضاع
فعلی سرم می‏شود،
راه نجات از این
تشتت را نشان
بدهم“. سپس
فرهنگ ایران و
یونان را مقایسه
می‏كند و در
توصیفش از
فرهنگ یونان،
آن را یك
فرهنگ عینی می‏داند
كه سیر تحولی
آن با حركت از
حماسه به سوی
تراژدی می‏رود
و با فرم ادبی
تراژدی بینش یونانی
از فرد بسوی
اجتماع گسترش یافته
فلسفه و علوم
اجتماعی در
آنجا پدید
آمده است. اما
در ایران حدود
سیصد چهارصد
سال پس از
حمله اعراب به
ایران فرم
حماسه بوجود می‏آید
و گرچه یك سیستم
تدافعی علیه
نفوذ اعراب به
شمار می‏رود.
ولی از نظر
شكل تحت تاثیر
مستقیم عرب
بوده است در
ادامه نویسنده
فردوسی را
خالق
قهرمانان
تراژیك و نه
قهرمانان
تراژدی می‏داند.
وی در صفحه 10 می‏گوید:
”تراژدی نوعی
فرم ادبی است
و هر موقعیت
تراژدیكی
موجبات خلق
تراژدی را
فراهم نمی‏كند“.
در صفحه 11
ادامه می‏دهد:
”و اغلب
قهرمانان
متعالی از
عناصر تراژدیك
برخوردار
هستند، مثل آشیل
و هكتور و اولیس
در آثار هومر؛
ولی در زندگی
این
قهرمانان، آن
اجتماع
خانوادگی را
كه اساس فرم
تراژدی یونان
كهن است،
بمعنای وقاعی
نمی‏بینیم.
عده‏ای از
قهرمانان دارای
خصلت تراژیك
هستند و می‏توانند
در شرایطی غیراز
شرایطی كه
فردوسی برای
آنان تعیین
كرده است، تبدیل
به قهرمان
تراژدی بشوند
ولی فردوس
خانواده را
بصورت عالم صغیر
اجتماع،
ادراك نمی‏كند،
او از تمامیت
اجتماع و
خانواده،
قهرمانانش را
سوا می‏كند و
در برابر چشم‏
ما نگاه می‏دارد“.

نویسنده در
ادامه تاكید می‏كند
برای پیدایش یك
فرم ادبی زمان
و شرایط خاصی
لازم است كه این
شرایط در بطن
اجتماع است و
بدلیل نبودن این
شرایط در بطن
اجتماع عناصر
تراژدیك
موجود در كار
فردوسی بعدها
از بین رفته
است.

بخش
دوم:

نویسنده در
آغاز این بخش
می‏نویسد كه
تاریخ ایران
تاریخی مذكر و
مردانه است
كتاب تاریخ بیهقی
را مثال می‏آورد
كه در سراسر این
كتاب مردان
بازیگر هستند
وقایع بعدی ایران
نیز همه از
تاریخ مذكر
سرچشمه
گرفته‏اند نویسنده
در صفحه‏ی 17
آورده است:
اگر مرد در
راس خانواده
قرار دارد، زن
قاعده مثلثی
است كه مرد
ضلع عمودی آن
است. در تاریخ
ایران از این
ضلع قاعده خبری
نیست، نبودن این
ضلع قاعده، به
صورت عینی و
عملی در صحنه
اجتماع و تاریخ،
موجب شد كه
شعر ایران در
ابتدای پیدایش،
با وجود عظمت
كلامی خود،
تنها حماسی
باشد و بعدها
بسوی تصویری
نمایشی از
زندگی حركت
نكند“.

بخش
سوم:

در شعر فارسی
تا استانه‏ی
مشروطه معشوق
ناب زن بسیار
كم است و در
شعر تغزلی ایران
مشعوق بیشتر
دوجنسی است و
از معشوق ناب
مرد هم خبری نیست
از دیدگاه
فرهنگی و
اجتماعی
فقدان زن یكی
از بزرگترین
كمبودهای شعر
فارسی است در
صفحه‏ی 25 گفته
شده است:
”لازم بود كه
روحیه حماسی،
برای زنده
نگاهداشتن
خود، بدنبال
روحیه متقابل
خود یعنی روحیه
مونث برود.
لازم بود كه
شهوت حماسی
تاریخ در
عطوفت سالم
زنانه منعكس
شود. در این
صورت بدون شك
آنچه به وجود
می‏آمد نمایشنامه
بود و مردم از
تصویر نمایشی
از زندگی، می‏توانستند
ذهن اجتماعی
بهتر پیدا
كنند و درنتیجه،
شاید همانطور
كه در فرهنگ یونان
اتفاق افتاده
است بلافاصله
بعد از نمایشنامه،
نوعی فلسفه
اجتماعی در ایران
نیز پیدا می‏شد.“

در ادامه نویسنده
می‏گوید هر
اتفاقی كه برای
فرهنگ ایران
از خوب و بد رخ
داده در فاصله
بین فردوسی و
حافظ بوده
است.

این دوران،
دوران طلایی
فرهنگ ایران
بوده است وی
در صفحه 26 این
كتاب نوشته
است: ”این
عوامل سازنده
در آن فاصله سیصد
چهارصد سال،
چه چیزهایی
بودند و محاسن
و معایب آنها
را چه چیزهایی
تشكیل می‏داد؟
آیا اسلام
مهم‏ترین
آنها نبود؟ آیا
رفتار
حكومت‏ها یكی
از عوامل اساسی
نبود؟ آیا
متزلزل شدن
اركان اسلام
در فاصله بین
فردوسی و حافظ
موجب نشد كه
محیطی
خفقان‏آور
بوجود آید و
در فضای تیره
آن، هر نوع
فكر آزادیخواهی
به اعماق ضمیر
ناخودآگاه
رانده شود و
بجای قلمی
آزاد كه از
عبنیت اجتماعی
سرچشمه می‏گیرد،
عصای دراویشی
كه رد حال وجد
و سماع، تننن
تن تنناسر
داده بودند،
بنشیند؟“

نویسنده در
پایان این بخش
تأكید می‏كند
اسلام برخلاف
ادیان دیگری
مانند مسیحیت
می‏خواهد دنیویت
سالم در كنار
دینی سالم و
توأم با فكر
آخرتی سالم،
در اذهان رسوخ
یابد.

بخش
چهارم:

نویسنده در
صفحه 31 درباره
سالام می نویسد:
اسلام دینی
است كه به تاریخ
جبری معتقد نیست.
اجتماع ساكن و
ساكت و بی‏تحرك
را قبول
ندارد. خلوت
فرد را تنها
با خویشتن
قبول ندارد“.
همچنین از
روشنفكران می‏خواهد
برای مطالعه
درباره اسلام
آن را در مسیر
تاریخ قرار
دهند تا با
تجزیه و تحلیل
دیالكتیكی در
مسیر تاریخ، ریشه‏ها
و موجبات تشتت
فرهنگ و تمدن
در خاورمیانه
و ایران را
درك نمایند.
سپس چندنكته
را برای كمك
به درك ماهیت
تاریخی اسلام
بیان می‏كند:

1)
اسلام
در مادیت طبیعت،
وحدتی می‏بیند
و می خواهد این
مادیت طبیعت
بصورت معنویتی
تبدیل به نوعی
وحدت اجتماعی
شود.

2)
اسلام
تاریخ را
بصورت چیزی ایستا
در نظر نمی‏گیرد
و به تاریخ
جبری اعتقاد
ندارد.

3)
اسلام
معتقد به  احكام
متحجر فقهی نیست.

4)
ملیت‏پرستی
را مطرود می‏داند  و آنرا
در شمار
بت‏پرستی می‏داند.

نویسنده در
انتهای این
بخش در صفحه‏ی
36 به این نتیجه
رسیده است:

”بتدریج
سرزمین‏های
تحت تصرف
اسلام درنتیجه
دوری از مركز
خلافت و درنتیجه
زبونی‏های
خود خلفای بعدی،
و تبدیل شدن بیعت
به یك مسأله
مطلقاً تشریفاتی
در كشورهای
تحت تصرف
اسلام، بویژه
در ایران وب
علت تعبیرهای
محلی از مساله
خلافت و امامت
و بی‏اعتنا
شدن خلفا و بی‏اعتنا
شدن حكومت‏های
محلی به خلفا،
پیدایش تصوف و
رانده شدن
افكار آزادی‏خواهی
به اعماق
ناخودآگاه
جماعات اسلامی،
سبب شد كه
اسلام بصورت یك
سازمان جامع
اجتماعی برای
آن زمان جامعیت
خود را از دست
بدهد“.

بخش
پنجم:

نقش
حكومت‏ها در
رواج تصوف
مورد بررسی
قرار گرفته و
در صفحه 39 آمده
است: ”تصوف
درنتیجه
سركوب شدن غرایز
انسانی مربوط
به آزادی
اجتماعی
بوجود آمده
است؛ و جانشینی
است برای تمام
غرایز
گردن‏كشی و
سركشی و‏ازادی‏طلبی
اجتماعی“.

در صفحه‏ی 40
ادامه داده
است: ”پیدایش
فلسفه اجتماعی،
احتیاج به
ازادی‏های
نسبی اجتماعی
دارد و ایرانی
نه قبل از
مغول و نه پس
از آن تا
دوران مشروطیت،
از این قبیل
آزادی‏های
نسبی، هرگز
برخوردار
نشده است“.

بخش
ششم:

در این بخش به
رابطه اسلام
تصوف پرداخته
شد و در صفحه‏ی
41 آمده است:
”تصوف دینامیسم
خود را از طریق
نفی زندگی
اجتماعی نشان
داده است و در
ذات آن نه فقط
زندگی اجتماعی
بلكه زندگی
خود فرد نیز
در معرض نابودی
قرار گرفته
است“. و چند
سطر پایین‏تر
می‏گوید:
”اساس كار
اسلام بر زندگی
اجتماعی و
مبارزه برای پیدایش
یك زندگی ایده‏آل
جمعی است كه
در آن مادیت و
معنویت بطوری
متوازن و
متعادل شركت
كرده باشند
تصوف با نفی این
زندگی اجتماعی،
تبدیل به یك
عنصر ضداسلامی
شده است“.

بخش
هفتم:

ادارك هنری
به دو دلیل
ادراكی هنری
است اول اینكه
سكویی كه عارف
از روی آن بسوی
اشیاء مادی و
آن سوی ماده
حركت می‏كند
مانند ادراك
هنری با زیربنای
شهود و اشراق
و دریافت مستقیم
دریافت شده
است و دیگر
آنكه به همان
اندازه كه گاهی
زندگی هنری
برای هنرمند
جانشین زندگی
طبیعی است
زندگی صوفیانه
نیز جانشین
زندگی طبیعی
صوفی است اما
صوفی برخلاف
هنرمند كه پس
از دیدار با
اشیاء و قرار
گرفتن در آن
سوی موجودیت
آنها دوباره
بسوی زندگی
برمی‏گردد او
در آن اشیاء
در دنیایی از
خلسه‏های
آگاهانه غرق می‏شود
و در صفحه‏ی 47
نتیجه‏گیری
شده است:
”تصوف، برغم
آنكه گاهی در
اصلاح اخلاق
حكام و مردم
مفید واقع شده
است، در اصل
پشت به زندگی
دارد و به
مقدرات
اجتماعی و تاریخی
مردم بی‏اعتناست“.

نویسنده
همچنین عیب دیگر
تصوف را كه از
مطلب قبلی ناشی
شده این می‏داند
كه پشت به دنیای
عینیت دارد و
می‏گوید تصوف
ذاتاً مفید نیست
در حالی كه
هنر متعالی كه
می‏تواند زمینه‏ای
برای عینی‏سازی
زندگی درست
كند مفید است.
در صفحه 49 نتیج‏گیری
شده است:
”عالم اسلام،
به كوشش غربیان
و درنتیجه
بلاهت‏های
خود شرقیان و
سلب شدن عینیت
از اسلام، و
بدلیل تصوف،
دچار تشتت و
تفرقه شد“.

بخش
هشتم:

در ابتدای این
بخش بر این
مطلب تاكید می‏شود
كه دموكراسی
غربی
پشتوانه‏های
فرهنگی و
اجتماعی و
انقلابی خاص
خود را دارد
كه شرق از
آنها بی‏اطلاع
است و شرق باید
به تجربه دیگری
از دموكراسی
كه كاملاً روحیه‏ی
شرقی داشته
باشد تن
دردهد.سپس به
قالب‏های شعری
فارسی
پرداخته شده
است در شعر
حماسی از قبیل
شاهنامه‏ی
صدر شعر فارسی
نوعی ادامه
محتوا در جلد
قالب حكم می‏كند
اما در غزل این
اتفاق نمی‏افتد
یعنی یك بیت
مضمونی ارائه
می‏دهد و بیت
دیگر مضمونی دیگر.
در صفحه‏ی 52
گفته شده است:
”ریشه اساسی
در این است كه
محدودیت
اجتماعی، نه
فقط شاعرانه
را به اعماق و
درون ذهن شاعر
رانده، بلكه
احساس و اندیشه
او را هم، از
نظر شكل كار.
در یك بیت
خانه‏نشین
كرده است“.

در صفحه‏ی 54
نوشته شده
است: ”قوم ما،
پس از پیدایش
تفرقه در
اسلام. هرگز
از خود مكتب
عقیدتی قابل
احترامی از
نظر اجتماعی و
فلسفی ارائه
نداده است،
علتش بیشتر این
است كه اولاص
به ما فرصت
فلسفیدن
آزادانه داده
نشده ؛ ثانیاً
تصوف با تكیه
بر شهود و
اشراق، ذهن ما
را غیرفلسفی و
تاحدی غیرمنطقی
بار آورده
است“.

بخش
نهم

اهمیت جنبش
مشروطیت این
بوده كه به
مردم شهرنشین
این آگاهی را
داده كه یك
فرد موجودی
اجتماعی است و
موجود اجتماعی
باید در
سرنوشت خود
دخالت مستقیم
داشته باشد
اما در عمل
فقط گروهی قلیل
جواز ورود را
از صورت ذهنی
به شكل عینی
درآورند در
صفحه‏ی 55
نوشته است: ”
مشروطیت هرگز
از خود دارای
نوعی ایدئولوژی
واحد اجتماعی
و تاریخی
نبوده است و
بهترین
مدافعان آن
تنها می‏خواستند
كه كاخ ظلم
واژگون شود“.
در صفحه‏ی 57 در
ادامه آمده
است: ”با وجود
این، آنچه در
صدر مشروطیت
در ناحیه بسیاری
از روحانیان و
روشنفكران می‏درخشید،
شكفتگی ایمان
بود؛ ایمان به
اینكه می‏توان
قیام كرد“.

بخش
دهم

نویسنده در این
بخش به عوامل
تشتت فرهنگی و
اجتماعی ایرانیان
می‏پردازد و
در صفحه‏ی 60 می‏نویسد:
”ما بین قرن
چهاردهم هجری
و قرن بیستم میلادی،
بصورت معلق
مانده‏ایم و ریشه‏های
درونی هویت
اجتماعی و
مذهبی و حتی
هویت انسانی
ما اینك در
تهدید دایمی
است و این تهدید
ناشی از
برخورد ناشیانه،
بیشعورانه و
كوركورانه
است كه ما با
دنیای غرب، دنیای
صنعتی، دنیای
استعماركننده‏ی
غربی داشته‏ایم“.
در ادامه بر این
نكته تأكید می‏شود
كه با در نظر
گرفتن همین
فلسفه نباید
مبارزه با
غرب‏زدگی
بمعنای
طرفدارای
متعصبانه از
شرق‏زدگی
باشد هیچ
فرهنگی بر
فرهنگ دیگر
رجحان ندارد
بلكه كیفیت
فرهنگها با یكدیگر
فرق می‏كند.

سپس از
خودباختگی
روشنفكران و
مردم‏ عادی در
برابر غرب
انتقاد می‏شود.
درباره‏ی وضعیت
نظام آموزش
عالی در ایران
در صفحة 76 می‏نویسد:
”اغلب استادان
دانشگاه بویژه
آنانی‏كه در
صنعتی و یا
علمی تخصص دیده‏اند.
قدرت انتقال این
تخصص را به دیگران
ندارند. چرا
كه تمام یادگرفته‏هایشان
به زبان انگلیسی
و فرانسه و
آلمانی است و
اینها باید به
كسانی درس
بدهند كه
ابتدایی‏ترین
مهارتها را در
این چند زبان
ندارند“. نویسنده
در همین صفحه
آورده است:
”در تدریس
مسائل مربوط
به علوم انسانی،
وضع از این
همه بدتر است
در تمام
دانشگاهها،
باستثناء استادان
رشته ادبیات
فارسی و غربی،
استادان
رشته‏های دیگر،
همه تحصیلكرده
خارج هستند“.
نویسنده گفته
است روش تحقیق
و اصول پژوهش
در رشته‏های
مختلف علوم
انسانی بدرد ایران
نمی‏خورد و در
صفحه 77 می‏نویسد:
”بدلیل اینكه
این اصول و
روش‏ها، درنتیجه
تحقیق در زیربنای
اجتماعی  و
روبنای فرهنگی
غرب بوجود
آمده است“.

برخی از
استادان چشم
به تحقیقاتی
دوخته‏اند كه
غربیان در
مورد شرقیان
مطرح
كرده‏اند اما
غربیان به شرق
فقط نگریسته‏اند
و به همین دلیل
شرق را بمعنای
واقعی نفهمیده‏اند.
ما باید شروع
به شناختن
همسایه‏هایمان،
قاره آسیا و
آفریقا بكنیم
و این شناخت
ما را از
عوارض
استعمارزدگی
و غربزدگی رهایی
خواهد داد. وی
همچنین
رشته‏های ادبیات
فارسی در
دانشگاهها را
از عقب‏مانده‏ترین
رشته‏ها می
داند و یكی از
دلایل این
عقب‏ماندگی
را در صفحه‏ی 79
اینگونه بیان
می‏كند: ”موقعی
كه تقی‏زاده و
قزوینی و غنی،
بدنبال تعالیم
ادوراد
برائون كه سخت
متأثر از تحقیق
دوران ویكتوریای
انگلستان
بود، شروع
كردند به بررسی
ادبیات فارسی.
اساس این بررسی
بر بینش لغوی
(لغت معنی صرف)
و تحشیه و
مطالعه و
مقابله نسخ
مختلف برای پیدا
كردن نسخه
جامع و مانع
بود“.

در صفحه 80 توضیح
می‏دهد: ”قرن
بیستم نشان
داده است كه
چنین تحقیق
مضحك وس اده
است و چیزی از
مشكلات ادبی
را به هیچ
صورتی حل نمی‏كند
و بهترین نوع
این تحقیق فقط
سبب می‏شود كه
ماده اولیه
نسبتاً سالم
در اختیار
محقق واقعی و
منتقد با شعور
گذاشته شود“.
نویسنده توصیه
می‏كند كه روش
تحقیق و تدریس
در رشته‏های
ادبیات فارسی
كاملاً
دگرگون شده
تدریس دانشجویان
را به سوی حفظ
سنت و ادامه
سنت و البته
انقلاب در سنت
بصورتی خلاق و
پرشور رهبری
كند. نویسنده
در صفحه‏ی 86 به
فرهنگ مذكر ایران
پرداخته و
گفته است: ”زن
ایرانی، كلاً
بی‏ریشه است.
فرهنگ گذشته ایران
فرهنگی بود
ساخته مردان و
برای مردان، اینك
بخش ناچیزی از
این فرهنگ در
كتابهای درسی
مدارس و
دانشگاهها ریخته
شده و به زن و
مرد ایرانی،
بطور مساوی
تعلیم داده می‏شود“.

در ادامه‏ی این
بخش به وجودز
بانهای محلی
در نقاط مختلف
اشاره كرده و
پیشنهاد می‏شود
به آنها اجازه
داده شود زبان
مادری‏شان را
البته با
الفبای فارسی یاد
بگیرند. وی
همچنین مسخ
شدن مفاهیم
زبان، وارد
شدن دروغ به
بطون زبان فارسی،
كلی شدن حقایق
را كه زبان
فارسی را تبدیل
به یك دروغزن
می‏كنند یك
تهدید برای آن
می‏داند یكی دیگر
از تهدیدات را
هجوم واژگان
غربی و همراه
با آنها وارد
شدن مقداری عینیت
و ذهنیت غربی
می‏داند كه باید
با آن مقابله
كرد.

در پایان این
بخش نویسنده
به دگرگونی كه
كشورهای غربی
در فیزیونومی
جهان ایجاد
كرده‏اند
اشاره می‏كند
در صفحه‏ی 106 می‏نویسد:
”كشورهای
صنعتی، بویژه
كشورهای غربی
و در رأس همه
آنها امریكا،
فیزیونومی
جهان را
دگرگون
كرده‏اند؛ یعنی
عینیت جدیدی
ارائه
داده‏اند كه عینیتی
است ساخته و
پرداخته ماشین“.

در صفحه‏ی 107
درباره‏ی تاثیر
این دگرگونی
بر شرق می‏گوید:
”ذهنیتی كه
درنتیجه
تماشای ماشین
و زندگی با
ماشین و اشیاء
ماشینی در مغز
شرقی رسوخ یافته
و شكل‏پذیرفته،
نه ذهنیتی غربی
است، چرا كه
شرقی، غربی نیست
و نه ذهنیتی
شرقی است، بدلیل
اینكه ماشین
شرقی نیست.“
نویسنده اعتقاد
دارد با این
وضعیت باید
مقابله كرد و
در صفحه‏ی 110 می‏نویسد:
”چه باید كرد؟
می‏توانم سخت
بدبین باشم و
بگوییم كه كاری
نمی‏توان كرد
و می‏توانم
خوشبین باشم و
بگوییم باید این
كارها را كرد.
و شاید باید
فقط یك كار
كرد. درون
مردم، هنوز چیزی
بصورت ایمان می‏جوشد،
این ایمان در
خاورمیانه دینی
است این ایمان
به كمك
روشنفكر واقعی
منطقه و روحانیتی
دست برداشته
از خرافات و
مویه و زاری،
و تجددطلبان
واقعی، فرهنگی
و اجتماعی باید
مردم را علیه
استعمار تمدن
غربی به سلاح
جهاد مجهز كند
در مردم غرور
جهاد با فساد
تمدن غربی و
موسسات آن و
سردمداران آن
ایجاد كند این
عقده مفعولیت
فرهنگی و
اجتماعی را از
بین ببرد و
فرهنگی با ایمان،
سازنده و خلاق
را براساس یك
زیربنای صحیح
اقتصادی و
اجتماعی بنیان
بگذارد“.

نقد كتاب

براهنی در این
كتاب تصوف و
عرفان را در
سنت ایرانی
برجسته كرده و
آن نه نقد كشیده
است وی اعتقاد
دارد تاریخ
مذكر و
استبداد،
تمدن ایرانی
را دچار زوال
كرده است و از
سوی دیگر تجدد
رانیز به نقد
كشیده
غرب‏گرایی را یك
تهدید دایمی
برای هویت ایرانی‏ها
دانسته و
بازگشت به
اسلام را
بعنوان راه حل
معرفی كرده
است.

وی تصوف را در
شكل‏گیری مسیر
تاریخی تمدن ایران
بعنوان یك
عامل مسلط
پنداشته و نقش
بسیار پررنگی
قائل شده است
درصورتی كه در
شكل‏گیری تاریخ
اجتماعی ایران
تصوف فقط یك
عامل در كنار
عوامل دیگر و
خود نیز تاحدی
معلول عوامل دیگری
بوده است.
براهنی همچنین
تحت تاثیر جریان
فكری یاد شده
به پیراستن
اسلام پرداخته
و ریشه مسائل
هویتی ما را
سنت و تجدد
دانسته است
اما واقعیت این
است كه اسلام
بعنوان یك دین،
طرز فكر و روشی
را به پیروانش
داده كه قطعاً
در شكل‏گیری
جامعه‏شان
سهم بسزایی
داشته و بخصوص
در بوجود آمدن
تاریخ مذكر یكی
از عوامل قابل
توجهی بوده
است.

براهنی همچنین
نیز در معرفی
اسلام بعنوان یك
راه حل برای
مسائل تمدنی
ما راه اغراق
پیموده كه به
نظر می‏رسد در
این مورد سخت
تحت تأثیر
افكار افرادی
مانند آل احمد
و شریعتی بوده
است.

نتیجه‏گیری

به نظر
می‏رسد ما ایرانیان
در مواجهه به
بحث هویت باید
از افراط و
تعصب پرهیز كرده
و همچنین از
تك سبب‏بینی و
تك‏بعدی نگریستن
دوری كنیم.

در
شكل‏گیری هویت‏،
دین همانند
زنقش
داشته‏كه
سنت، ایرانیت
و تجدد ایفای
نقش كرده‏اند.

منابع

1)     فرهنگ
رجایی، مشكلة
هویت ایرانیان
امروز،
تهران، نشرنی،
1385

2)     رضا
براهنی، تاریخ
مذكر، تهران،
1349

[1] - فرهنگ رجایی،
مشكلة هویت ایرانیان
امروز،
تهران، نشرنی،
1385، ص14

[2] - همان
منبع ص 67

[3] - همان
منبع ص 30