دانشکده
علوم اجتماعی
دانشگاه
تهران

دروازه
های پیشرفت

نقد
و بررسی کتاب: آنچه
خود داشت.
نوشته دکتر
احسان نراقی

سمیه
نجفی

[email-masked]

کارنوشت
دانشجویی
برای درس
مبانی تاریخ
اجتماعی

موضوع: خلاصه
و نقد کتاب
های با موضوع
هویت ایرانی

زیر نظر دکتر
جوادی یگانه

بهمن 1385

مقدمه

كتاب
مذكورشامل
مجموعه
مطالعاتی است
كه نویسنده پس
ازفراغت
ازتدوین كتاب
(غربت
غرب)قسمت عمده
وقت خودرابه
تهیه ونگارش
آن پرداخته است.آنچه
مدام اندیشه
نویسنده رابه
خود مشغول می داشت
این پرسش
بودكه
دربرابراوضاع
واحوال كنونی
غرب، كشورهای
شرقی بخصوص
كشورایران چه راهی
رابایددرپیش
گیرند تا هم
به مقام ومنزلت
شایسته خویش
دربرابرغرب
توفیق
یابندوهم ازبحران
ها وخطاهایی
كه غربیان
درمسیر ترقی وتمدن
خود گرفتارآن
شده اند
درامان
بمانند.با
چندسال اقامت
دركشورهای
غربی وشش سال
خدمت درسازمان  جهانی
یونسكوبرنویسنده
آشكارشده است
كه آنچه دراین
روزگارنابسامان
می تواندمارابه
ساحل نجات
رهنمون شود،
توجه جدی به حیات
فرهنگی ،روح
ملی ،مواریث
ودستاوردهای تاریخ
خودماست .
هویت برای
هرفردبه معنی
پاسخی است كه
فردبه این
سوال میدهد:
من كیستم؟

ازپیش
ازاسلام لغتی
به نام ایران
وجای مشخصی برای
آن داشته ایم
ودر زمان
قاجار كه
مفهوم ملت
آمد، چیزی به
نام ممالك
مرسومه
داشتیم،مرزها
مشخص بود،
دراین دوره
مرزهای شرقی،
غربی وجنوبی
ایران همین
مرزهای
امروزی
بودوافغانستان
وقسمتهای
غربی پاكستان
جزء ایران
بزرگ بود.نام
آن در سراسر
طول تاریخ ثبت
شده وپایتخت
آن بارها
تغییر كرده
است.

كم
پیش می آمد
فردی كه به پادشاهی
می رسید،محل
سكونت خود را
به عنوان پایتخت
انتخاب كند و
این نشان
دهنده هویت
ملی آنهاست
.پیش از آنكه
ملتی به نام
ایران
وجودداشته
باشد، هویت
ملی وایرانی
وجود داشته
است.منظور از
هویت ایرانی،
فرهنگ ایرانی
است نه ایران
فعلی.

مهمترین
عناصرهویت
ایرانی
ازدیدگاه
دكتر رجایی :

دین،
پادشاهی،تجددوسنت.

سنت،عنصری
است كه
نویسنده در
این كتاب به
آن توجه كرده
است.با مراجعه
به تاریخ
بشروتلاشهای
فكری او، درمی
یابیم كه
انسان همیشه
درصدد پی بردن
به اسرارجهان
وطبیعت بوده
است وپس از هزاران
سال تجربه
وآگاهی درهمه
جوامع انسانی وتمدنهای
گوناگون
وانواع
تاثرات
فرهنگی،از
دوره مدنیت
فینیقی،مصری،هندی،چینی
وایرانی
گرفته تاتمدن
اسلامی،
سرانجام در
حدود چهارقرن
پیش ،زمینه
برای تكوین
علم جدید در
مغرب زمین
فراهم
آمد؛ولی باید
در نظر داشت
كه معرفت علمی
به معنای
امروزی آن
،یكی از اقسام
معارف است كه
فقط پاسخگوی
بخشی از
نیازهای آدمی
است و هرگز
نمی تواند از
جهات
مختلف،موجبات
رضایت خاطر
انسان را
فراهم
آورد.چرا كه
آدمی دارای نیازهای
گوناگونی است
كه
دین،سیاست،اخلاق،
هنر،ادب
وفلسفه
ازجمله مظاهر
این نیازها
بشمار می روند
و مجموع آنها
در اصطلاح علوم
انسانی به نام
فرهنگ می
شود.بنابراین
فرهنگ در واقع
مجموع
پاسخهایی است
كه قوم در طول
تاریخ خود،چه
درمقام نظر و
چه در مقام
عمل، به
نیازهای
اساسی خود می
دهد؛ به عبارت
دیگر، فرهنگ
هر قوم امری
است كه نحوه
ارتباط آن قوم
را با عالم و
آدم و نیز اصل
و مبدأ این
دومشخص می كند
و از این جهت
است كه می
توان معنی و
انگیزه فكر و
عمل هر قوم را
در چگونگی
فرهنگ آن قوم
جستجوكرد.

حال سؤال
ما این است كه
كشورما چه
راهی را باید
طی كند تا به
پیشرفت دست
یابد و عقب
ماندگی خود را
جبران كند؟

نكاتی
درموردنویسنده:

احسان
نراقی یكی
ازبنیان گذاران
(مؤسسه
مطالعات
وتحقیقات
اجتماعی دانشگاه
تهران)است،كه
خود،ضمنتدریس
دردانشگاه
تهران،م.ت
دوازده سال
مدیریت آن
رابرعهده داشت.وی،درهمین
مدت تمام جنبه
هاورشته های
گوناگون علوم
اجتماعی
رادركتاب(علوم
اجتماعی وسیرتكوینی
آن)بادیدی
جامع بررسی
كرده است.سالهاتحصیل
درسویس
وفرانسه،پنج
سال تدریس
دردانشگاه پاریس،سفرهای
او به
دییگركشورهای
اروپایی،بازدیدهای
بسیاراواز
آمریكای
شمالی وجنوبی،شركت
كردن
دركنفرانسهای
بین المللی
وشش سال خدمت
دریونسكو

اوراازنزدیك
باجنبه های
گوناگون
زندگی اجتماعی
كشورهای غربی
آشنا ساخته
است. سفرهای
اوبه كشورهای
شرق باعث شده
است كه بنش
اودرباره شرق
كمترازدانش
اودر موردغرب
نباشد.

طبیعی است
كه ازمیان
كشورهای
شرقی،ایران
بیش
ازهركشوردیگری
موردتوجه
دكترنراقی
باشد.آشنایی
اوبامشكلات
ومسائل
جوانان ایران
وجهان،انگیزه
نوشتن كتاب
(جامعه،جوانان،

دانشگاه )بوده
است.

احسان
نراقی،به
تدریج ازعلم
(جامعه شناسی)
فراترمی
رودوبه نوعی(
فلسفه جامعه
شناسی) یا(جامعه
شناسی فلسفی
)می رسد.كتاب
آنچه خودداشت
برداشت ،تازه
ای ازتوانائی
های
آشكارونهان
شرق دربرابربحران
كنونی غرب.

افسانه
تمدن صنعتی:تمدن
اروپایی
رابرخلاف قول
مشهور
نمیتوان تمدن
صنعتی
نامید.دراروپا
جوامع متعددی
وجوددارد كه
صنعتی شده
اندودرتمامی
آنها امر
تكنولوژی
بافرهنگهای
اروپایی
آمیخته
گردیده،بی
آنكه این
امربتواند
میان آنها وحدت
تمدنی بوجود
آورد.مثلآ

شوروی
ازلحاظ صنعتی
تجهیزاتی
كمابیش همپایه
انگلیس
وآلمان
داردولی در
هركدام از
لحاظ حیات
اجتماعی
تفاوتهایی دیده
میشودكه از
چندگانگی
فرهنگی آنها
حكایت می كند.

علم
میتواند به
بشر وسائل
مادی را عرضه
داردومقاصدی
را تأمین
كندولی
نمیتواند
بصوررت رهبروراهنمای
بشردرآید.انچه
كه درتمدن
غربی وجودداردجداازفرهنگ
غربی
نیست.نتیجه ای
كه ازبررسی
تحولات جوامع
غربی درزمان
حاضربدست می
آید اینست كه
این كشورها به
علت افراط در استفاده
ازمواد طبیعی
متوجه خطرهای
ناشی ازتباهی
محیط زیست شده
اند وبه تدریج
تمایلی درآنها
بوجودآمده
است كه صنعتی
كردن زندگی
وتوسعه بی
حدتكنولوژی
امكان ندارد
وباید مدلها ی
تازه ای یافت
كه علم وتكنیك
با مقتضیات
فرهنگی واجتماعی
وانسانی
هرناحیه
متناسب
باشد.لویس
ممفوردصاحب
نظرامریكایی
دركتاب خود به
نام افسانه
ماشینمیگویدعلم
وتكنولوژی
درعصرحاضربه
پایه ای رسیده
است كه
اگربشرآنرابه
حال خود
گذاردوبه
هدایت آن
اهتمام نورزد
ماشین ازحالت
وسیله خارج
شده
بشررابصورت
وسیله مخرب
خود در خواهد
آورد.بویژه
اینكه تمدن
صنعتی هنوز هیچگونه
تضمینی برای
مقابله با این
خطربوجودنیاورده
است.بهمین
دلیل تمدن
صنعتی به معنی
حقیقی آن هنوز
واقعت
پیدانكرده
است.باتوجه به
این مراتب است
كه ما شرقیان
بایدمتوجه
باشیم كه تمدن
وفرهنگ
خودرایكسره
در مقابل
فرهنگ غرب
نبازیم.باید
به كسب علوم
وصنایع
جدیداهتمام
ورزیم واز
آنهادرتسهیل
امرمعیشت
بهره گیرم ولی
ضمنآتوجه
داشته باشیم
كه هویت
فرهنگی خودراتابع
علم وصنعت
نگردانیم.برعكس
بكوشیم تاعلم
وصنعت را تابع
هویت فرهنگی
اصیل خودقراردهیم.

چگونگی
اقتباس از
غرب:

مدت زمانی
است كه در
آسیا
كشورهایی
مانند ژاپن از
علم جدید غرب
بهره مند شده
اند بدون اینكه
هویت و شخصیت
ملی خود را از
دست
بدهند.ژاپن با
حفظ میراث های
فرهنگی و
خصوصیات روحی
و معنوی خود
توانسته
تكنولوژی غرب
را اقتباس كند
و به آن قدرت فوق
العاده
بخشد.راه
انتخابی ژاپن
غیر از راه كاپیتالیسم
غرب بود یعنی
یر تحول
اقتصادی و اجتماعی
ژاپن به جز
سیری بود كه
متفكران غربی
بر حسب مراحلی
چند به آن
قائل بودند.از
لحاظ روانی،روحیه
ای مبتنی بر
مذهب اصالت
فرد و سودجویی
شخصی كه از
خصوصیات ذاتی
كاپیتالیسم
است در ژاپن
دیده نشد و
برعكس توانست
روحیه تعاون و
صمیمیت جمعی
گذشته خود را
مانند روابط خویشاوندی
همچنان حفظ
دارد. اصولآ
سازمان های
سیاسی و
اجتماعی دوره
كاپیتالیسم
به صورتی كه
در غرب موجود
است در این
كشور به وجود
نیامد و ژاپن
مستقیمآ وارد
مرحله صنعتی
گردید.نتیجه
ای كه از
اینگونه
تجارب می توان
به دست آورد
این است كه
(1)فرهنگ غرب
نمی تواند
جهانگیر باشد
و اشاعه تكنیك
و علم و تامین
رفاه همگان و
پیشرفت های
اجتماعی بر
اساس
فرهنگهای دیگر
نیز میسر است
و برتری فنی و
اقتصادی غرب
دلیل برتری
سیستم
اجتماعی و یا
زندگی فرهنگی
آن نیست .(2)
فرهنگ های ملل
مختلف جهان،
هركدام به سهم
خود قابلیت
واستعداد
لازم رابرای اخذ
تكنولوژی
متناسب
بااحتیاجات
مادی ومعنوی
خودادند.بنابراین
توسعه
ورشداقتصادی
وفنی میتواند
بارزشهای
روحی وملی
وذوقی وتاسیسات
فرهنگی جامعه
وسازمانهای
اجتماعی تناسب
پیداكند،درنتیجه
باگذشته
،تاریخ
وجامعه انقطاع
حاصل
نشود.غربیان،
باروش یكسان  سازی
می خواستند
همه جهان را
تابع راه و
رسم خود كنند
و خود را دائر
مدار همه عالم
بدانند و مردم
جهان را با
وضع خود
بسنجند ناشی
از نوعی قوم
مداری غربی
است كه به
دیگران نیز
تلقین شده بود.حال
آنكه توسعه
صنعتی فرع بر
وجود جامعه
است،لذا
جامعه باید از
روی هوشیاری و
با اتكا به فرهنگ
ملی خود علم
غرب را اقتباس
كنند نه اینكه
از خارج به آن
تحمیل شود .با
ملاحظه علم و
تمدن غرب ،از
این دیدگاه
آشكار می گردد
،كه فرهنگ غیر
غربی مانع علم
نیست بلكه به
خوبی می تواند
به استمرار آن
در دنیای
متغیر و متحول
امروزی نیز
مدد رساند.به
عنوان
مثال،فرهنگ
ملی ایرانیان
از لحاظ علمی
بسیار درخشان
است،می تواند
زمینه مساعدی
برای كسب علم
جدید فراهم
آورد و علم
جدید را از آن
خود سازد و
بدین سان طلسم
تضاد و
دوگانگی میان
علم و فرهنگ
را در هم شكند.
در مشرق زمین
نسبت علم غربی
دو طرز فكر
وجود داشته و
كما بیش هنوز
وجود دارد :(1)
گروه اصولا
علم جدید را
امری مطلق در
نظر گرفته و
اعتنا به تمدن
و فرهنگ ملی
را امری ارتجاعی
می پنداشتند،
در نتیجه این
طرز تفكر را
برای نفوذ
خارجیان
هموار شد و كشورها
یكسره به
بازار كالای
خارجی مبدل
گشتند.(2)دسته
دیگر، به راه
تفریط می
رفتند و تاریخ
، گذشته فرهنگ
و تمدن خود را
مطلق می
انگاشتند و بدون
توجه به جنبه
تحول دائم
فرهنگ و لزوم
تطابق صحیح
فرهنگ با
مقتضیات و روح
زمانه فرهنگ را
به صورتی جامع
در مقابل هر
گونه تجدد و
تحول می
دانستند ، به
این طریق همه
دستاوردهای
دنیای غرب را
نفی می كردند.
پیداست كه این
افراط و تفریط
هر دو نابجا و
مضر حال جامعه
است،زیرا یك
جامعه هنگامی
زنده و متحول
خواهد بود كه
باحفظ مواریث
فرهنگی و با
اتكا به سنن و
آداب ملی خود
بتواند
آگاهانه با علم
و تكنولوژی
غربی كه از
مقتضیات جهان
كنونی است.مهم
این است، كه
بتوان روح و
معنی فرهنگ هر
قومی را باز
شناخت و اصل و
فرع را از هم
تمیز داد و به
جای تعصب
ورزیدن نسبت
به ظواهر ،به
روح و اصل
فرهنگ وفادار
ماند. جامعه
هوشیار جامعه
ای است كه
میان فرهنگ
ملی و علم و
تمدن غربی
پیوندی زنده و
حیات بخش به
وجود آورد.

درگذشته
،ترقی به
معنای انطباق
با غرب بودولی
امروز،خودآگاهی
جهان سوم ،این
امر را دگرگون
ساخته ومردم
این قاره ها
را برآن داشته
است ،كه
درتمام شئون
فكری
واجتماعی
واقتصادی بخواهندكه
خودشان
باشند.پژوهشهایی
كه در
هندوستان به
عمل آمده، به
خوبی نشان
میدهد كه
درمنطقه های
مختلف این
كشور،
باوجوداینكه
فنون مختلف
كشاورزی جدید
بكار گرفته
شده است وبازده
كشاورزی
چهاربرابر
شده، وضع
افراد نسبت به
امرپس
اندازوخرج
تغییرنكرده
است واعتقادات
دینی
وقواعدزندگی
همچنان به قوت
خودباقی مانده
است.وزندگی
خانوادگی
تقریبآوضع
سابق خودراحفظ
كرده است
.درامرازدواج
وعزاداری ومراسم
دیگرمردم
مانندگذشته
مقداری
ازدرآمدخودرامصرف
میكنند.درنتیجه
،ملاحظه
میشودكه علم
راهی به سوی
ترقیات باز
میكندولی این
دلیل
نمیشودكه
بتواندزندگی
وآداب عمومی
را تغییردهد.

انتخاب
وابتكار:مااز
یك
سو،دربرابرخودچشم
اندازوافق
وسیعی از تمام
تجارب مغرب
زمین رادررابطه
باعلم داریم
وبرامكانات
فراوانی كه دردسترس
بشریت
قرارگرفته
است واقفیم
واز سوی دیگر،متوجه
جنبه های منفی
وعواقب
نامطلوب كاربرداین
علم نیزهستیم
وبه همین دلیل
،از اشتباهاتی
كه اروپاییان
ازقرن 19به
بعدبه علت
شیفتگی زیادنسبت
به علم
وگمگشتگی
درآن مرتكب
شده بودندمیتوانیم
اجتناب
ورزیم.فرهنگ
ملی، میتواند تعیین
كننده راه
ورسم صحیح
برای رسیدن به
جهان صنعت
باشد،به
عنوان مثال
قرنهامردم
كشور مادرشرایط
اقلیمی سخت
ونامساعددرنقاط
مختلف ،چه
دردل
كوهستانها ی
سردسیروچه
درصحرای
سوزان زندگی
كرده
اندومنشأا
یجاد فرهنگ
وتمدنی بوده
اند كه هم
ازلحاظ فنی
واقتصادی،
قابل دوام بوده
است وهم
توانسته است
،دیگرنیازهای
گوناگون آدمی
رابرآورده
سازد.هیچ علم
غربی قادر نخواهد
بود كه این
تمدن را
بشناسد .وتا
این تمدن  ازنظر
مادی ومعنویی
شناخته
نشود،تكنولوژی
جدیدنمیتواند
درراه تكمیل
ونوسازی آن
گام
بردارد.كشاورزی
ودامداری به
شیوه سابق
ایران یكی از
بزرگترین
گنجینه های
تمدن انسانی
است كه كشف
وآگاهی از آن
ماراازمخاطرات
زیادی دور می
سازدوبرای
ماامكانات
جدیدی فراهم
می آورد.تسلط
واقعی بر
كاربردعلم
ازآنجاآغاز
میشود،
كه جوینده
بتواندگذشته
آن
علم رانیز
بشناسد.یعنی
به مسیری كه
فكربشرازآن
عبوركرده است
پی ببرد.بهمین
دلیل، ضرورت
دارد كه سوابق
تمدنهای
مختلف بشری را
درعلم غربی
مانند
هندوچین
و..رامدنظرداشته
باشیم.

ضرورت این
امر،بدان
دلیل نیست ،كه
بخواهیم درخوداحساس
غروروافتخار
كنیم بلكه،
این است كه به
مواردومراتب
تفكربشرآگاهی
یابیم ودریابیم
كه درمشرق
زمین قبل
ازرنسانس
پزشكی وریاضیات
تا چه میزان
تحول یافته
است ،یا وضع
حكمت وفلسفه
درحوزه های
فكری مشرق
زمین چگونه
بوده است ویا
فنون وطرق
علمی درشئون
مختلف زندگی آسیایی
،یا آفریقایی
به چه پایه از
تكامل و پیشرفت
رسیده بوده
است.این
آگاهی، مارا
به مسیرفرهنگی
وسوابق آن
وچگونگی
تكوین
فكروعلم غربی
بیشترمسلط می
سازد.

ناكجا
آباد ومفهوم
ترقی:

مقارن
انقلاب
كبیرفرانسه
،خوشبینی
نسبت به آینده
واعتقادراسخ
به پیشرف
جامعه غرب
ازمبانی همه
فلسفه ها
بود.ولی ظهور
ناپلئون وبروزجنگهای
متعددوخونریزیهایی
كه به دنبال
داشت ،موجب
رواج نوعی
بدبینی در
جامعه
شد.تاچندی
بعدكه انقلاب
صنعتی
اروپا،خوشبینی
نسبت به آینده
را دوباره
بوجودآورد.ولی
وضع نامساعدی
كه انقلاب
صنعتی،
درزندگی
اجتماعی مردم
اروپا بخصوص
طبقه كارگر
بوجودآورد
،دوباره موجب
بروز نوعی
بدبینی
گردید.نكته
دیگراینجاست،
كه دردورانی
كه
اروپاباشدت
هرچه تمامتر
درظاهرپارلمانها،  هیأ
تهایی دولتی
وبازارمشترك
به طرف یك نوع
وحدت می رود
درست دراین زمان
،نهضتهای
استقلال طلب
بوجودمی
آیندواین
نشانه بارزی
ازتضاددرجامعه
است.

بحران
ناشی ازوضع
منابع طبیعی
،وجود بی
عدالتیها
درجهان
وبویژه ستم
استعماردرجهان
سوم، عكس
العملهایی
رابوجودآورده
است، كه غرب
به گناهی كه
مرتكب شده توجه
پیداكرده است
.ازاین رو
غربی متمدن
طالب دوران
ابتدایی
بشرشده است
ومی خواهدبه
طبیعت بازگردد.وبه
همین دلیل،
نسل جوان
امروزغرب درخودفرورفته
است
وجداازدیگران
است واصل تحول
وپیشرفت راكه
دردوره گذشته
عنوان شده است
قبول ندارد.

مفهوم
ترقی، درزندگ
اقتصادی
ودیگرزمینه
های اجتماعی
متفاوت
است.مسأله
اصلی درفرهنگ
مسأله اصالت
آن است
وهرگونه
تغییری راكه
درزندگی ملت
روی میدهد
رانمی توان
تغییروتحول فرهنگی
دانست.تغییرات
فرهنگیی
،وقتی اصیل است
كه ازعمق
تاریخ وروح
ملی سرچشمه
بگیرد یعنی هم
از
نظرتعلیمات
اخلاقی وهم از
نظرراه ورسم زندگی
عمیقآدرافرادمؤثرباشد.مهم
ترازهمه، این
است كه
تغییرجامعه
بصورتی
باشدكه همه واحدهای
اجتماعی
رابطور طبیعی
دربرگیردبطوریكه،
افرادجامعه
احساس
همبستگی
وپیوستگی
خودراازدست
ندهندوواقعا
بتواننددركلیه
امورمشاركت
وهمكاری به
عمل
آورند.نظام
اداری مملكت
به نحوی عمل
كندكه موجب
دوركردن مردم
ازخودنباشدهمچنین
بی دلیل
روستاییان
شهری
نشوند.ویا اهالی
شهرهای كوچك
ازمردم
پایتخت تقلید
نكنندومردم
پایتخت
ازاروپاییان
وآمریكاییان
پیروی ننمایندزیرا
،این خط سیری
است كه
طرزتفكر
استعماری
ایجادكرده
است.واصولا،همین
كه ممالك تح
سلطه تقلید
وپیروی بی چون
وچراازكشورهای
استعمار
كننده راروال
كارخودقراردهندموجبات
موفقیت
آنهارافراهم
می سازند.چون،
ازاین راه هرگزاستعمارشدگان
به
استعماركنندگان
نخواهندرسیدو
بدین ترتیب
پیروزی
وسروری
آنهاهمیشه
محفوظ خواهدماند.

برای
اولین بار،پس
ازسال1971وزرای
مسئول سیاست
وپژوهشهای
علمیی22كشورعضو
O،C،E،Dچون
اروپای غربی
وامریكا
وژاپن
درپاریس ،،جلسه
ای تشكیل
دادند
ودرباره
سیاست علمی
كشورهای
خودتصمیماتی
اتخاذكردند.(1)تغییرمسیردرعلوم
وفنون:بایدرابطه
انسان با طبیعت
وجامعه
وزندگی
اجتماعی
واعتدال
روانی بشر وازمیان
بردن
نابرابریهای
گوناگون
درجوامع
موردتوجه
قرار
بگیرد.(2)لزوم یك
دیدواحدوعام
درعلم
تكنولوژی:دوگروه
ازدانشمندانی
كه عالمان
طبیع
ودیگرمهندسان
رشته های
مختلف بی محابا
درصددافزایش
نیروهای
مولدبوده
وباهم هماهنگی
وهمكاری
نداشته
باشندنظرعام
وكاملی
ازعلوم
وپیشرفت آن
بدست
نخواهدآمد.بشرنمیتواند
به علوم
وتكنولوژی
تسلط پیدا
كند.(3)تعیین
سیاست
هماهنگی علمی
ومشاركت مردم.
(4)منابع طبیعی:1.تاچندسال
پش ،منابع
طبیعی تمام
نشدنی فرض میشدحال
باظهورمشكلات
كنونی
بایددراستفاده
این منابع
طبیعی صرفه
جویی ودقت
بیشتر شود2.منابع
طبیعی وفنون
مربوط به بهره
برداری ازآنهاباهم
پیوستگی تام
دارند.3 مسائل
مربوط به مواداولیه
راباید در یك
مقیاس جهانی
مطرح ساخت.4حوادث
اخیر
باردیگرمسأله
موادعذایی
وكمبودآنهارادرآینده
برملاكرد
.(5)آسیب پذیری
جامعه
صنعتی:رشداقتصادی
وفنی جامعه
صنعتی به جایی
رسیده است ،كه
اندك اختلالی
درآن می تواند
زندگی
اجتماعی مردم
را آشفته
سازد.یك روز
اعتصاب
درامورپستی
،موجب اختلال
دراقتصادمملكتمی
گردد.برای یك
فردعاصی
وناراحت ،این
امكان وجودداردكه
كاریك
فرودگاه بزرگ
رافلج كندیایك
نقص فنی ممكن
است
،قارهای
رابه خاموشی
بكشانداین
امورنشان می
دهدكه هرچه
تكنیك پیشرفته
ترگرددوابستگی
مسائل
اقتصادی واجتماعی
وفنی وفرهنگی
وسیاسی بهم
زیادتر می شوند
. بدین جهت جوامع
صنعتی، نسبت
به مشكلات
ومسائل ناشی
ازجامعه
ومردم روزبه
روزحالت آسیب
پذیری بیشتری
پیداخواهندكرد.دیگرنمی
توان
تكنولوژی را
به حال خود
رهاكردوبایدكل
آن را باتوجه
به همه
آثارونتایج
مرتبط برآن
درتمام زمینه
هاموردنظرقراردادوبه
تعیین
سودوزیان
وارزش مثبت
ومنفی
آنهاپرداخت.ودولتهارامتوجه
ساخت كه ازاین
پس اداره
وهدایت علوم
وتكنولوژی
دارای ا همیتی
بیشترازپیشرفت
وتوسعه بی
بندوبارآن
خواهدبود.

جهان
سوم در
برابرعلم
وتكنولوژی
غرب:

علم
وتكنیك مغرب
دردو سده
اخیربویژه
بعدازدوجنگ
جهانی موجب
پیشرفتهایی
در
دراروپاوپس ازآن
درامریكاشدواین
تحولات به
مرورزمان به
كشورهای این
دو منطقه قدرت
وبرتری خاصی
بخشید.كشورهای
مشرق زمین
،ازهمان
ابتداعلت
اصلی ناتوانی
وعقب ماندگی
خودرا
درنداشتن علم
غربی وتكنیك
های آن تشخیص
دادندوتصوركردند،كه
با بدست آوردن
آن مترقی
وآزاد
خواهندشد.تجربه
در بسیاری ازكشورهای
جهان سوم،
نشان دادكه
علم وتكنیك مغرب
زمین ازلوازم
ذاتی جوامع
اروپایی و امریكایی
است.ودرنتیجه
مفاهیم تسلط
طلبی وسوداگرایی
واز سوی دیگر،
توسعه علوم
وفنون وسرعت اختراعات
واكتشافات
موجب شده است
كه مصنوعات
هرروزنسبت به
روزبعدكهنه
جلوه
كندنتیجه این،
پیروی
نسنجیده این
شدكه، جوامع
شرقی چون
جویندگان در
سراب تلاش
كنندونه تنها
هیچگاه به مقصودنرسندبلكه
دائمآبه
میزان
وابستگی آنها
به غرب افزوده
شود.

درقرن
بیستم ،دو
واقعه مهم
دراقتصاد غرب
روی داد:الف)تاآن
زمان سیستم
تولیدی به
منظور برطرف
كردن نیازهای
مصرفی وضروری
جامعه سازمان
یافته بودولی
ازاین تاریخ
كالاهایی به
بازار عرضه
شدكه برای
نیازهای اساسی
جامعه نبود.
ب)تاقبل ازجنگ
جهانی
اخیر،شركتهای
چند ملیتی
بیشتردرزمینه
های صنایع نفتی
متمركزبودولی
پس ازدهه
پنجاه
تقریبآتمام صنایع
جدید
رازیرنظرخودگرفتند.استقلال
سیاسی كشورهای
آسیایی
وآفریقایی،
راه رابرای
دادوستد آنهابا
كشورها ی غربی
بازكردومحدودیتی
راكه به علت
استعماربه
سبك قدیم
وجودداشت، از
میان برداشت.
دانشمندان
عصر حاضر،هر
قدرهم طالب
استقلال
باشندبه علت
پرخرج بودن
پژوهشهای علمی،
ناچارند كه
پیرواراده
سرمایه
گذاران باشند.

استیلای
روزافزون
تكنیك درغرب:

میتوان
گفت ،سیستم
تولیدی درغرب
روزبه روز همه
چیزرادركام
خودفرومی
بردوموجب
تباهی طبیعت
ومواداولیه
می گردد
وزندگی
وشخصیت انسان
را تحت نفوذ وسلطه
خودقرارمی
دهد.این
امرموجب شده
است كه درسالهای
اخیرمتفكران
اروپایی
درصدد پیداكردن
راه های جدیدی
باشند
تاانسان
راازاسارت نو
رهاسازند.طبیعی
است كه
دركشورهای
جهان سوم،
برای رفع علل
عقب ماندگی
اقتصادی وفنی
به علم وتكنیك
غربی روی
آورده شودول
بایددید كه
راه ورسم این اقتباس
چگونه باید
باشد كه این
خودمهمترین ومشكلترین
مسئله
نقل وانتقال
تمد نهاست.

آیا
بكاربردن
تمام تجهیزات
علمی وفنی در
این كشورها
موجب افزایش
قدرت علمی
آنها می شود؟

آیاتقلید
صرف از تكنیك
وفنون غربی
كشورهای غیر غرب
رادرهمان راه
قرار می دهد؟

پاسخ به
این پرسشها
امری است مشكل
بهمین دلیل ،باید
دید سیاست
علمی این
جوامع بر چه
پایه ای
استوارشده
است.
آیابایدقیدهرگونه
تقلیدوپیروی
رازدودرصددبودتاباامكانات
ومصالح ملی
خودسیاست
علمی ومناسبی
بوجودآورد؟

زمانیكه
فرارمغزها
مطرح
شدكشورهای
غربی برای حفظ
صورت ظاهر
،سعی
كردندتاعلمای
جهان سوم
دركشورهای
خودباقی
بمانند.ولی
درگزارشات دقیقی
كه
دانشمندجوانی
ازمردم
آرژانتین برای
یونسكو تهیه
كرده
بود،نشان
داده شدكه نه
تنها تكنیك
امری غربی است
بلكه دانشگاههای
جهان سوم
نیزوابسته به
غرب است.

واكنش
شگفت
آورآفریقا:

درژانویه1974ازطرف
یونسكومجمع
مهمی به منظور
بررسی وضع علم
وتكنولوژی
درآفریقاتشكیل
شدوازآنهادرباره
مناسب ترین
نوع علم وفن
برای كشورهای
آفریقایی
نظرخواهی
كرد.اساسی
ترین پاسخ
عبارت
بوداز:اولویت
رابایدبه
علوم وفنونی
داد،كه
مفیدبرای
آفریقاباشد.بنابراین،
بجاست اگر
مردم جهان سوم
به تكنولوژی
غربی باتردید
نگاه كنند ،به
دلیل اینكه
واردكردن
تكنولوژی
غربی بدون
توجه به شرایط
ومقتضیات
جامعه ها
وابستگیهای
جدیدی را بوجودآورده
است.وهرآنچه
آخرین تكنیك
معرفی می شود،بلافاصله
باتكنیك دیگر
ازاعتبارمی
افتد.

ایران
شناسی ورابطه
آن باتمدن
مغرب زمین:

اگرغربیان،
به عنوان شرق
شناسی نییز
توجه واعتنایی
به تمدن دیگر
ملتها ی جهان
بویژه ملل مشرق
زمین واز جمله
ایرانیان
نشان دادند،
نه بدان سبب
بودكه
بخواهندبرای
بهبودوپشرفت
تمدن جهانی
عناصریازفرهنگ
غیرغربی رابه
كمك بگیرندبلكه،
قصد آنها
بیشترجستجوی
سوابقی بودكه
بتواندمؤیدومكمل
اصالت تمدن
خودآنها
باشد.درهرحال
،شناخت اقوام
وملل
دیگردرنظرغربییان
همیشه بصورت
شناخت
آثارآنهاجلوه
كرده وروحیه
مردم ووجدان
اجتماعی
وفرهنگی
درحیات ملی
،بسیار كم موردتوجه
بوده است.حاصل
آنكه مطالعه
بیشتر براساس
سندبی روح
ونسخه
باستانی شده
استواربوده
تا برمبنای
تحول وتحرك
جامعه ای كه
حیات آن
استمرارداشت.

میتولوژی
یونانی ،كه
منشأعلم وفن
راازغرب می
دانست ،به سهم
خودبه این امر
كمك می كرد
وبه همین دلیل
غربیان نمی
توانستند
معتقدباشندكه
علم ودانش به
صورت
دیگردرشرق نیزوجودداشته
است.اهمیت
ومنزلت علوم
غربی وپیشرفتهای
كه نصیب آن می
شداین عقیده
را تاحدزیادی
توجیه می كرد.

صدوپنجاه
سال است، كه
تماس غربیان
باكشورمادائم
وروزافزون
بوده است
ووضعی
رابوجودآورده
كه درمطالعات
ایران نیزكما
بیش سبك فرنگ
مورداقتباس
واقع شده
است.امادرزمان
حاضر،وضع
تاحدود
تغییركرده
است وروزبه
روزبرعده
ایرانیان با
صلاحیت
وقابلیت ، كه
بكار ایران
شناسی می
پردازندافزوده
می شود.غربیها
،طبق
نظرهاونیازهای
گوناگون
مخصوصاازیك
قرن پیش از سه
زاویه دید به
مطالعه درایران
ودیگرممالك
شرقی
پرداختند‌.(1)مطالعه
دراعتقادات
وشرایع
ازنظرتاریخ
مذاهب
وادیان.(2)مطالعه
درزبانهای
شرقی
ازنظرزبان
شناسی
تطبیقی.(3)مطالعه
درمسائل
مربوط به دو علم
مردم شناسی
وانسان
شناسی.ولی
درهرسه موضوع
،دریافت آنان
ازدیدگاه
تماشاگری
بودكه برخی
ازاشیاءخارج
راموردبررسی
قرارمی
دهد.آنچه
متاسفانه
،ازقرن نوزده
به بعدجنبه
های توفق طلبی
استعماری ونژادی
هم به خودگرفت
دراین رهگذر
مطالعات ایرانی
قطعه قطعه
شد.مثلابه
قرون اولیه
ایران باستان
،ازلحاظ زبان
شناسی
بیشترتوجه شد
وبه ایران
دوره ساسانی
ازلحاظ
باستان شناسی
،درحالیكه
ایران اسلامی
بیشترموردتوجه
ادبا وصاحبان
ذوق
قرارگرفت.تاجایی
كه ،مثلا
تاریخ ایران به
پیش ازاسلام
وبعداز اسلام
تقسیم
شدودیانت
اسلام به
عنوان دین
بیگانه
وغیرایرانی
تلقی
گردیدوادبیات
پهلوی
واوستایی قبل
ازاسلام
دستاویزدشمنی
جاهلانه
بااسلام
ومذهب ایرانی
شیعه وروی
برگرداندن
اززبان
وادبیات عرب
ولزوم كوششی
برای
،طردلغات
عربی اززبان
فارسی بعدازاسلام
به عنوان واژه
های بیگانه
وغیرایرانی قرارگرفت
وبدین طریق،
این تقسیم
بندی تاریخ ایران
به قبل
ازاسلام
وبعدازاسلام
به جای اینكه
،وسیله سهولت
پژوهش تلقی
شودباعث
شد،تاپایه ومایه
فرهنگ غنی آن
دو دوره چنان
متفاوت
ومغایر یكدیگرجلوه
كندكه گویی
هیچگونه
رابطه واشتراكی
درمیان این
دودوره
وجودنداشته
است.درحالیكه،
دین ودنیا
درزندگی مردم
ایران ازهم جدانبوده

است
.وازاین راه
است كه
،آثاربزرگان
شعروادب ایران
درزندگی
روزمره مردم
اثرگذاشته است.

دراینجا،به
چندمورد كه
مستقیما
باایران شناسی
ارتباط پیدا
می كنداشاره
می كنیم:(1)
تكنیك هرچه
باشددرهرحال
ابزاری است
دردست بشركه خودبه
خودازعهده حل
مشكلات برنمی
آیدواستفاده
ازآن حدی
داردودرهمه
حال بزرگترین
تكیه گاه
بشرقوه تخیل
وحس
ابتكاروقریحه
ابداع خوداوست.(2)منابعی
كه برای ساختن
تكنیك وبرای
تبدیل موادلازم
است ،ازطبیعت
بدست می
آیدواین مواددرطبیعت
محدودوتمام
شدنی است.

بحران
غرب، درمقابل
تكنولوژی
یعنی وابستگی به
انرژی به
عنوان یك
امرپایه ای
نشان داد كه ،نبایدوابسته
به یك تكنیك
جهانی
شدوبرعكس بایدازتكنكهای
محلی ومنطقه
ای كه
بتواندكفایت
وكارآمدی
تكنیك های
علمی ومدرن را
افزایش دهد
استفاده كرد.

مساله
دیگربحران
آموزش است، كه
بصورت یك امرجهانی
درآمده است
ودرحقیقت
ناشی
ازدوامراساسی
است:(1مدرسه
یعنی جایی كه،
مطالبی راطبق
ضوابط وموازن
خاصی می
آموزندكه
قهرانسبت به سرعت
سیر
آراوافكاروتحول
علوم حالت
ثابت وكم تحركی
به خود می
گیرد.(2)آموزش
رسمی ،كه بیش
ازپییش جنبه
تخصصی وحرفه
ای ودرنتیجه
انتفاعی وشخصی
به خودگرفته
است.وامرپرورش
به عنوان امری
كه بازندگی
خانوادگی
وخصوصی
سروكاردارد بكلی
ازحیطه
آموزشگاه
خارج شده است
واین دوگانگی
میان آموزش
وپرورش منشا
تضادهای
اساسی گردیده
است.

مطلب
دیگرلباس
وپوشاك
است.درغرب
مساله لباس پوشیدن
ورسمت دادن به
پوشاك
نیز،اهمیت
سابق خودراازدست
داده است،
بخصوص درمیان
جوانان.بهمین
دلیل لباسهای
محلی، كه
بااوضاع
اقلیمی
وسوابق ذوقی
هركشور تطبق
می كند،موردتوجه
مخصوص
قرارگرفته
است.ازاین
روپوشاك ملی متواند
به نوبه
خودزمینه ای
برای مطالعه
در فرهنگ ملی
باشد.

بطورخلاصه
برای مطالعه
درسوابق حیات
ملی خودشایسته
است كه نكات
زیر موردتوجه
قرارگیرد:(1)فكر

غربی ،یك
فكرتحلیلی
است.به عبارت
دیگرچون غربی
طالب شناخت
اجزااست اولین
مرحله برای
اوتجزیه
وتحلیل
است.درحالیكه
بایدتوجه
داشت كه امور
فكری فرهنگی
وعلمی را نمی
توان فقط
ازراه تجزیه
وتحلیل
شناخت.مساله
اساسی دریافت
جامعیت و روح
تاریخ یك ملت
است كه خواه
ناخواه
غربیان ازدست
یافتن به آن عاجزند.(2)بنابراین
روش باصطلاح
علمی، یعنی روش
تعلیلی
وتدقینی علوم
طبیعی وریاضی
،خاصه درامور
كه
باروح وروان
یك ملت بستگی
دارد نمی
تواندتنهاروش
پژوهش باشد.
(3)درمطالعه
گذشته
بایدهمواره
نگاه به آینده
داشت.(4)البته
شرق شناسان
غرب كارهای
باارزشی كرده
اندوازلحاظ
تجزیه و تحلیل
وجمع آوری
اطلاعات خدمات
گرانبهایی
انجام داده
اندولی
تفسیرونتیجه
گیری
آنهادرباب
مسلئل تاریخی
وفرهنگی و
اجتماعی
كشورناشی
ازطرز
تفكروسوابق
ذهنی خودآنهابوده
است.(5)نه فقط
درباره ایران
شناسی بلكه دركلی
امورباید
هشیارباشیم
وبدانیم كه
واكنش
درمقابل
پیروی
كوركورانه
دیروز ازغرب
نبایدنبایدمنجر
به قطع رابطه
باغرب شود
بلكه برعكس
باید در صدد
باشیم آنچه
اقتباس می
كنیم،معقول و
مشروط با فهم
و درایت باشد.

اجزای
ذاتی فرهنگ
ایران:

الف)دین:مذهب
كشور تشیع است
كه ضمن تعهد
به اصول اساسی
دین،عقیده ای
را تعلیم می
دهد كه بر پایه
آن دوازده
امام فرزندان
پامبر تنها
گنجینه داران
حقیقت دیانت و
تنها شایستگان
ارشاد جامعه
اسلامی بودند.

ایرانیان
،به خاندان
پیامبر بخصوص
علی و فرزندش
امام حسین
همواره
احترامی در
خور گذاشتند.امام
دوازدهم،
اكنون غایب
است و ظهورش
پایان رنج
هاست.

ب)تجدید
حیات ادبیات
ایران و درخشش
زبان فارسی:زبان
عربی پس از
اسلام آوردن
ایران،زبان
عبادت و نیز
زبان اداری شد
و این امر در
زبان فارسی
تاثیری چنان
داشت كه
الفبای آن به
الفبای عربی
تبدیل شد.از
قرن نهم
میلادی، زبان
فارسی در
دربارهای
سلسله های
ایرانی
خراسان ظهور
رسمی یافت و
محیط را برای
پیدایش
فردوسی بزرگ
مهیا
كرد.ایرانیان
خود را در
شاهنامه ملتی یافتند
با آداب و
رسوم باستانی
و با شوق و شعف نو.

قهرمانانش
و نبرد آنها
در راه اجرای
عدالت از مشرب
باستانی ترین
آداب و رسوم
مردمی و نیز
از سرچشمه
افسانه ها و
داستانهای
كهن،سیراب می شوند
كه هر ایرانی
می تواند در
آنها نقش
خویشتن را باز
یابد.

ج)حضور
گذشته ماقبل
اسلام:ایرانیان
در طول تاریخ
اسلام،در
قلمرو تفكر و
تتبع
فكری،طبق همان
موازین عمل می
كردند كه
جامعه
اسلامی؛حال آنكه
در حدود زندگی
خصوصی و قلبی
و ذوقی، دارای
عالم دیگری
بودند.

مقام و
منزلت ممتاز
شعر در فرهنگ
ایرانی

سعدی و
حافظ و همه
سرایندگان
ایرانی،عشق
را در ماورای
گمگشتگی و در
حذف ظواهر
دیانت(مذاهب)تعلیم
داده اند و می
و می پرستی را
مظهر رها شدن
از«ما»
و«منی»
ونشانه
آزادی ازظاهرپرستی
وپای نهادن بر
خودپرستهای
فردی وجمعی
ورسیدن به
توحیدحقیقی
ستوده
اند.شعررایجترن
صورت بیان
هنری
است.وهمچنین
به یقین
شعرمایه همبستگی
فرهنگی است.

اصالت
وجامعیت
اندیشه
ایرانی:دركنار
جنبه تشرع
ومصلحت
اندیشانه
اسلام ،عرفا
مفتون جنبه
دیگری ازپیام
بودند،كه به
مقام ذات
انسان یعنی
حقیقت ارتباط
داشت وخطاب آن
به سرسودای انسان
بود.

وحدت
فرهنگ وشمول
عام آن:

هانری
كوربن شرق
شناس فرانسوی
دراثرش به نام
(دراسلام
ایرنی جنبه
های معنوی
وفلسفی)جلوه بارزخصوصیت
تصوف كه دید
اجتماعی
مثبتی داردجوانمردی
استكه درطول
قرنهادرشهاهای
اسلامی به
منزله قانون
نامدون
بود.ویدرپژوهشهایش
درباب
آثارسهروردی
جانمایه
جوانمردی معنوی
رانمونه ذوق
وهنر ایرانی
درتلفیق رشته
های
پیوندمیان
سنت ابراهیم
وسنت زرتشت می
شمارد.در باب
فرهنگ و طرز
تفكر ایرانی
باید خاطر نشان
كرد كه از 150سال
پیش عوامل
نماینده یا
بیان كننده
فرهنگ ایرانی
هرگز با
نوسازی صنعتی
و حتی تاسیسات
اجتماعی
مخالف نبوده
است.قسم اعظم
نوشته های
سیاسی و سفر
نامه های
ایرانی نیم
قرن اخیر در
پیرامون
مسئله اضطراب
آور واپس
ماندگی فنی
واقتصادی
ایران دور می
زند تا آنجا
كه همه
جنبشهای
اجتماعی و
مذهبی در
جستجوی راهی
نوبوده است.در
اثبات این
مدعا، باید گفت
كه محافظه
كارترین
نمایندگان
حیات سیاسی و
مذهبی در
پایان قرن
نوزدهم وآغاز
قرن بیستم
،یعنی مراجع
مذهبی در جبهه
مقدم تجدید
حیات ملی و
اصلاحاتی جای
داشتند كه می
بایست صورت
وقوع
پذیرد.بدان
سان بود كه
آنان نه تنها
سرمشق غرب
قانون اساسی
را با شرایط
جغرافیایی و سیاسی
وآداب ورسوم و
معتقدات دینی
تطبیق دادند،
بلكه همچنین
در امر
قانونگذاری و
اصلاح دستگاه
قضایی،كه
همیشه در دست
خود آنها می بود،جانب
نوآوری را
فروگذار
نكردند. در
آغاز قرن
حاضر،فكری
گوناگون به
طور كلی آرزو
ندارند تا مغز
استخوان غربی
شوند.فضایلی
چون آزادی،عدالت
و دموكراسی كه
به نظرمی رسید
غرب خواهان
جهان كردن
آنهاست،در
مقابل منافع و
علایق غرب به
امر ساده
مبادله تبدیل
شد و جدایی تدریجی
میان مفهوم
نوسازی و غربی
شدن از همین جا
ریشه
گرفت.نخبگان
ایرانی عمیقا
حس كردند كه
در امر حراست
و نیز در امر
وحدت
میهن،هویت ملی
ضرورت حیاتی
دارد.غرب باید
اندك اندك به
جای آنكه در
صدد برآید
فرهنگ ها و
جامعه های
دیگر را با
خود یكسان
سازد،به پرسش
از فرهنگ ها و
جامعه های
دیگر نیز
خوگیرد .این
شیوه یكسان
سازی، از طریق
فرهنگ
زدایی،زوال
هویت انسان ها
را در پی می
آورد و
پیشرفتی كه
اكنون مراد
ماست معنی و
مفهوم خود را
از دست می دهد.

آنچه
خودداشت:

درقرون
اخیر،غرب
خودراسرآمدجهان
تصورمی كردمی
كوشدتاجوانب
مختلف فرهنگ
وتمدن خودرادرسراسرجهان
ترویج كند.این
پیروی ،كه
برای دیگرملل
ابتداحالت
وابستگی داشت
بعدها حالت پذیرفتن
فرهنگ وتمدن
غرب را سرمشق
خو قراردادند.ولی
چندی است كه
ملل دیگرجهان
سربلندكرده
اندوتمدن
غربی
رامورداعتراض
قراردادنددلیل
این
تردیدرابحران
بی سابقه ای
می دانند كه
تمدن غرب
راازدرون
فراگرفته است.دركشورماهنوز
گروهی ازروشن
اندیشان این مسأله
رامصلحت آمیز
نمی
دانندواین
قبیل افراد
دودسته
اند:1)كسانی كه
نسبت به كلیه
اصول ومبادی كه
تمدن غرب
براساس
آنهابناشده
است اعتقادراسخ
دارندوچاره
رفع مشكل
رادربكاربردن
راه حلهای
غربی می
دانند.2)به
نسلهای
جوانتری تعلق دارندچنین
اعتقادی نسبت
به تمدن غربی
ابراز نمی
كنندولی
درعین حال
معتقدندكه
رمز پیشرفت،آزادی
وعدالت
ودموكراسی
رابایدازغربیها
آموخت.

آزادی
ودموكراسی :

دراین كه
استقلال
وآزادی
انسانی درغرب
تحقق یافته
است شكی
نیست.ولی
بایدبپذیرم
،كه مفاهیم
مذكور به
معانی حقیقی
آنهاازلوازم
ذاتی تمدن
غربی نبوده
است،
زیرادراین
صورت دیگراین
تمدن نمی
توانست این
مراتب رابرای
خودبه شیوه ای
تفسیركندوبرای
دیگران به
شیوه ای
دیگر.دوجنگ
جهانی ،كه غرب
مسبب آن بودنشان
دادمفاهیم
عدالت
،مساوات
واخوت كه غرب
،داعیه دفاع
ازآن راداشت
افسانه ای بیش
نیست.نهضت
مشروطه
خواهی، كه
نمایانگر حق
طلبی وحكومت
قانون
دركشورمابودبرخلاف
نظروتصور
كسانی كه
آنرافقط ناشی
ازنفوذغرب می
دانندعوامل
موجوددرباطن
فرهنگ وتمدن
ملی
مانیزدرآن تأثیرومدخلیت
مهمی داشته
است.دراین
جنبش، هرچندآشنایی
باافكارغربیان
ومفهوم جدیدی
كه آنهاازقانون
و دموكراسی
وعدالت
داشتنددرتهیج
افكاركارگرافتادولی
درحقیقت تماس
باغربیان
وآشنایی
باعقایدصاحب
نظران غربی،
درحكم بیان
جدیدودنیاپسندی
ازسوابق
معنوی
ومواریث ملی
وفرهنگی ودینی
تلقی شدكه
دردرون جامعه
وجودمی داشت ودرانتظارفرصت
مناسب برای
ظهوروبروز می
بود.بهمین
دلیل گروه
كثیری
ازروحانیان
كه آلودگی
كمتتری
داشتند به
جانب مشروطی
روی آوردندوكوشش
كردندتاسادگی
ومساوات
وآزادگی رابا
تعالیم صدراسلام
تلفیق
دهندوبه
خواست كهن
جامعه كه برقراری
عدالت وحرمت
قانون
بودجامعه عمل
بپوشانند.

یكی از
اموری كه
غربیان
كوشیده اند تا
آنها را به
صور مختلف به
جهانیان
تحمیل
نمایند،مفهوم
موجبیت
تاریخی(یا به
اصطلاح
نارسای
متداول،جبر
تاریخی)است.اراده
انسانی را حذف
نموده اند و
همه جامعه را
تابع قانون
ضروری علیت طبیعی
قراردادند و
ارده و اختیار
حقیقی را از انسان
سلب
كردن:اینهاست،
از لوازم
اعتقاد نادرست
به موجبیت
تاریخی.از این
جهت،چه طرز
تفكر لیبرال و
به اصطلاح
امروزی
تكنوكرات
داشتن و چه
پیرو
ماركسیسم
بودن،هر دو
طرز تفكر را
یك منشا
است-این طرز
تفكر كه همه
جامعه ها باید
با طی مراحل
طبیعی ضروری
به مقصد معین
و مطلقی
برسند-و این
مراتب خود
ناشی از خود
بینی و
غرور
زایدالوصف
غربی است،كه
به صورتهای
مختلف به
افكار مردم
جهان تحمیل
شده است.

مفهوم
تطوردرتمدن
اروپای
وتعمیم آن به
سراسرجهان:

فرضیه
داروین،
درباره
تطورانواع
وانتخاب اصلح
درموردجانوران
دلیل ومدرك
تازه ای به دست
علما و فلاسفه
دو قرن اخیر
مغرب زمین داد
تا مفهومی
تطور را به
تمام تمدن ها
و فرهنگهاتعمیم
دهند و عملا
انسان غربی و
تمدن غربی را
پیشرفته ترین
انسانها و
كاملترین
تمدنها بحساب
آورند.

عدم توجه
غربیان ،به
جهانی نبودن
تاریخ
آنهاكاررابه
جایی رسانیدكه
برای آنان
مرحله تمدن
باسلطه جویی
وامپرالیسم
،ملازمه ذاتی
پیداكردوغرب
پیشرفت
تكنولوژی
راوسیله ای
قراردادتاهرچه
بیشترخودرابه
جهانیان تحمیل
كند.وامامعنی
حقیقی آزادی
برای كشورهایی
نظیركشورمادرآن
است، كه
باآگاهی ازسیرتحول
ملل مختلف
والهام
ازمقاصدعالی
وآمال انسانی
كه درباطن
جامعه ملی
وفرهنگ مابه
ودیعت نهاده
شده است
مناسبترین طریق
رابپیماییم
وبدانیم كه
درذات هرتمدن
ریشه داری
قابلیت وقدرت
مقاومت
دربرابرجبروزور
زمانه وجودداردوخود  می
توانیم
آزادانه راهی
راكه طالب آنیم
بپیمائیم.

قرنها
،پدران ما در
زندگی اجتماعی،در
شهر و یا در
ده،از راه دین
یا علم یا هنر یا
صنعت و یا از
طریق
خانواده، علایق
و پیوندهایی
بوجود آورده
اندكه بسیاری
از امور زندگی
را،از تولد تا
مرگ،خود به
خود حل و فصل می
تواند كرد.مثلا
براساس یك نوع
تعاون
ومعاضدت چه بسیار
مشكلات كه از
سر راه
برداشته می
شد.به چه علت
ما باید بی
محابا به
گسستن رشته این
پیوندها
بپردازیم،به
امید اینكه
قدرت لایزالی
را بنام دولت
جانشین آنها
سازیم؟این
امر ناشی از
،ساده فرض
كردن سیر تحول
جامعه تك ساختی
پنداشتن امور
اجتماعی است

نتیجه گیری

بهر حال،ایجاد
تشكیلات و
بوروكراسی عریض
و طویل،آن هم
به تقلید از
دول غربی نه
تنها جایگزین
روابط انسانی
وسوابق تاریخی
نمی تواند
بشود بلكه
مشكل تازه ای
را نیز بر
مشكلات می
افزاید و
دوباره كار
بدستان را وامی
دارد، كه از
غرب متخصص
بخواهند تا
مشكلات تازه
جامعه را حل
نمایند!چرا باید
شیوه زندگی
غرب را سرمشق
زندگی بی چون
و چرای زندگی
خود قرار دهیم
و خود را از
همه مسرات
زندگی
خانوادگی و    حمایت
جمعی محروم
سازیم و آنگاه
ناگزیر شویم
انجمنهای
مصنوعی برپا
كنیم، تا از
احساس تنهایی
كمتر رنج ببریم
و یا پیش آوریم
كه همچون غربیان
،انس و الفت میان
پدران و پسران
و برادران و
خواهرن ودیگر
اجزای
خانواده تقریبا
فراموش گردد و
یا وقی به سن پیری
رسیدیم،در
آسایشگاهی
كنار پیران دیگر
زنده به گور
شویم؟

چرا
،اصولا از
عاقبت زندگی
خانوادگی غربیان
عبرت نگیریم
،كه وجه بارز
آن در همریخته
شدن روح
همبستگی در
خانوده
هاست؟آیا چنین
نیست ،كه در
آن دیار
خانوده ها بسی
بی روح شده
اند و خانه ها
فقط برای رفع
حوائج مادی
اشخاص باقی
مانده است؟

و
بالاخره،
آنكه كشورهای
جهان سوم،كه
تاكنون صادر
كننده مواد
اولیه بودند و
بعلل مختلف در
برابر غارت
منابع خود
سكوت می
كردند،دیگر
نتوانستند
خود را نسبت
به تحمل این
نظام ظالمانه
راضی نشان
دهند.نمونه
بارز این وضع
،افزایش بهای
نفت بود كه
خود غربیان آن
را بنام
«بحران انرژی»نام
نهادند.

نتیجه
،آنكه وضع
اروپا وامریكا
در سالهای اخیر
به خوبی نشان
داد ،كه دیگر
نمی توان نظیر
خوشبینان
گذشته دنباله
رو غربیان
بود.

راه غربیان
دیگر راه چیرگی
بر مردم جهان
نمی
تواندباشد،در
این صورت هر
جامعه و ملت
كه در برابر
مشكلات و مسائل
تازه ای قرار
گیرد،كوشش
خواهد كرد كه
خود را با
اوضاع جدید
منطبق
سازد.قدرت
ابتكار،وسائل
تازه ای می
آفریند ولی با
این تفاوت كه
چون تجربه غرب
نشان داده است
كه راه و روش و
نوع زندگی
گذشته آن درست
نبوده است، باید
راه دیگری
انتخاب كند.این
وضع معلوم
ساخت كه جهانی
بودن تمدن غرب
داعیه باطلی
است.هر كشوری
باید راه خود
را بیابد و از
آن كه راهش
متفاوت با غربیان
باشد،نهراسد.

نقدونظرشخصی:

نویسنده
دراین كتاب
تقریبا به همه
عناصرهویت ملی
ازجمله دین،تجددوبخصوص
سنت اشاره
كرده است
.اما،صحبتی
ازعنصرپادشاهی
به میان نیاورده
است. درحالیكه
این عنصربه عقیده
من

تأثیرگذاربوده
است .چراكه
تأكیدنویسنده
براین است ،كه
مردم كشوربایدبرسنت
وفرهنگ ملی
خودپایبندباشندویكسره
مسیرپیروی
ازغرب راطی
نكنندولی
ازسوی دیگردردوره
هایی برخی از
پادشاهان
مانع این امرمی
شدندوخواستارغرب
گرایی
بودند،چه
بسارضاشاه
ومحمدرضاشاه
پهلوی

برای غربی
كردن
كشورورواج
الگوهای غربی
نه تنها كم و بیش
سنت را زیر پای
گذاشتند
،بلكه در صدد
بودند دین را
در صحنه
اجتماعی
كمرنگ كنن.
مانند دستور
كشف حجاب ،كه
در زمان رضاخان
صادر شد.پس،
نه تنها مردم
باید در امر
حفظ میراث های
ملی و فرهنگی
به پا خیزند
بلكه دول نیز
باید رهبر و
راهنمای این
هدف باشد.

مطلب دیگر
این كه ،اروپاییان
در زمینه وحدت
یافتن به موفقیت
نرسیدند،نمی
تواند درست
باشد.

هر چند
جنبش های
استقلال
طلبانه ای شكل
گرفت اما این
امر سبب نشد
كه وحدت و یكپارچگی
اروپا كاملا
در هم
شكند.مصداق
آن،موفقیتی
است كه پول
مشترك(یورو)در
بازارهای
اروپایی
داشته است.

مطلب دیگر:سردی
روابط میان
افراد جامعه و
همچنین اعضای
خانواده كه در
جوامع اروپایی
به آن اشاره
شده است،مختص
این جوامع نیست
و در كشور ما نیز
این امر كما بیش
وجود دارد،

نمونه آن
زندگی های
آپارتمانی
است كه ممكن
است شخصی در
خانه خود بمیرد
وتا مدت ها كسی
متوجه مرگ او
نشودوافراد آنقدر
درگیر مسائل
اقتصادی شده
اند ،كه وقت
كمی را صرف
خانواده و
اقوام نزدیك می
كنندو حتی روز
به روز بر
تعداد والدینی
كه به موسسه
سالمندان
سپرده می
شوند،افزوده
می شوند.

نویسنده
،در قسمت
افسانه تمدن
صنعتی صفحه 15
كتاب می گوید(
تمدن اروپایی
را برخلاف قول
مشهور نمی
توان تمدن
صنعتی نامید،زیرا
در اروپا
جوامع متعددی
وجود دارد كه
صنعت شده اند
ودر آن ها امر
تكنولوژی با
فرهنگ های
اروپایی آمیخته
بی آن كه
بتواند میان
آن ها وحدت
تمدنی به وجود
آورد) و در جای
دیگر صفحه 28 می
گوید( تمدن
صنعتی به موفقیت
های شگفت انگیزی
رسیده است كه
جای انكار نیست
و منطقی است
كه دیگران نیزدر
پی آن باشند)
با این اوضاع
بالاخره تمدن
صنعتی به وقوع
پیوسته یا خیر.

درسایرمورد،سخنان
ایشان
كاملابجاست
وتجربیات
وحوادث رخ
داده خودگویای
درستی آنها
است.مانبایدتقلیدگرای
صرف باشیم
وهرآنچه كه
غربیان به
ماتحمیل می
كنندبپذیریم
بلكه باید، درحفظ
سنت های ملی
وفرهنگی
خودبكوشیم
وفقط هرآنچه
راكه منافاتی
بامنافع ملی
فرهنگی
مانداردوبرعكس
به پیشرفت
وترقی
كشورمان كمك
كندپذیرا شویم.