دانشکده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

نقد
و بررسی کتاب:
هویت ایرانی و
زبان فارسی.
نوشته شاهرخ
مسکوب

سیده
مریم موسویان

[email-masked]

کارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت ایرانی

زير
نظر دکتر
جوادي يگانه

بهمن
1385

مقدمه :

هویت ایرانی
:

چه
دشوار است سخن
گفتن در باره ی
ماهیت تمدنی
تا بدین پایه
کهن و تا بدین
مایه غنی و پیچیده
، اکنون زمانه
ای است که نگریستن
دقیق به معنای
ایرانی بودن  و  دلیل
بقای
این چارچوب  هویتی  در  درازای
تاریخش
نقل
محافل
علمی
و سرفصل
مشترک
پژوهشها ی
فرهنگی
و
تاریخی گشته
است و
برای ما که ایرانی
هستیم
کامیابی  در  نیل به
پاسخی شایسته
،
تفاوت
میان
بودن
و
نبودن
را
تعیین می
کند  و  اینکه  ما ایرانیان  در آینده
ی  گیتی
چه باشیم  در
درجه ی نخست  بر این
مبنا تعیین می
شود
که خود  را
چگونه ببینیم
و چگونه تعریف
کنیم .

ابتدا  تاملی
کنیم
درباره ی  کلمه ی
هویت
، هویت  از یک
مصدر
برساخته  از  « هو»   +  « یت»  که
مصدری
جعلی
می سازد  ،  تشکیل
شده است  ،  از نظر
لغتی نیز، به
معنی او بودن
، کسی بودن ،
خود بودن ،
خود را شناختن
و نقطه ی
مقابل آن بی
هویت شدن ، از
خود بیگانگی ،
یعنی خود فردی  یا  جمعی
نداشتن و
گرفتار  بی  حافظگی  تاریخی  شدن
است .

ضرورت  بحث  از هویت
در این است که  داشتن
تعریفی از خود
، اولین قدم
نه تنها در ایفای
نقش ، بلکه از
مقدمات انسان
بودن است ، هویت
محصول خود
شناسی فردی و
گروهی است  ،  انسانی
که از خود تعریفی
ندارد
و  یا
جامعه ای که  از خود
برداشتی کلی
ندارد ، عملا
واحدی از هم
گسیخته
، نامنسجم  ،
ازخود بیگانه  و  با خود
ستیز است . (رجایی
، فرهنگ (1382)
مشکله ی هویت
ایرانیان
امروز ، تهران
: نشرنی / کتاب )

هویت
مثل شناسنامه
است ،
هویت پاک شدنی
نیست
،
اگرچه گاهی
به فراموشی
سپرده می شود
، شاید هویت
مانند یک کوزه
ی سفالی  ،
سالها در زیر
خاک پنهان شود
ولی یک روز پیدا
می شود و خودش
را نشان می
دهد ،بعضی وقت
ها هویت از یاد
می رود و گاهی
فراموش می شود
،اما هیچوقت
پاک نمی شود .(
صابری ، پری
(کارگردان
تئاتر) ،
خبرگزاری اینترنتی
آتی بان )

هر
کشوری باید
کوشش کند که
در درجه ی اول
هویت خویش را
بشناسد و به
فرزندانش
بشناساند ،  یعنی
اگر مردم یک
سرزمین
با هویت
خودشان به خوبی
آشنا باشند  و آنرا
به خوبی منعکس
کنند ، آنوقت
دیگر
مردم دنیا
هم  به  آن پی
خواهند برد  و  برای
کشوری مانند ایران
که دارای
فرهنگ و  تاریخ 3000
ساله
است
و
آثار
بسیار
مهمی
در زمینه
فرهنگ پدید
آورده است ،
مهم است که
نخست خودش را  به خوبی
بشناسد و
شناسا یی هویت   پی  بردن  به تاریخ،
فرهنگ،
دین، ادبیات
و بزرگ تر از
همه زبان فارسی
است . " زبان  نه
تنها
به عنوان یک
محصول اجتماعی
،
ابزار و وسیله
ی ارتباطات  به
شمار می رود ،
بلکه خود به
عنوان بخشی
از
متن
روابط
اجتماعی  که در  تولید  و
بازتولید
فرهنگ و هویت
ویژه ی هر
جامعه نقش مهمی
دارد ، محسوب
می شود . زبان یک
ملت  ،  نظام
معنایی یک ملت
است و
ابزاری مهم
برای حفظ و
شکل گیری  و
انتقال
فرهنگ
به شمار می
رود . زبان  تنها
وسیله ی سخن
گفتن و
رفع نیاز های
روزانه نیست
، بلکه
وسیله ی  اندیشیدن
،
جهان بینی و  عمل
اجتماعی هویت
اجتماعی ،  روابط
انسانها و
جوامع با یکدیگر
و زمانهای حال
و گذشته و اینده
است  ،
بنابراین از
بین رفتن یا
تهدید زبان  ، به
معنی از بین
رفتن هویت
فرهنگی و
اجتماعی
جامعه
است . (علیخانی
، علی اکبر، (1383)
،هویت در ایران
،تهران :
انتشارات
جهاد دانشگاهی
/ کتاب ، صص 147 و 148 )
،
مردم
ما
باید
بدانند  که  تا  زمانی  که  فارسی  صحبت  می
کنند
و همدیگر  را  می
فهمند
،  یک
ملت
واحد  و  دارای
هویت هستند.

وبارزترین
بخشی که
توانسته هویت
ایرانی را نسل
به نسل انتقال
دهد ،
زبان فارسی  است  .
زبان
تمام
فرهنگ
و
هویت ما
را  در
خود
دارد ،   با
وجود اینکه
تکنولوژی پیشرفت
کرده است  و  می
توان
از
بسیاری از  اثار
کهن که نشان
هویت ایرانی یا
هر ملت دیگری
است ، تصویر
تهیه کرد ولی
باز هم برای بیان
و معرفی ان به
جامعه
نیازمند  زبان
هستیم، برای
مثال اگر بنا
باشد کاخ
آپادانا یا
جندی شاپور را
به عنوان
نشانه هایی از
هویت ایرانی
معرفی کنیم ،
این کار با
ارائه تصویر
تنها امکان پذیر
نیست و به
زبان نیاز داریم
. (دولت
آبادی ، محمود
، خبرگزاری اینترنتی
آتیبان )

بنابراین  زبان  و ادب
فارسی را  می
توان آیینه ی  تمام
نمای
هویت ایرانی  و  عنصر
اصلی
و  پایدار
فرهنگ ایرانی
دانست ، زبان
و ادب فارسی  ظرف
جامعی است که
همه ی
جلوه های ذوقی  و هنری
و
احساسات ملی  و
افکار انسانی  نیاکان
ما را در خود
نگاه داشته  و به
جهانیان عرضه
می کند ،
بنابراین
زنده نگه
داشتن آن (
زبان و ادب
فارسی) از ان  جهت  که  در  تعیین
هویت
ملی ما   وظیفه
ی  مهمی   ادا می
کند  ،  اهمیت
دارد ( علیخانی
، علی اکبر ( 1383 )
هویت در ایران
، تهران :
انتشارات
جهاد دانشگاهی
/ کتاب )

در
نتیجه می توان
چنین گفت : که
برای هویت ایرانی
و معرفی آن ،
زبان در آغاز
و پایه قرار می
گیرد .

هویت ایرانی
و زبان فارسی :

در
همین راستا
شاهرخ مسکوب  از
جمله متفکرانی
بوده که بعد
از انقلاب به
مسئله ی هویت  توجه
نموده است  و هویت
را  "
وجه ممیزه "  و  " عامل
تمایز "
هر قوم ، فرد
و گروه و... از دیگران
خوانده است .  ( وی در
سال  1304
در شهرستان
بابل به دنیا
امد  ،
تحصیلات
دبستان  و  دبیرستان
خود را
در شهر
زادگاه گذرانید
و سپس برای
ادامه ی تحصیل
به تهران و
اصفهان رفت ،
در سال 1324 وارد
دانشکده ی
حقوق
دانشگاه
تهران شد  و  در همین
سال به عضویت  حزب
توده
در امد ،  پس از
کودتای 28
مرداد ، همراه
با چند تن از
روشنفکران به
زندان قزل
قلعه افتاد ،  به
گفته ی نصرت
الله نوح ،
مسکوب در
زندان کلاس
شاهنامه خوانی
بر پا کرده
بود ، وی پس از
خلاصی از
زندان در سال1336
از حزب توده
گسست و به
فرهنگ
و
ادبیات ایران  و
جهان
پرداخت  و کتاب
مقدمه ای بر
رستم و اسفندیار  را  که
حاصل ان
کلاسها
در زندان بود
منتشر کرد  ، او پس
از انقلاب  به
خارج از کشور
رفت  و
عمده ی ان
سالها را  در
فرانسه گذرانید
وسرانجام  در سال
1384 در پاریس در
گذشت .

کتاب شناسی
شاهرخ مسکوب :
داستان ادبیات
و سرگذشت
اجتماع

مقدمه ای بر
رستم و اسفندیار

ملیت و زبان

چند گفتار در
فرهنگ ایران

گفتگو در باغ

سوگ سیا وش )

مسکوب
هویت ایرانی
را بر دو پایه ی
زبان و تاریخ
استوار می
داند و
به نظر او
تنهابه دلیل
دو چیز
ما  ایرانیان  از دیگر
مسلمانان جدا
شدیم ، تاریخ
و زبان و به
کمک این دو
عامل است که
هویت خویش را
بنا کرده ایم
، به عقیده ی
او ،ما ماهیت
و یا بهتر بگوییم
هویت ملی خود
را یعنی ایرانیت
را به کمک
زبان حفظ
نموده ایم و
منظوراو از
تاریخ ان جنبه
از تحولات تاریخی
و اجتماعی
زندگی ایرانیان
است که به کمک
و از طریق
زبان فارسی ،
فهمیده ، روایت
و ارائه شده
است ، صرف نظر
از اینکه چه
کسی راوی باشد
،  از
چه مشرب فکری
پیروی کند  و یا در
کار خود کدام
روش را دنبال
کرده باشد . به
همین دلیل وی
اثر خود را به
تحلیل نوشته
های غیر منظوم
اهل قلم و فکر
از جمله دین
مداران ، ادب
مداران، دیوان
مداران و یا
طریقت مداران
اختصاص داده
است  . (
رجایی ، فرهنگ
( 1382 ) مشکله ی هویت
ایرانیان
امروز ، تهران
: نشر نی / کتاب )

چکیده ی
کتاب

: «هویت
ایرانی و زبان
فارسی » رساله
ای است که  از باز
نویسی
چند سخنرانی
مسکوب
که از نوار  ضبط  صوت
بدست امده است
در سال 1378 در 189
صفحه
به روی کاغذ
اورده شده است
، به همین دلیل  گاه به
گاه تفاوت هایی
در بیان و لحن
نوشته به چشم
می خورد . این
کتاب در 4 فصل
تحت عنوان : ملیت
ایرانی
و رابطه ی ان  با  زبان   وتاریخ،  اهل دیوان
و نثر فارسی ،
اهل دین و نثر
فارسی
و اهل عرفان
و نثر فارسی  نام
گذاری
شده است .
شاهرخ
مسکوب   با
برگزیدن نام
هویت ایرانی  و زبان
فارسی
، محور و
موضوع اصلی
بحث خود را  بر بنیاد
زبان فارسی
امروز دنبال
کرده است  و
مهمترین نقش
را  در
بازیابی هویت
ایرانی خویش  به
زبان فارسی  داده  و زبان
فارسی را  از
ستونهای اصلی
ملیت ایرانی
بر شمرده است .  او
اشاره می کند
که این زبان
از اغاز  دوران  اسلامی  تا  عصر  مشروطیت
، تحولات عمیقی
را از سر
گذرانده که زمینه
ساز زبان فارسی
تکامل یافته ی
امروزی بوده
است ، در این
تحولات به
اعتقاد مسکوب
3گروه که شامل :
اهل دیوان ،
روحانیت و
عرفا
هستند ،  نقش  عمده ای  در  رسمیت  و  گسترش
،
اعتلا یا
انحطاط زبان
فارسی داشته
اند ، زیرا از
نظر نویسنده این
سه گروه ، از
جمله مهمترین
گروههایی
بودند که در
امر زبان و به
طور کلی فرهنگ
، نقش مهمی ایفا
کردند و در  این  کتاب  نقش
گروههای  یاد
شده
از
زوایای
اجتماعی و با
کارکرد ملی و
فرهنگی زبان
فارسی و اینکه
چه رابطه ای
با آن ( زبان
فارسی ) داشته
اند و چه نقشی
مثبت یا منفی
بازی کرده اند
، بررسی و
روشن می شود .

بنابراین
پرسش اساسی که
من در این
کتاب به دنبال
پاسخ
ان هستم
عبارت است از :  اینکه
دیوانیان ،  علما
وعرفا در حفظ
زبان فارسی  (به
عنوان یکی از
عناصر اصلی هویت
ایرانی )  از
اغاز دوران
اسلامی تا
اوان مشروطیت
چه نقشی ایفا
کرده اند   و  تا چه
اندازه تمایل
به نگهداری این
زبان داشته
اند
؟  و
پرسش مهم تر اینکه
ایا ما به طور
کلی می توانیم
زبان فارسی را
از عناصر اصلی
هویت ایرانی
به شمار اوریم
؟

توجه
نویسنده به
بعد سنت در هویت
ایرانیان :

همانطور
که در قسمتهای
پیشین گفته شد
،  نویسنده
ی کتاب
در پاسخ به کیستی
و  هویت
ایرانیان و  یا
پاسخ به این
پرسش
که ما که هستیم
؟
محور و موضوعیت
بحث خود را بر
روی زبان فارسی   قرار  داده
است ،
اگر عناصر
چهارگانه ی هویت
ایرانیان را  ( سنت ، دین  ،
پادشاهی  و غرب )  در نظر
بگیریم ، این
مولفه ، یعنی
زبان فارسی را
میتوانیم در حیطه
ی سنت بررسی
کنیم ، زیرا  آنچه  همه ی  ایرانیان  را  صرف
نظر
از
تعلقات دینی
،
فرقه ای ،
قومی و منطقه
ای به هم
مربوط می کند
و در انها
همدلی ایجاد می
نماید، عنصری
است به نام
سنت : که
مجموعه ی
الگوهای
گفتاری  ،
کرداری  ،و
رفتاری زندگی
روز مره ی ایرانیان
را در بر می گیرد  ،
بنابراین
مراد از سنت ،
الگوهای
گفتاری و
رفتاری جاری
در یک جامعه
است که از
مقبولیت
تناقض نمای همیشه
قدیمی و همیشه
تازه بودن
برخوردار است
. ( رجایی ،
فرهنگ ( 1382 )
مشکله ی هویت
ایرانیان
امروز ، تهران
،نشر نی / کتاب :
صص 134 و 137 )

چکیده ی
فصول کتاب به
تفکیک :

فصل
اول : ملیت ایرانی
و رابطه ی ان
با زبان و تاریخ
:

آغاز
این فصل مصادف
است با سقوط
ساسانیان که
با هجوم اعرابی
با دین ،
فرهنگ و زبانی
بیگانه توام
بود .  ایران
در این زمان  هم از
نظر نظامی  و هم از
نظر سیاسی  تسخیر
شد  ،
بنابراین ایرانیان
یا می بایست   زبان  قوم
فاتح را مثل دینشان
می پذیرفتند یا
چون قومی دیگر
به اسلام در می
امدند ، به هر
حال می دانیم
که ایرانیان
مسلمان
شدند
و ایرانی
ماندند .  آنها
پس از گرویدن
به اسلام مثل
همه ی
مسلمانان
بودند ، اما
دارای تاریخ و
زبان دیگری .  آنها  در قرن 4
اولین دولتهای
محلی خودشان
را تشکیل  دادند  که  همه
شان
محصول حس ملی  بودند
و  از  هما ن  ابتدا
مخصوصا در زمینه
زبان به صورت
نگهدار و حامل
هویت ملی در
امدند ،  این
سلسله ها از
مردم سخندان و
نویسنده می
خواستند که  به
زبان فارسی
بسرایند و بنویسند
، به این ترتیب
فارسی نویسی
شروع شد .

اما
این حکومتها
برای نوشتن به
زبان فارسی ،  لا اقل
در زمینه دین
با مشکلاتی رو
به رو بودند ،  زیرا
عربی هم زبان
دین و هم زبان
وحی بود ، ایرانیان
دین را پذیرفتند
ولی چون هویت
ملی خود را بر
زبان فارسی
استوار کرده
بودند ، ناچار
باید در برابر
زبان دین راهی
می یافتند :
ترجمه ی کلام
الاهی به زبان
فارسی . بنابر
این عربی را
به عنوان  زبان
کتاب خدا  و زبان
دین
پذیرفتند ، اما
نه به عنوان  تنها
زبان ، بلکه
فارسی هم زبان
دین شد .

پیش
از اسلام ایرانیان
ملتی بودند با
هویتی مخصوص
خود که دیگران
را ،  غیر
ایرانی می نامیدند  وبه
اعتقاد انها
دنیا تقسیم
شده بود به دو
دسته ی ایرانی
و غیر ایرانی  (در اینجا
بیشتر دوره ی
ساسانی مد نظر
است )
ولی در این
دوره (دوره ی
اسلامی )  دین ایرانیان
با عربها  و
مسلمانان دیگ
ر یکی بود ،
همه مسلمان و
مثل هم بودند
، بنا براین
در این دوره
نه تنها ایرانیان
به عنوان یک
قوم از دیگر
ملتها جدا نمی
شدند
بلکه با آنها
یکی بودند   و در این
میان تنها دو
چیز بود که
آنها را از دیگر
مسلمانان جدا
می کرد : زبان
وتاریخ.

بنابراین  ایرانیان  در این
دوره
در مقابل
اعراب فاتح  ، دست
به دو نوع  ایستادگی  زدند  :   نظامی
و فرهنگی،  که دو
نتیجه در بر
داشت :اول ،
شکست در
مقابله ی مستقیم
و جنگ برای
اهداف اجتماعی
و سیاسی  و دوم ،
پیروزی در
نگهداری ملیت
و زبا ن خود .

فصل
دوم : اهل دیوان
و نثر فارسی :

نثر
اهل دیوان را  ( منظور
از اهل دیوان
فقط کسانی نیست
که در دربار یا
دستگاه حکومت
، مقامی ، شغلی
یا وظیفه ای
داشتند ، بلکه
همچنین کسانی
است که از راه
نوعی پیوند،  مستقیم  یا غیر
مستقیم ،  مدام یا
موقت با
دستگاه دولت
سر و کار
داشتند ، می
توانستند بنویسند
و این دستگاه
خریدار مخصوص
کار و حرفه ی
انها بود .) به
طور کلی می
توان به چند
مقوله ی تاریخ
، رسالات
اجتماعی -
اموزشی ،
جغرافیا ،
نامه نگاری دیوانی
و اخلاق و ... تقسیم
کرد .

استنباط
مورخان از تاریخ
: در دوره ی اول
ما دو نوع تاریخ
داشتیم ؛ از
طرفی شاهنامه
ها ؛ که نمی
گذاشتند ما   میان  گذشته  و  اینده  هاج و
واج
بمانیم  و  ما را
در مکانی  از
زمان جای می
دادند
و
جهان بینی  قوم ایرانی
را در خود
داشتند و از
طرفی دیگر تاریخهای
متعارف ، که
هرچند از ملوک
عجم صحبت می
کردند ولی
برداشت
و  وظیفه
ی اولیه ی
انها چیز دیگری
بود .
بنابراین  می
توان تصور کرد
که وجود دو
نوع تاریخ ،   نشان
دو استنباط
متفاوت از تاریخ
و دو نقش
مختلف فرهنگی
و سیاسی است .

برداشت
دینی از تاریخ
: خداوند جهان
را طی چند روز
آفرید ، با  افرینش
جهان ،
زمان و  به
دنبا ل آن تاریخ
اغاز می شود ،
دنیا پس از اینکه
افریده شد ،
سرنوشتی دارد
که باید به قیامت
به انجام برسد
، قیامت پایان
تاریخ است .

مشیت
الاهی در تاریخ
:  در
نظر مورخ
سرگذشت
اجتماعی
انسان
،
همان تقدیر
افراد و اجتماعات
است ، تقدیری
که انسان خود
در ساختن
شالوده ی آن
نقشی ندارد ؛   چون
ناشی از مشیت
الاهی است ،  در نتیجه  به بسیاری
از مسائل  بر می
خوریم
که
جزو تاریخ
هستند
و  پذیرفته
شده اند  ولی  با معیارهای
عقلی نمی توان
توجیهشان
کرد، معمولا
رسم بر این
بود که تاریخ
از همان جایی
شروع شود که
اساطیر یا قصص
شروع می شد ،
اساطیر جزئی
از تاریخ بود
و بدون چون و
چرا پذیرفته می
شد ، چون
انتقاد عقلی
به معنای
امروزی کلمه
در تاریخ راه
نداشت .

انگیزه
های دیگر :  وقتی
وزیری مثل
بلعمی یا
خواجه رشید
الدین و
امثالهم که  در
مرکز سیاسی و
دولتی خود
بودند ، به
امر تاریخ می
پردازند پیداست
که به جز عبرت
گرفتن و یافتن
صراط مستقیم و
رستگار شدن ،
هدف های عملی
تر و ملموس تر
شخصی و اجتماعی
هم دارند  که به
جایگاه
اجتماعی
انها
،
رابطه شان با
دربار و دستگاه
حکومت و...
مربوط می شود
،
مورخان  یا خود
اهل دربار  بودند  و  یا به
نحوی مستقیم  یا  غیر
مستقیم
وابسته  به  انها .

موقعیت
اجتماعی
مورخ
و
وابستگی شدید
او به امرا و
حکام سبب می
شد که تاریخ
نویسی تحت
الشعاع قرار گیرد
و  به
دفاع و ستایش
از اعمال سلاطین
بپردازد  و  مورخ
به طور کلی حقیقت
جویی را از  یاد
ببرد . (صص 61 و62
)

ادب
اجتماعی-  اموزشی  :
این نثر  نوع دیگری
از
نثر اهل دیوان  است   که به
صورت
پندیات  ،  کلمات
قصار، حکایات
و قطعات کوتاه
بیان می شده
است . موضوع این
نوشته ها
اجتماعی-
اخلاقی ، حکمت
عملی گذشتگان
و آموختن
تجربه ی آنها
به دیگران است
.

نویسندگان
رساله های
اجتماعی : نویسندگان
این رساله ها
معمولا اهل دیوان
هستند و
موضوعات انها
بیشتر درباره ی
کشورداری و
امور ملک ،
آداب و ائین
حکومت ، اخلاق
و رفتار
اجتماعی و...
است ، در
رساله های
مورد نظر ،
مراتب و آداب
نوشتن رعایت
شده است ، یعنی
همه ی آنها ادیبانه
هستند ، مثل
اکثر تاریخها،
یعنی اهل فضل
برای اهل فضل
می نوشتند .

فصل
سوم : اهل دین و
نثر فارسی :

معمولا
به روحانیان
مسلمان می
گفتند و می گویند
علما، برای اینکه
اهل علمند ،
منظور از علم یعنی
علم دین .

علم
و زبان علم  :
وقتی از علم
به طور عام و
بدون تخصیص
صحبت می شد یعنی
علم دین و وقتی
می گفتند
دانشمند ،
منظور فقیه
بود ،
در نظر علما
،  علم
دین فقط علم نیست
، بلکه تنها
علم حقیقی است
.

علمای
اسلام
برای رواج این
علم
در میان
مسلمانان  ،  با دو
گروه رو به رو
بودند
و
عمدتا ار دو
وسیله و دو
روش استفاده می
کردند ، اول
با علمای دیگر
وگروه خودشان یا
مردم اهل فضل
، دوم با توده ی
مومنان بی سواد
یا کم سواد و
وسیله ای که
در کار علم
برای رابطه با
خودشان به کار
می بردند ،
زبان عربی و
روشی که اتخاذ
کرده بودند
کتابهایی بود
که می نوشتند
، علم دین را
برای اهل علم
به عربی می
نوشتند ، زیرا
زبان علم در
تمدن اسلامی
در همه ی کشور
ها عربی بود،
هرچند در قرن
چهارم هجری با
ترجمه ی قران
، فارسی هم به
حریم دین راه
پیدا کر د ولی
همچنان عربی ،
به دلیلی
مضاعف ، زبان
دین باقی ماند
، یکی برای اینکه
زبان علم بود
و دیگر برای اینکه
زبان وحی بود .

همانطور
که قبلا توضیح
داده شد ،
نوشتن به فارسی
با حس ملیت ،
مخصوصا در اول
کار ،بی
ارتباط نبو د
، در مورد اهل
دیوان این را
دیدیم ،  ولی چنین
انگیزه ای برای
فارسی نویسی
علمای دین  وجود
نداشت و حماسه
و داستانها و
آداب و رسوم
ملی ، در نظر
آنها ( علمای دین
) آیین گبری و
مجوسی بود ،
بنابراین حس
ملی
را نمی
توانست آنها
را برانگیزد
که به زبان
فارسی بنویسند
، آنها با
گروه خود  - اهل
علم –
به وسیله ی
زبان عربی
رابطه
داشتند
،
اما وظیفه ی
دینی و دنیایی
علما در درجه ی
اول
مربوط به
توده ی
مومنان
و  پیروان
می شد ،
با انها  طبیعتا
با
زبان فارسی
تماس می
گرفتند ،  البته
نه کتبی بلکه
شفاهی .
پس عالم دین  برای
تماس با عوام  و
انتقال دانش دین  به میان
مومنان از روش
شفاهی
استفاده می
کرد و تمام
وسائل آن را
هم در اختیار
داشت ، از
مسجد و تکیه و
کوچه و بازار
گرفته تا زیارتگاه
و ... ، بدین ترتیب
علما در بین
خود ، علم را
عربی می
نوشتند و  با
مومنان رابطه ی
شفاهی داشتند
و  حس
ملی هم آنها
را به فارسی
نویسی
وا نمی داشت
و نیاز و رغبتی
به فارسی نویسی
نداشتند ،(صص93
و 94)
آنها درقیاس
با اهل دیوان
و اهل عرفان ،
دست کم تا
دوره ی صفویه
، کمتر به
فارسی می
نوشتند ،
خلاصه در دوره
ای که نثر
فارسی گسترش یافت
و بعدا در
سراسر ایران
گسترده شد و
بسیاری از
مهمترین آثار
آن به وجود
امد ، علمای دین
در این کار
سهم آشکاری
نداشتند. ( ص97 )

پس
از از بین
رفتن خلا فت
بغداد که پایگاه
بزرگ تسلط مادی
و معنوی و
تسلط حکومت و
فرهنگ عرب بود
، نیرو و
توانایی
گسترش زبان
عربی کم شد ،
مخصوصا که
مرکز سیا سی –
اداری به جایی
دیگر منتقل شد
، از این
گذشته چون پس
از تسلط مغول
ها ، کار دیوان
در دست ایرانی
ها باقی ماند
، فارسی به
صورت تنها
زبان سیاسی و
دیوانی در امد
.

از نیمه
ی قرن هفتم تا
اوایل قرن دهم
و تشکیل دولت
صفوی
،
زبان فارسی دیوانی  و مذهب
شیعه
، هر دو رواج
بیشتری پیدا
کردند و کیفیت
رابطه ی اهل
تشیع به عنوان
اقلیتی مذهبی
با اکثریت سنی
عوض شد ، اما
در این وضع
اجتماعی و
مذهبی تازه ،  روش
فرهنگی علمای
شیعه
،  به
طور کلی دست
نخورده ماند
،  یعنی
زبان دین
همچنان عربی
بود و علما
امور دینی را
به ان زبان می
نوشتند .

همانطور
که می دانیم
فارسی نویسی
علمای دین ،
از صفویه به
بعد عمومیت پیدا
می کند ،
تعدادی از
رسالات علمای
این عصر و از
آن جمله
رسالات علمیه ی
مراجع به فارسی
است و در این
زمینه تحولی
در سنت نوشتن  از عربی
به فارسی پیش
می اید اما در
موضوع رسالات
، سنت دست
نخورده باقی می
ماند .( ص135)

از خصوصیات
نثر علمای دین
تقریبا در همه
ی دوره ها
منبری بودن ان
است ، نویسندگان
این اثاراهل
وعظ و خطابه و
منبرند، بیشتر
اهل کلام شفاهی
هستند تا کتبی
و به جای
نوشتن با گفتن
سر وکار
دارند.

فصل
چهارم : اهل
عرفان ونثر
فارسی

متن
های بزرگ
عرفانی ، اندکی
پس از شروع
نثر نویسی اهل
دیوان ، یعنی
از اواخر قرن 4
هجری اغاز شد .
مخاطبان
عرفا همان
مخاطبان علما
هستند ،  مریدان  عارف و
عالم  یکی
هستند
مگر در دهات .
اهل دین در
شهر و همه جا
بودند
ولی پایگاه
عرفان
بیشتر در شهر
و  در میان
بازاریان  و  پیشه
وران بود ،
روحیه و فرهنگ
عارفانه
معمولا نا
مستقیم به ده
نفوذ می کرد ،
نه از راه
محفل و خانقاه
، بلکه چون در
همه جا راه پیدا
کرده بود ، به
ده هم سرایت می
کرد .

از
قرنهای
سوم و چهارم  تا  اوان مشروطیت  ،  ما با
اسلامی رو به
رو هستیم که  در زمینه
فرهنگ
، خصلت
دوگانه ای
دارد ، شاید
حتی شود گفت
با دو فرهنگ
اسلامی رو به
رو هستیم ،
اسلام فقیه و
اسلام عارف ،
اسلام شریعت و
اسلام طریقت .

عرفان
با دستگاه
حکومت کاری
ندارد ، نه
تنها کاری
ندارد ، بلکه
دانسته و به
قصد ، از آن رو
گردان است . برعکس
عالم و خصوصا
فقیه
به مناسب وظایف
مذهبی
و اجتماعیش   و
اجرای بسیاری
از امور و
احکام شرعی،  با
دستگاه حکومت
سر و کار دارد .

این
تفاوت
عارف را از
زبان رسمی
حکومت تا انجا
که مربوط به
رابطه ی
حکومتهای محلی
ایران با
خلافت بغداد
است ، یعنی زبان
عربی بی نیاز
می کرد ، در
حالی که عالم
از این رابطه ی
سیاسی و زبان
آن بی نیاز
نبود و با آن
کار داشت .(صص155
و156)

فقیه
به مناسب
ارتباط با
دستگاه حکومت
، که از موقع
مذهبی او
سرچشمه می
گرفت ، از وسایلی
برخوردار بود
که عارف یا
برخوردار
نبود و یا لا
اقل به آسانی
و وسعت فقیه
در اختیار
نداشت .

اما
علت فارسی نویسی
عارف :

علت
فارسی نویسی
عارف ، سخن
گفتن به زبان یاران
است (ص161) و
اگر خواست و  خواهش
همین یاران
نبود ،
کتاب تالیف
نمی شد ، به
عبارت دیگر
مثل بعضی از
اثار عرفا
،نوشته
همانطور که
خواست نویسنده
است ، حاصل در
خواست طالبان
است . بنابراین
علت فارسی گوئی
، برخورداری و
استفاده ی
انها که عربی
نمی دانند و  گرفتن
پیام و ایجاد
ارتباط با  مردم
فارسی زبان و
به طریق اولی
مریدان فارسی
زبان بود  .
فارسی نویسی
عرفا یک علت
اساسی دیگر نیز
داشت : عرفان
تجربه ای درونی
است که به سختی
می شود بیانش
کرد ، عرفان
خواهان زبان
حال است  ،  زبانی
درونی که از
عمق ضمیر
بجوشد ،  یعنی
زبان مادری ،  نه
زبانی که یاد
بگیرند
و از بیرون بیاید
، اگر این فرض
درست باشد
انوقت طبیعی
است که عرفای
ایران، نه برای
واقعیتی که
عقل می فهمد
،بلکه ابراز
حقیقتی که بر
روح کشف می
شود ، زبنشان
به فارسی باز
شود ...!(ص163)

نتیجه
گیری
و نقد :

در
عمل ایران ،
به دفعاتی بسیار  ،  توسط
فاتحانی
گشوده شد که
از فرهنگی
کاملا بیگانه
، حاشیه ای و
بدوی بر می
خاستند
و  ویرانی
نهاد های  فرهنگی  را  دستمایه
ی سرکوب  مقاومت
های
نظامی
ایرانیان  می
ساختند
، کشتار تمام
مردم
با سواد   در
بلخ  ،  توسط اعراب  ،  بخشی  از  سیاست
سرکوبگرانه ا ی   بوده
است
که
آتش زدن به
کتابخانه های
شوش توسط
اسکندر
و
کتابخانه های  استخر  توسط
اعراب ،  نمودهایی
دیگر ازآن
بوده است .

این
حقیقت که خط
ما  پس
از
دوران ساسانی
تغییر کرده
است ، باید در
کنار این
مشاهده قرار گیرد
که زبانمان در
بخش عمده ی ایران
زمین حفظ شده
است .

بنابراین
، به نظر من می
توان زبان
فارسی را یکی
از ارکان مهم
هویت ایرانیان
به شمار اورد  زیرا
ما به مدد این
زبان است که می
توانیم با
گذشتگان خود
ارتباط ذهنی و
قلبی
برقرار کنیم   و هم
به مدد همین
زبان است  که می
توانیم امروز
سخن خود را به
گوش همه ی ایرانیان  برسانیم  و سخن
انان را بشنویم  و از
مقصودشان  اگاه
شویم
،  در
نتیجه بدون
اغراق
می توانیم  " ایرانیت
"  هر
کسی را به
نسبت علا قه و
آشنایی وی  با
زبان
و ادب فارسی
بسنجیم .   در
جهان امروزی
انچنان نسبتی
استوار و پیوندی
مستحکم  میان  هویت ایرانی  – هم
در
حوزه ی فردی  و  هم  در
حوزه ی اجتماعی
–  و
مواریث زبان و
ادب فارسی
برقرار است که
می توان گفت  تار و
پود هویت امروزی
ایرانیان  با مایه
های زبان و
ادب فارسی
رشته شده است .(
علیخانی ، علی
اکبر( 1383 ) ، هویت
در ایران ،
تهران :
انتشارات
جهاد دانشگاهی
)  ،   در
گذشته ی تاریخ
ایران نیز  به خوبی  می
توان دریافت  که ایرانیان
مسلمان با
فرهنگ
با چه مشقات
و تنگناهایی
هویت خود  را  از  طریق
جان بخشیدن  و زنده
نگاه داشتن  ،
مراقبت
و
پاسداری از
زبان فارسی
حفظ کرده اند
، شاهرخ مسکوب
در این زمینه
می نویسد  :
( جمعی
از خانواده های  بزرگ  ایرانی
،  پس
از گرویدن به
اسلام راه
دربار خلافت  را پیش
گرفتند
،  در
آنجا هم به
مقامات بلند رسیدند
،  هم
اگر
مایه ای از
فرهنگ و
مخصوصا
ادب ایرانی
داشتند
،   سعی
کردند ان را
در دربار
خلافت به کار
ببرند ...
بعضی از ایرانیان  در ضمن
خدمت به خلیفه  ،   گوشه
چشمی
هم به سرزمین
پدری شان
داشتند
، مثل
خاندانهای  برمکی
، ال سهل و
احتمالا طاهری  و...
همراه
با  این
بزرگان ، علمای
دیگری نوعی
اشتی
و سازگاری  میان  اساطیر  و  نشانه
های  ایرانی
و قصص قران
قائل بودند ،   به این
ترتیب این
اساطیر
در محیط
اسلامی
حق اهلیت  پیدا می
کرد  و
مومنان آن را  می پذیرفتند
و ماندگار می
شد .( هویت ایرانی
و زبان فرسی صص
9-7 )  همچنین
مسکوب معتقد
است  :  (  با تشکیل  حکومت
های  ایرانی  و تکیه
بر زبان فارسی  [ ایرانیان
]  هویتی
جداگانه  و
مخصوص خودشان
و  با  اگاهی  بر هویت
خود – خود
اگاه – با دین
و تمدن تازه و
با پشتوانه
گذشته که تکیه
گاه هویت بود
و زمان جلوه
گاهش [ بود ، یافتند
]  درخت
تازه ای بود  که در
اب و هوای
اسلام پرورش یافته
بود ، اما  بر زمین
خاطره ی قومی
خود ( رجایی ،
فرهنگ ( 1382 )،
مشکله ی هویت
ایرانیان
امروز ، تهران
: نشر نی / کتاب :
صص 21- 18)

بنابراین
من نیز ، قدرت
و قوت زبان
فارسی
را
از اسباب نیرو
مندی
و سربلندی ایران  می
دانم  ، اما
نگاه انحصاری
نویسنده به این
مقوله ( زبان
فارسی ) به
عنوان مهم ترین
عنصر هویت ایرانی
( کسانی چون ذبیح
الله صفا نیز
، همانند
مسکوب ،
اعتقاد دارند
که فرهنگ و هویت
ایرانی بر دو
چیز بنا شده
است ، که یکی  از ان
دو چیز را  زبان
فارسی می
دانند
و راز بقا  و  دوام
ملی  و  فرهنگی
ایرانیان را
همین زبان
فارسی محسوب می
کنند . صفا به
تحلیل اثر
جاودانه ی
فردوسی "
شاهنامه "  می
پردازد و
شاهنامه را
جاودان کننده ی
زبان فارسی و
تجسم بخش هویت
ایرانی می
داند . ) ،
تا حدی قابل
نقد است ، زیرا
زبان فارسی  با اینکه
یکی از عناصر
اصلی هویت ایرانیان  محسوب  می شود
،  ولی
آیا
به طور قطع می
توان گفت که
مهم ترین است
؟     یا
آیا زبان ایرانیان
همیشه فارسی
بوده است ؟
مگر نه اینکه
برای مدت زیادی  و تا
زمان کوشش سی
ساله ی خود
فردوسی
زبان غالب در
میان ایرانیان
،
زبان عربی
بود  و  مگر نه
اینکه بسیاری  از
سلاطین ایران  از  جمله
قاجار
از قبایل ترک
زبان بودند،
صدای مظفر الدین
شاه که در
صفحه ی
گرامافون ضبط
شده است به
وضوح نشان می
دهد که وی
فارسی را با
لهجه ی ترکی
تکلم می کرده
است، در عین
حال مگر نه این
بود که مورخ و
اندیشمند
معاصر سید
احمد کسروی ،
که خود ترک
زبان بود ،
بالاترین
کوشش
را
برای پالایش
و پیرایش زبان
فارسی نمود تا
واژگان دیگر
زبانها را از
آن بزداید ؟ و
بالا خره مگر
نه اینکه زبان
مادری
شهریار ،
بزرگ شاعر
معاصر،
ترکی بوده
است ؟ یا مثلا
آیا باید آثار
ایرانیانی
را  که  در
دوره ی تمدن
اسلامی
به زبان عربی  خلق
آثار می کردند
و یا
در حال حاضر  در
دوره ی تمدن
جدید صنعتی و
فن آوری و
اطلاعاتی به
انگلیسی می نویسند
در زمره ی میراث
ایرانیان تلقی
ننمود ؟   اگر
پاسخ مثبت
باشد در آن صورت
آیا باید
فارابی ،  ابن سینا
،  ملا
صدرا ،
سید حسین نصر
و... را به صرف اینکه
به زبانی غیر
از زبان فارسی
تکلم کرده یا
خلق آثار
نموده اند ،
به ترتیب عرب
و  یا
انگلیسی
خواند ؟
از سوی دیگر
مطالعات  و تحقیقات
حمید نفیسی  ،
استاد
دانشگاه ،
نشان می دهد  که
زبان عامل تعیین
کننده در تبیین
،  تعریف  و هضم
محصولات
فرهنگی
نیست
. وی که واکنش
ایرانیان نسل
دوم  و
حالا نسل سوم
را  در
خارج از ایران  نسبت
به محصولات
فرهنگی هالیوود
مطالعه می کند
به این نتیجه
رسیده است که
ایرانیان
نسبت به  دیگر بینندگان
واکنش خاص خود
را
دارند. انچه  در تحقیقات
نفیسی
قابل توجه
است این است
که  ایرانیانی
که با زبان هایی  غیر از
زبان انگلیسی  تکلم  و یا با
آن تحصیل می
کنند
و
آنان که با
زبان انگلیسی  تکلم  و تحصیل
می کنند واکنشی
بسیار مشابه
دارند،
تا ایرانیان
و مثلا مکزیکی
هایی که هر دو
در محیط انگلیسی
زبان تولد یافته
و با آن تکلم می
کنند.

از این
ها گذشته مورد
جالب تر به
جاری بودن
زبان فارسی در
مناطق متعدد
در جهان اسلام
باز می گردد .
ابن بطوطه در
سفرنامه ی خویش
از غالب بودن
زبان فارسی در
مناطق مختلف
جهان اسلام   وحتی
مناطق بسیار
دور تر یاد می
کند .
از طرفی می
دانیم که در
دوره ی سلسله
های عثمانی و
گورکانی زبان
فارسی کاملا
برقرار بوده و
به ویژه در
هند زبان سیاست
و تجارت فارسی
بود . حال ایا
باید مردمان این
مناطق را به
صرف اینکه با
زبان فارسی
تکلم می کنند
ایرانی دانست
؟

به
همین دلیل به
سختی می توان
با کسانی چون
مسکوب یا صفا
همدل و همزبان
شد وزبان فارسی
را مهمترین
عنصر هویتی ایرانیان
دانست
،  زیرا
زبان فارسی هم
ابزاری
است و هم از
نظر تاریخی   دولت
آن از تداوم
برخوردار
نبوده است.
علاوه بر این
دو مقوله ی
زبان و تاریخ
که در کتاب
مسکوب
مطرح شده اند
،
مقولاتی
اعتباری
هستند
و نمی توان
انها را  پایه و
بنیان مقوله ای  دائمی
تر
مثل هویت
قرار داد ، از
طرفی بحث هویت
در کتاب مسکوب
تا اندازه ای
سیاسی است زیرا
وی کتاب خود
را در سالهای
بعد از انقلاب
نوشته است که
تصور می شد
زبان فارسی
مورد عنایت نیست
و در واقع
کتاب وی دفاعیه
ای است از
زبان فارسی در
قبال این فشار
تصور شده و به
همین جهت
رساله ای سیاسی
است تا تحلیلی
از وضعیت هویت
ایرانی .
البته
خود مسکوب در
مصاحبه ای که
با استاد
دانشگاه ، علی
بنو عزیزی ،
انجام داده
است  ؛   رشد
ارتباطات
همگانی ،
کناکنش بین
المللی و نقش
قدرت های خارجی
را دلایلی برای
مرتبط شدن هویت
ایرانی
با تحولاتی
که خارج از ان
اتفاق می افتد
میداند و این
طور نتیجه می
گیرد که   " دیگر
نمی توان
مسئله ی هویت
ملی ایران را
تنها از منظر
تاریخ و زبان
، به وجهی که
من در این
کتاب ارائه
کرده ام تحلیل
نمود " ( رجایی
، فرهنگ (1383 )
مشکله ی هویت
ایرانیان
امروز ،تهران
، نشر نی / کتاب:
صص 53- 51 )

منابع :

1)
مشکله ی
هویت ایرانیان
امروز : فرهنگ
رجایی

2)
هویت ایرانی
و زبان فارسی :
شاهرخ مسکوب

3)
هویت در ایران
: علی اکبر علیخانی

4)
www.soshians.net

5)
www.atiban.com

6)
www.bbc.co.uk