دانشکده
علوم اجتماعی
دانشگاه
تهران

نقد و بررسی
کتاب ایران،
لوک پیر.
نوشته دکتر
محمد علی
اسلامی ندوشن

مجتبی حاجی
جعفری

[email-masked]

کارنوشت
دانشجویی برای
درس مبانی تاریخ
اجتماعی

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت ایرانی

زیر
نظر دکتر جوادی
یگانه

بهمن
1385

مقدمه

درباره ی
هویت:

دکتر عماد
افروغ معتقد
است که « هویت
، ماهیتی
پارادوكسیال
(متناقض‌ نما)
دارد. همین
امر باعث شده
تعریفی مانع و
جامع از هویت
وجود نداشته
باشد. »[1]

وی در ادامه
به پارادوكس‌
هایی كه در
مورد هویت
وجود دارد
اشاره می کند
و معتقد است
که «باید به
سه پارادوكس
اشاره » كرد .

در اولین
پارادوكس هویت
وی به این ویژگی
بر می‌ گردد
كه هویت به
طور هم‌ زمان
حامل یك عنصر
ایستا و یك
عنصر پویا است
که « از یك سو،
رجوع به مفهوم
هویت بیانگر
استمرار و
تداوم ( Continuity) تاریخی
است، اما از
سویی دیگر، نباید
این واقعیت را
نادیده بگیریم
كه هویت به دلیل
فرایندی بودن
آن دائماً در
معرض باز تعریف
و بازتولید
است. »[2]

وی
درباره ی این
پارادوکس ایستا
/ پویای هویت
ادامه می دهد:

« به
خاطر این
پارادوكس است
كه عده‌ای
معتقدند پیوند
ها و تعلقاتی
كه به هویت
مربوط می‌ شوند
محصول تفسیر
های مجدد و
نمادین از دنیا
هستند و چون
به شرایط تاریخی،
نیاز ها، موقعیت‌
ها و بستر های
متفاوت بر می ‌گردند
تا حدی ناگزیر
گزینشی و بخشی
هستند.
ما از میان
عناصر فرهنگی
خویش دست به
انتخاب می‌زنیم
؛ این بدان
معنا نیست كه
آن‌ ها وجود
ندارند، بلكه
آن ‌ها وجود
دارند، اما در
واقع ما بعضی
از آن ‌ها را می
‌بینیم و بعضی
را نمی ‌بینیم
و این به شرایط
محیطی بر می ‌گردد[3].
»

درباره
ی پارادوكس دیگر
، وی به هویت‌
های چند گانه
اشاره می کند
که « معمولاً
افراد و گروه‌
های مختلف
اجتماعی
الزاماً به یك
هویت وابسته نیستند
و می‌ توانند
هویت ‌های
مختلفی را پذیرفته
باشند .»[4]

در حقیق
افروغ به یكی
از معضلات هویت
، که همانا «
وجود هویت ‌های
مضاعف است »
اشاره می کند[5].

در آخرین
پارادوکس از
پارادوکس های
سه گانه ی هویت
از نگاه افروغ
به این نكته می
رسیم که « از
آنجا که هویت،
باردار احساس
و ارزش است،
با رفتار
عقلانی تباین
پیدا می‌كند »[6]
.

وی در
توضیح آخرین
پارادوکس می
گوید: « رفتار
عقلانی
مستلزم
برآورد سود و
هزینه است،
اما هویت در
واقع باردار
حفظ سنت می‌باشد.[7]
»

در
ادامه ی این
توضیحات وی به
پاسخ های
متعددی که به
این پارادوكس
داده شده
اشاره می کند
و می گوید:

« یك
جواب این است
كه اصلاً توجه
به هویت مربوط
به تاریخ است،
ولی منافع
اقتصادی هم
همراه دارد ؛ یعنی
این‌ طور نیست
كه ما عقلانیت را
بتوانیم
صرفاً در
رابطه سود و
هزینه ‌ای كه
خود می‌ شناسیم
ـ سود و هزینه
اقتصادی ـ ببینیم.
باید دامنه و
دایره ‌ی این
سود و هزینه
را فراتر و
گسترده ‌تر بگیریم
و اگر گسترده ‌تر
بگیریم، می ‌بینیم
كه به هر حال
ممكن است به
ظاهر یك امر
اقتصادی برسیم
، اما هزینه ‌های
فرهنگی زیادی
را در قبالش
پرداخته ‌ایم.
عده‌ای دیگر
جواب می ‌دهند
كه نه! آن چنان
هم غیر عقلانی
نیست و چون
جنبه ارزشی و
عاطفی دارد نمی
‌توان گفت كه
در آن پیامد
عقلانی وجود
ندارد[8].»

حال در اینجا
به بحث درباره
ی هویت ایرانی
و عناصر تشیکیل
دهنده ی هویت  ایرانی
می پردازیم.
در این بخش از
نگاه اندیشمندان
ایرانی عناصر
این هویت را
بررسی می کنیم.

درباره ی
هویت ایرانی و
عناصر هویتی ایرانیان:

از
چه زمانی و از
كجا مفهوم ایرانی
در تاریخ ایرانی
شكل گرفت؟
مفهوم ایرانی،
كه باعث شده
است كه همه ‌ی
ما درك واحدی
از آن داشته
باشیم، از چه
وقت شكل گرفته
است؟

دکتر
عماد افروغ در
یکی از سخنرانی
های خود می گوید
:

«
تقریباً تمام
متفكرانی كه
من بررسی كرده
‌ام مثل ریچارد
فرای، ویلیام
هنوی یا دیگرانی
كه در مورد هویت
مطلب نوشته‌
اند، همه به
فردی به نام
«جرالد نولی»
ارجاع داده ‌اند.
عنوان كتاب وی
«مفهوم ایران»
(The
Idea of IRAN ) است.
به تعبیر نولی
، شكل‌ گیری
هویت ایرانی
به عنوان یك «
انگاره ‌ی سیاسی
و مذهبی به
اواسط دوران
ساسانیان و
پادشاهی اردشیر
بر می ‌گردد.
در آن زمان،
در پاسخ به
بحران هویت
دوران اشكانیان
، مفهوم ایرانی
به عنوان یك
انگاره ‌ی سیاسی  ، مذهبی
و قومی شكل می‌
گیرد. »[9]

افروغ
معتقد است که
« تكامل مفهوم
ایران حاصل یك
روند دراز مدت
تاریخی است »[10].
وی ادامه می
دهد که « از
سنگ نوشته‌ های
داریوش اول
نوعی خود‌آگاهی
آریایی كه خود
آگاهی مذهبی
است، قابل
استنباط است
.»[11]

فرهنگ
رجایی معتقد
است که هویت
ما چهار منبع
و آبشخور
دارد: الف) ایران
، ب) دین ( اسلام )
، ج) سنت و د)
تجدد.[12]

به نظر
فرهنگ رجایی
از
افراد متفکری  که به
بحث درباره ‌ی
هویت ایرانی
پرداخته « ذبیح
الله صفا »[13]
صاحب کتاب نفیس
تاریخ ادبیات
ایران است .
رجایی هویت ایرانی
را از نظر صفا
این گونه می
داند : «در
آثار صفا
فرهنگ و هویت
ایرانی بر دو
چیز بنا شده
است ؛‌ زبان
فارسی و نهاد
شاهنشاهی . »[14]

البته
فرهنگ رجایی این
دو عنصر از
نظر صفا را
نقد می کند و
معتقد است که
« زبان فارسی
و نهاد
شاهنشاهی از
مقولات ابزاری
و وسیله ای
هستند و به همین
دلیل گذرا . »[15]

به نظر
مطهری « عوامل
متعارف زبان و
فرهنگ و سوابق
تاریخی و نژادی
گر چه در مبادی
تکوین یک ملت
موثرند ولی
نقش اساسی و
همیشگی
ندارند»[16].

مطهری
هویت را
برخورداری از یک
احساس ملی می
داند که منظور
از آن «وجود
احساس مشترک یا
وجدان و شعور
جمعی در میان
عده ای از
انسان ها »
است که « یک
واحد سیاسی یا
ملت را می
سازند. »[17]

رجایی
از دیدگاه مطهری
می آورد که «
هویت ایرانی
دو پایه ی مهم
دارد، ایرانی
بودن و علاقه
و سرسپردگی ایرانیان
به اسلام؛ ایران
و اسلام به
روایت مطهری
دو روی یک سکه
هستند که با
هم تحول یافته
اند »[18]
.

در
ادامه بحثی که
فرهنگ رجایی
در کتاب خود
درباره ی
عناصر هویتی ایرانیان
از نظر اندیشمندان
ایرانی می ‌نویسد،
به « شاهرخ
مسکوب » می
پردازد. رجایی
معتقد است که
هویت ایرانی
از نظر مسکوب
« بر دو پایه
زبان و تاریخ
استوار است . »[19]

رجایی
از مسکوب نقل
قول می کند که :

« ما
ملیت و یا
بهتر بگویم هویت
ملی خود یعنی
ایرانیت را به
کمک زبان و با
پناه گرفتن به
زبان حفظ نمودیم.
علی رغم تقسیم
سیاسی کشور به
مناطق و واحد
های جغرافیایی
متعدد ، و علی
رغم نداشتن
تمامیت سیاسی
، ایرانیان از
یک تمامیت
فرهنگی
برخوردار
بودند . درست
است که در میان
شاخه های
درختشان
پراکندگی
وجود داشت ،
اما در ریشه
وجه اشتراک
داشتند . »[20]

آخرین
متفکری که رجایی
آن را به
عنوان یکی از
اندیشمندان
حوزه ی
هویت ایرانی
معرفی می کند
« عبدالکریم
سروش » است .

فرهنگ
رجایی با
اشاره به یکی
از سخنرانی های
سروش تحت
عنوان «سه
فرهنگ »[21]
، به عناصر
تشکیل دهنده
هویت ایرانی
از دیدگاه
سروش می
پردازد که «
از سه فرهنگ ایران
، اسلام و
غرب»[22]
.

فرهنگ
رجایی در نقد
این عناصر از
دید سروش این
مطلب را می نویسد
که منظور سروش
از این ابعاد
به خصوص غرب و
اسلام چندان
روشن و مشخص نیست
و دچار
ابهاماتی است
. »

وی
معتقد است که
از اندشیه هایی
که چهار متفکر
یاد شده
درباره ی عناصر
هویت ایرانی
ارایه داده
اند می توان این
طور نتیجه گیری
کرد که «زبان
فارسی ، تاریخ
ایران ، مفهوم
ایران ، اسلام
و غرب »
مقولات مؤثر
بر هویت ایرانی
هستند که نمی
توان آنها را
مورد غفلت
قرار داد و «
باید آنها را
زیر ذره بین
برد  و
مقام و شان هر یک
را در شکل بندی
هویت ایرانی
بازشناسی
نمود .[23]»

دکتر
افروغ نیز بر
این اعتقاد
است که « تا
زمان ساسانیان
اعتقاد بر این
بوده كه هویت
ایرانی در گرو
وفاداری به
شاه بوده است،
زیرا شاه را
دارای فره ایزدی
می ‌دانستند.
»[24]
دکتر افروغ با
اشاره به این
که فره ایزدی
به حال یكی از عناصر
بوده معتقد
است که «
وفاداری به
شاه یكی از
مؤلفه‌ها  یا
عناصر هویت ایرانی
بوده است. »[25]

دیگر
مولفه هویت ایرانی
را افروغ این
گونه توضیح می
دهد که « با
ورود فرهنگ و
تمدن اسلامی ،
وفاداری به
شاه جای خود
را به مذهب می‌دهد.
»[26]

از دید گاه
افروغ وضع
عناصر هوی بخش
ایرانی بعد از
ساسانیان و با
ورود اسلام به
ایران این
گونه می شود
که اسلام
مخالفت خود
وفاداری نسبت
به شاه که از
عناصر هویت
بخش ایرانی
بوده ابراز می
کند ، و جای
خود را به
وفاداری به دین
یعنی مجموعه ای
از اصول و عقاید
حیاتی می دهد. [27]

به نظر می
رسد ایران به
عنوان مهد و
بستر فرهنگ و
تاریخ و تمدن
ایرانی و خاکی
که اینها بر
روی آن به
وجود آمده
است، مهمترین
بعد از این
ابعاد است.

دانستن
درباره ی این
بعد از ابعاد
هویتی ایرانیان
به نظر ضروری
تر از دیگر
ابعاد است.
چرا که حتما
در مقایسه با
ابعادی نظیر
سنت ، دین و در
اینجا اسلام و
نهایت تجدد و
نوگرایی ، ایران
قدیم ترین بعد
است و شاید به
خاطر این قدمت
است که ارز ش
پرداختن بالایی
دارد.

×××××××××××××××××××××××××××××××××××

نگاهی به
کتاب ایران
لوک پیر و نویسنده
آن

درباره ی
کتاب

کتاب ایران
لوک پیر ابتدا
در سال 1370 تحت
عنوان کامل «
ایران ، لوک پیر
» به همراه «
نمایشنامه ایرانیان
» اثر ایسخیلوس
توسط
انتشارات
«کتاب پرواز »
منتشر شد.

نویسنده در
این کتاب به
طور کلی به
دنبال مقایسه
ایران و یونان
به عنوان دو
تمدن باستانی
و به دست
آوردن و تحلیل
اطلاعات پیرامون
ایران باستان
از منابع یونانی
از جمله « تاریخ
هرودت » ،  «
کوروشنامه »
کزنفون و در نهایت
موردی که بیشتر
در این کتاب
به آن توجه
شده است « نمایشنامه
ایرانیان »
اثر اسخیلوس
است.

نویسنده در
بخشی از پیش
گفتار کتاب می
آورد :

« این سه یونانی
، نویسندگان
اثر ، هر سه از
کشور رقیب
بودند ، درگیر
و دار کشمکش میان
ایران و یونان
می زیستند و
طبیعتا می بایست
نظر خوشی نسبت
به «پارسیان »
نداشته باشند
که نداشتند. »[28]

ولی با این
حال نویسنده
به منابع آنها
اشاره میکند و
با تکیه بر
آنها به خصوص
اثر آخر یعنی
نمایشنامه ایرانیان
، به دنبال «
واقعیات
گرانبهایی
راجع به ایران
هخامنشی »[29]
است.

در حقیقت
هدف نویسنده
از نوشتن کتاب
این بود تا ایران
باستان را که
در اثر فقر
منابع تاریخی
ایرانی آن
چنان شناخته
شده نیست ، با
اتکا بر سه
اثر باستانی یونانیان
، «تاریخ
هرودت» ،
«کورشنامه»  و «نمایشنامه
ایرانیان» - که
در این کتاب
البته نویسنده
به نمایشنامه
ایران بیشتر
تکیه می کند –
مورد مطالعه
قرار دهد تا «
در لابه لای و
حتی پشت کلمات
»[30]
این کتاب ها
نکاتی درباره ی
ایران دست یابد
.

درباره ی نویسنده

دکتر اسلامی
ندوشن در سال ١٣٠٤
خورشیدی در روستای
ندوشن یزد
زاده شد. وی
بعد از اتمام
تحصیلات خود
در رشته‌ی
حقوق از
دانشگاه سوربن و
مدت کوتاهی
اقامت در
انگلستان به ایران
آمد. چند سالی
در کار قضا
بود اما به سرعت به
سمت علاقه‌ی
خود یعنی تدریس
و تحقیق و
نگارش در حوزه‌ی تاریخ
و ادب فارسی
کشیده شد و تا
به امروز در این
حوزه باقی است.

وی در مدت پنجاه
سال بیش از
چهل و پنج
کتاب و صدها
مقاله در باب
فرهنگ و تاریخ
ایران و ادبیات
فارسی به رشته
‌ی تحریر
درآورده است.
تأسیس فرهنگ ‌سرای
فردوسی و
انتشار فصل ‌نامه ‌ی
هستی از
اقدامات او در
زمینه‌ ی
اعتلای فرهنگ
و ادب فارسی می
‌باشد.

از جمله کتاب
هایی که دکتر
ندوشن در باب
فرهنگ ایرانی  و کلا
در رابطه با ایران
به رشته تحریر
در آورده اند
می توان به
"فرهنگ و شبه
فرهنگ"‌ ،
"سخن ها را
بشنویم" ،
"کارنامه چهل
ساله" ‌، "ایران
چه حرفی برای
گفتن دارد" ،
"ایران و یونان
" ، " ایران و
تنهاییش " و "
مرزهای ناپیدا
" ، " صفحه ای
از تاریخ ایران
و یونان در
بستر باستان "
اشاره کرد.

از جمله
مقاله های
ارزشمند وی می
توان به "زندگی
و مرگ
پهلوانان"،
"ایران را از یاد
نبریم"، "به
دنبال سایه ‌ی
همای" و
"مجموعه ‌های
ریز و درشت "
اشاره کرد.

درباره ی
کتاب

کتاب « ایران
، لوک پیر » به
همراه ترجمه ی
نمایشنامه ایرانیان
اثر ایسخیلوس
در سال 1370 برای
نخستین بار
توسط انتشارت
« کتاب پرواز
» منتشر شد.

این کتاب از
پنج فصل به
همراه پیش
گفتار تشکیل
شده است. در
فصل – ایران ،
لوک پیر -  اول نویسنده
به بررسی سرزمین
ایران ، هویت
ایرانی و عوامل
موثر بر آن و
تمدن هخامنشی
و مقایسه ایران
در عصر هخامنشی  و یونان
باستان می
پردازد.

در فصل دوم –
ایران و یونان
- کتاب نویسنده
به بحث درباره
ی جنگ های ایران
و یونان در
عصر هخامنشی می
پردازد که در
این میان به
تاریخ هرودت
مراجعه
فراوان می
کند.

در فصل بعدی تحت
عنوان تراژدی
ایرانیان ،
ندوشن به توضیحاتی
در مورد تراژدی
ایرانیان و نویسنده
آن ایسخیلوس می
پردازد. و در
نهایت در فصل
آخر به آوردن
نمایشنامه ایرانیان
و توضیحاتی در
مورد آن می
پردازد .

×××××××××××××××××××××××××××××××××××

نقد
و بررسی کتاب  « ایران
، لوکِ پیر »

« با
سرزمینی کم و
بیش استثنایی
سر و کار داریم
. ایران به
کشور دیگری کم
شبیه بوده است
، گر چه از
لحاظ تحمل
مصائب با بعضی
سرزمین‌ های دیگر
سرنوشت مشترک یافته
. این وضع خاص ،
از مردم او
معجون عجیبی
ترتیب داده ؛
ته نشین شده
حوادث و
فرسوده‌ ی
روزگار ، و از
این رو باید خیلی
با احتیاط سخن
گفت . »

دکتر محمد
علی اسلامی
ندوشن

پادشاهی،
بعدی از ابعاد
چهار گانه سنت
، دین ،
پادشاهی و غرب
– که در بالا
آنها را ذکر
کردم به طور
خلاصه توضیحاتی
از متفکرانی
حوزه ی هویت
آوردم - است که
دکتر محمد علی
اسلامی ندوشن
در کتاب «ایران،
لوک پیر » به
آن می پردازد .
وی مقدمه ی
ورود خود را
به اصل کتاب
را با بحثی
مختصری
درباره ایران،
وضع طبیعی ،
موقعیت جغرافیایی
ایران شروع می
کند که چه
گونه این
عوامل به ظهور
و بروز تمدن و
امپراطوری و
پادشاهی
هخامنشیان در
ایران منجر می
شود .

وی
معتقد است که
ایران « بر سر
چهار راه قرار
دارد »[31]
و این « حکم
رباط را برای
کاروانیان
تاریخ پیدا
کرده است . »[32]
وی دلیل این
مدعای خود را
این می‌داند
که « فاصله ایران
نسبت به شرقی
ترین نقطه آسیا
که شانگهای و
کانتون در اقیانوس
آرام ، تا غربی
ترین نقطه
اروپا که لیسبون
یا جبل الطارق
در ساحل اقیانوس
اطلس نزدیک به
یک اندازه است
، همینطور است
از شمال به
جنوب از اوکراین
تا حبشه . »[33]  ‌

نویسنده
در ادامه «
چند و چون هستی
ایران » را
متاثر از
عواملی چند می‌
داند که « در یک
تقسیم بندی کلی
» آنها را بر
دو نوع می
داند . دسته ی اول
« آنها که کم و
بیش تغییر
ناپذیرند یا خیلی
دیر و کند تغییر
می‌کنند »[34]
و دسته‌ ی دوم
« آنها که ماهیت
دگرگون شونده
دارند . »[35]

در
دسته‌ ی اول
ندوشن به «‌‌
موقع جغرافیایی
» ایران اشاره
می کند. وی
معتقد است از
آنجا که « ایران
بر سر راه آسیا
و اروپا قرار
دارد » ، لذا «
از قدیم ‌ترین
زمان ناگریز
به ایفای  نقش
واسطه و پل در
میان شرق و
غرب بوده‌ است
. »

در این
میان وی به «
جهت جریان
تمدنی » اشاره
می ‌کند که تا
« مدت‌ های
دراز شرقی –
غربی بوده است
. »[36] همچنین
از دایره‌ ی
نام می‌ برد
که « از
کشورهایی که یا
پیش از دیگران
به تمدن دست یافتند
، چون مصر و
سومر و بابل و
آشور ، آن گاه
چین و هند ، و یا
اندکی بعد ،
چون یونان و
روم »[37]  تشکیل
شده و ایران
نقطه ‌ی مرکزی
آن بوده است .

از این
طریق است که
به اعتقاد
دکتر اسلامی
ندوشن « هر چه
در این مسیر می‌
گذشته از ایران
عبور می کرده
است .

در
ادامه ی دسته ی
اول که عوامل
کم و بیش تغییر
ناپذیرند یا خیلی
دیر و کند تغییر
می‌کنند
ندوشن به «‌
وضع طبیعی »[38]
ایران اشاره می‌
کند .

وی
وضع طبیعی ایران
را این گونه
توصیف می‌ کند
: « کشوری
کوهستانی و
محصور در میان
دریا و کوه ،
که دو سوی
شمال و جنوبش
را آب گرفته
است و سایر
قسمت‌ ها
کوهسار . »[39]

در
مورد وضعیت طبیعی
ایران ندوشن
به خزر به
عنوان « بزرگ
ترین دریای
بسته‌ ی جهان
»[40]
اشاره می ‌کند
که از ایران
در برابر «‌
برخورد با
ساحل نشینان
سوی دیگرش
نگاه می داشته
است »[41]
، همچنین از
خلیج فارس و ‌دریای
عمان نام می
برد که « از قدیم
ترین زمان نقش
بسیار مهمی در
سیر تمدن و
حوادث و بلایای
بشری ایفا
کرده اند . »[42]

وی
در این میان
به خلیج فارس
توجه خاصی می
کند و معتقد
است که « از
لحاظ زایش رویدادهای
خوب و بد در
جهان ، جزو
بارور ترین
است . »[43]
وی از تمدن‌
های « سومر » «‌
بابل » « آشور
» « عیلام » « ایران
هخامنشی » « ایران
ساسانی» «
اسلام از
عربستان »
«خلافت عباسی
در بغداد » به
عنوان نمونه
ها نام می برد .

دیگر
خصوصیت طبیعی
ایران که
نگارنده به آن
ها اشاره ی
گذرایی می کند
، کوه ها ی ایران
است . ندوشن بر
این اعتقاد است
که « کوه ها که
ایران را در میان
گرفته اند ،
بدان گونه
نبوده اند که
حصار نفوذ
ناپذیری گرد
آن بکشند . »[44]

به این
سبب است که وی
اضافه می کند
« اقوام دیگر
به آسانی
توانستند به این
سرزمین راه پیدا
کنند . »[45]
آن هم نه « به
نحو گذرا »
بلکه « به
صورت آمیزش های
ممتد و موثر
در وضع اجتماعی
و تمدنی کشور
.»

دیگر
خصوصیت طبیعی
که ندوشن ذکر
می‌کند « کم
آبی »[46]
است . دلیل این
کم آبی را هم «
کوه های بلند
بارو مانند »
می‌ داند که «
مانع نفوذ
بخار آب به
داخل کشور بوده‌
اند . »[47]

بنابر
این خصوصیت وی
می‌ گوید که «
از این رو
بارندگی و تامین
آب همواره برای
ساکنان کشور
مهم ترین
مساله زندگی
بوده است . »[48]
در این میان وی
از منتسکیو هم
می آورد که ایران
را این گونه
توصیف می کند
که « رنجبر ترین
مردم جهان در
آن کشت و زرع می
کنند . »[49]‌

وی
در توضیح
درباره ی  کم آبی
می‌ نویسد که
این مساله « بدان
حد نبوده است
که کوشش و کار
در آن به ثمر
نرسد و زندگی
همراه با معاش
کافی برای
ساکنانش
فراهم نگردد .
»[50]

در
اثر این کوشش
و تلاش ایرانیان
است که « ایران
توانسته است
سرزمینی
آبادتر و
آراسته تر از
دیگر همسایگانش
باشد »[51]
و به علت همین
آبادی و
آراسته بودن
است که نویسنده
معتقد است که
« مورد رشک و
هدف تاخت و
تازهای اقوام
فقیر تر »[52]
قرار گرفته
است .

بر
اساس موارد
بالا که از
متن کتاب در  مورد
دسته اول
عوامل که همان
عوامل « کم و بیش
تغییر ناپذیر
»[53]  یا
آنها که « خیلی
دیر و کند تغییر
می‌کنند »[54]  آورده
شد ، نویسنده
نتیجه گیری می
کند که « چنین
می نماید که
تمدن و فرهنگ
در سرزمین هایی
بوده اند که
زندگی در آنها
نه خیلی آسان
و نه زیاد
مشکل باشد . »[55]

وی
در توضیح و
تشریح این نتیجه
می نویسد که «
نه خیلی آسان
تا ساکنان خود
را به تنبلی و
تن آسایی سوق
دهند ؛ نه خیلی
دشوار ، تا همه
نیروی فکری و
بدنی آنها را
معطوف به رفع
حوایج اولیه
کند . »[56]

وی
بر این اساس این
گونه ‌« مساعد
ترین سرزمین
برای رشد و
تمدن » را
معرفی می کند
که « محرک
فعالیت باشد و
نعمت و رفاه
را در ازای
کار و کوشش
ارزانی دارد .
»[57]

ندوشن
خصیصه ی دهقان
ایرانی را این
می داند « پای
بر زمین و سر
بر آسمان »[58]
و این در کنار
هم بودن آسمان
و زمین در اندیشه
ی ایرانی نوعی
پیوند جدا
نشدنی را موجب
می شود که از
همان قدیم «
اندیشه عرفانی
و اشراقی در
کنار چاره جویی
مادی قرار می
گیرد . »[59]

عامل
دیگر مؤثر در
« خلق و خوی و
فرهنگ ایرانی
»[60]
از دیدگاه نویسنده
« متغیر و
متفاوت بودن
دمای هوا ،
تناوب
تری و خشکی و
سبزه و بیابان
است . »[61]

نگارنده
« محصور بودن
ایران در میان
کوه و دریا »[62]
را عامل و «
موجب تقویت
وحدت ملی »[63]
می داند . ولی این
نکته را نیز
متذکر می شود
که از آن جا که
ایران دارای
اقلیم ها و شرایط
آب و هوایی
گوناگون است
باعث شده که «
ساکنان ناحیه
های مختلف در
عین حفظ بعضی
خصائص
و آداب مشترک
،‌به جامعه های
مجزا و منزوی
تقسیم گردند .
»[64]

نوینده
در پایان توضیحات
خود درباره ی
عامل های کم و
بیش تغییر
ناپذیر به «
حالت افراطی »[65]
مناطق ایران و
نیز « بی نظمی
در برکات
آسمان »[66]
اشاره می کند
و بر این
اعتقاد است که
این عوامل
موجب شده است
تا « نوعی از
حالت غیر
مترقب و حساب
ناپذیر بر این
سرزمین حکم
فرما شود . »[67]
وی ادامه می‌
دهد که این
شرایط « در طبیعت
انسان ها نیز
اثر نهاده و
به تدریج آنان
را به خصلت
تکروی و کم
ثباتی و قضا و
قدری و افراطی
بودن متمایل
نموده است . »[68]

وی
در این قسمت
از کتاب خود
به سخنی از «
پروفسور آربری
» از
مقدمه کتاب «
میراث ایران »[69]
اشاره می کند
که می گوید :

«
غالبا گفته
شده است که خوی
و خلق ایرانی
پر از عدم
ثبات و تضاد
است ، این
گفته درست است
، اما این خصیصه
یکی از شرایط
دائمی لازم
ثبات و تمدن ایرانی
می باشد . تضاد
درونی ، روح ایرانی
و فکر وی را از
عقیم ماندن و
متحجر شدن
نجات داده است
. »[70]

ندوشن
دسته ی دوم که
عوامل متغیر
هستند را بدین
گونه تعریف می
کند « وسوسه ای
که اقوام دیگر
برای هجوم به
ایران می
داشتند . »[71]
وی این هجوم
ها را از دو
جهت « شمال و
شرق » از یک سو
که « اقوام بیابان
گرد جرار بوده
که در جست و جوی
آب و هوا بهتر
و سرزمین پر
نعمت تر به
قصد تاراج به
ایران روی می
آوردند . »[72]

و در
سوی دیگر یعنی
« غرب » که «
کشورهای شهر
نشین »[73]
مانند « آشوری
ها و یونانی
ها وسپس رومی
ها »[74]
که « به منظور
دستیابی به
ثروت های ایران
و راه تجارتی
شرق به هجوم
ها و یا تحریک
های متعدد دست
می زدند . »[75]

نویسنده
از این نقطه
است که بحث
اصلی کتاب را
که همان
پادشاهی است
را به میان می
کشد. چرا که
معتقد است که
« از این رو از
همان آغاز تشکیل
دولت ماد ،
مردم ایران در
صدد ایجاد
دفاع مؤثری
برآمدند و این
دفاع توانست
با پیدایش
حکومت پارس ها
(هخامنشی) و سر
بر آوردن
کورش، صورت نیرومند
به خود بگیرد .
»[76]

از
آنچه تا کنون
نویسنده بحث
کرده است می‌توان
این نتیجه را
گرفت که بنا
بر اعتقاد وی
دو دسته عوامل
موجود است که
وی با عناوین
« عوامل کم و بیش
تغییر ناپذیر
» و « عوامل
متغیر » از
آنها نام می
برد که بر «
چند و چون هستی
ایران » ،
مؤثر است.
دسته اول
مواردی از قبیل
« موقعیت
جغرافیایی » ،
« وضع طبیعی »
، « آب و هوا » ،
« کم آبی » را
شامل می شود
که در « خلق و
خوی و فرهنگ »[77]
و « طبیعت
انسان ها »[78]
در ایران تاثیر
گذاشته و موجب
تقویت وحدت ملی
در عین حال که
گوناگونی
اقالیم موجب
مجزا و منزوی
بودن اقوام
گوناگون شده
است. همین طور
خصلت هایی نظیر
تکروی و کم
ثباتی و قضا و
قدری و افراطی
بودن را طبیعت
افراد جا
انداخته است .

وی
آغاز تاریخ
امپراطوری ایرانیان
را « اواسط
قرن ششم پیش
از میلاد می
داند »[79]
و معتقد است
که از آغاز ، یعنی
سر بر آوردن
کورش تا
انقراض سلسله ی
ساسانی که «‌ 559
میلادی »[80]
بوده قریب به
هزار سال ایران
«مردم ایران
در طی این ده
قرن آقای
بلامعارض آسیا
بودند.‌ »[81]

وی
معتقد است که
« قوم ایرانی
عادت کرده بود
که طی مدت
دراز به عنوان
قوم فائق ، بر
نیمی از جهان
متمدن مسلط
باشد »[82]
، چرا که « آن
گاه که دنیای
متمدن شناخته
شده تقسیم شد
، این تقسیم
در میان ایران
و روم بود : روم
غرب را داشت و
ایران شرق را .
»[83]

نویسنده
درباره دوام
امپراطوری و
پادشاهی می ‌نویسد
که چگونه عادت
قوم ایرانی به
فائق بودن بر
نیمی از جهان
متمدن در آن
زمان موجب
تداوم حیات
امپراطوری
شده است. وی
معتقد است که
ایران « ناگریز
بوده است که یا
نیروی اول
بماند و یا پایمال
هجوم ها گردد
»[84]
که ایرانیان
با انتخاب اولین
گزینه « دو
باروی دفاعی
عظیم » ایجاد
کردند. یکی در
« شمال شرقی »
و دیگری در «
غرب » که از این
طریق کشور را
نفوذ ناپذیر
کردند.

نویسنده
این تداوم در
امپراطوری را
مؤثر در روحیه
مردم ایران می
داند و معتقد
است که موجب
گشته تا ایرانیان
« خود را قوم
فرمانروا
بشناسند و
اعتماد به نفس
و غروری در
آنها ایجاد
شود.»[85]
وی این را
باعث مغرور
شدن ایرانیان
می داند که
خود را
«آزادگان»[86]
می خوانند.

ندوشن
از این قسمت
که مشخصا به
سراغ
پادشاهان
هخامنشی ،
کورش و داریوش
می پردازد ،
با این نکته
بحث خود را آغاز
می کند که «
امپراتوری
هخامنشی نخستین
امپراتوری
جهانی بود که
پدید آمد و در
دنیای قدیم
بزرگ ترین آن
نیز . »[87]

وی
فرد را به
عنوان سمبلی
از یک ملت می
داند که خصایص
آن قوم و ملت
را بازتاب می
دهد و می گوید
که بعید است «
در سراسر تاریخ
فرمانروایی
به بلند آوازگی
کورش بیابیم »[88]
و گواه خود را
« اسفار تورات
و نوشته های
هرودت و
کزنفون »[89]
می داند که از
او به بزرگی یاد
کرده اند.

نویسنده
بزرگی و قدرت
کورش و هخامنشیان
را صرفا به
بزرگی و
اعتبار قلمرو
و عظمت آن نمی
داند ، بلکه وی
به عامل جدیدی
که هخامنشیان
و به خصوص
کوروش کبیر در
روابط بین
الملل آن زمان
وارد کرده
بودن اشاره می
کند و معتقد
در دنیایی که
دین و مذهب در
درجه اول اهمیت
بوده وی در
فتوحات خود «
به دین کشورهای
فتح شده
احترام می
گذاشت و خدایان
آنها را خدایان
خود می شمرد . »[90]

ندوشن
از ویژگی های
کورش می نویسد
که دارای «
پشتکار،
شجاعت و تدبیر
» بود و اینها
را با «
جوانمردی و
بزرگ منشی »
همراه کرد .[91]
ندوشن معتقد
است که کوروش
در قبال افراد
شیوه ای
بلندنظرانه و
همراه با
تساهل در پیش
می گرفت و در این
باب داستان هایی
نیز نقل می
کند[92].

نگارنده
کتاب « ایران
، لوک پیر»
برای نشان
دادن اهمیت این
مطلب به مقایسه
ای میان کورش
و « فاتحان
گذشته »[93]
، از جمله «
آشور بنی پال
» درباره تسخیر
شوش ، ارایه می
دهد.

ندوشن
از گیرشمن در
مورد کورش می
آورد که می گوید:

« از
میان پادشهان
عده معدودی
هستند که پس
از خود شهرت و
نامی نیک
مانند کورش
باقی
گذاشته اند .
کورش سردار
بزرگ و پیشوای
مردم بود. بخت
نیز با او یاری
می کرد. وی سخی
و نیکخواه
بودو اندیشه
آن نداشت که
ممالک مفتوحه
را به اتخاذ
روشی واحد
ملزم نماید....
او موسسات هر
حکومت را که
به تاج و تخت
خود ضمیمه کرد
لایتغیر باقی
گذاشت...خدایان
مذاهب را به
رسمیت شناخت ...
از خود جانشینی
بومی معرفی می
کرد. »[94]

دیگر
پادشاه
هخامنشی که
ندوشن به آن می
پردازد داریوش
است. وی
درباره ی او می
نویسد : « داریوش
نه تنها بر
وسعت قلمرو
شاهنشاهی
افزود و آن را
به اوج گستردگی
خود رساند ،
بلکه به آن
سازمان و تشکیلات
محکم و منظمی
داد. »[95]

در مورد
هخامنشی
ندوشن معتقد
است که فتح
سرزمین ها مهم
نیست. بلکه
مهم آن است که
توانایی
نگهداری آنها
را داشته
باشند. این
امر در اثر «
نبوغ تشکیلاتی
و اداری داریوش
امکان پذیر شد
. »[96]

داریوش
در ادامه کار
خود با شورش
هایی از گوشه
و کنار مواجه
شد. این سبب شد
تا « داریوش
نخستین کاری
که کرد گذاردن
قوانین تازه ای
برای تمیشت
اجتماع
و اداره کشور
بود. »[97]

ندوشن
همچنین در
مورد ویژگی ها
ی داریوش که
در کتیبه بیستون
آمده است می
گوید که او به
خاطر رواج
دروغ در کشور
«قانون تازه و
نظم تازه را
بنیان نهاد»[98]
، داریوش « بی
وفا و بی دین
نبود، دروغگو
نبود و
درازدست
نبود»[99]
، همچنین در
باره ی عادل
بودن خود می
نویسد که « نه
مرا میل است
که شخص توانا
از طرف ضعیف
به او بدی
کرده شود، نه
مرا میل است
که شخص توانا
از طرف ضعیف
به او بدی
کرده شود»[100]،
همچنین آنچه
از این کتیبه
می توان
برداشت کرد
«مردی آنچه علیه
مردی بگوید آن
مرا باور نیاید،
تا هنگامی که
حق آیین نامه
و دستورات خوب
را ادا نکند »[101]  این
است که داریوش
در اجرای
قانون و
مقررات
اهتمام زیادی
داشته است.

×××××××××××××××××××××××××××××××××××

نتیجه

ندوشن
در کتاب « ایران
لوک پیر» که
در چاپ های
بعدی با عنوان
« ایران و یونان
» و اضافه شدن
بخش هایی به
آن منتشر شد،
در واقع به
دنبال این است
تا با مقایسه
ایران و یونان
که دو تمدن
بزرگ باستان
بودند به این
نتیجه برسد که
نظام پادشاهی
ایران در عصر
هخامنشی به
عنوان نمونه‌ای
از پادشاهی های
بزرگ ایران
است، حکومتی
متناسب برای
سرزمینی بود
که قلمرو آن
در شرق و غرب و
جنوب و شمال
جهان شناخته
شده ی زمان
خود گسترده
بوده است.

دکتر
اسلامی ندوشن
با دو مثالی
که از نظام
پادشاهی
هخامنشی در
کتاب خود
آورده و به
تحلیل آن
پرداخته به
دنبال این مهم
بوده است که سیستم
پادشاهی در ایرانی
که به خاطر
گستردگی سرزمین
، تنوع اقوام
و کم آبی، و
قرار گرفتن بر
سر چها راه
شرق و غرب و
شمال و جنوب
جهان شناخته
شده آن روزها
و مشکلات دیگر
نمی توانسته
به صورت
دموکراسی یونانی
که در جزیره ای
حداکثر با 40.000
نفر جمعیت به
وجود آمده ، اداره
شود.

وی با
اشاره به نظام
پادشاهی در
عصر این دو
پادشاه بزرگ،
نظام پادشاهی
را نظامی
متناسب با
موقعیت سرزمینی
ایران می
داند. که در آن
نمی توان
مملکتی با
چنان گستردگی
و تنوع قومیتی
و فرهنگی که
در دوره ی
هخامنشی
داشت، با نظام
دموکراسی یونانی
اداره کرد.

از آنجا
تمدن و فرهنگ
متاثر از
عواملی چند
است از جمله
جغرافیای
سرزمین ، مردم
و اقوام
گوناگون،
گستردگی
قلمرو و دیگر
مسایل، میان ایران
و یونان تفاوت
های فراوانی
موجود بوده
است.

در حقیقت
این بعد، یعنی
سیستم حکومتی،
از هویت ایرانی
را متاثر از
شرایط سرزمینی
ایران می داند
که به این نوع
حکومت در ایران
منجر شده است.
و معتقد است
که شرایط است
که این گونه
در کنار هم
قرار گرفته
اند تا ایران
پادشاهی را
بعدی از ابعاد
هویتی خود
بداند.

ندوشن
معتقد است که
الزامات سرزمینی
موجب شده بود
تا « ایرانیان
به فرهنگ عملی
گرایش داشته باشند
در حالی که یونانیان
به فکر و چون و
چرا .»[102]

وی در
تفاوت میان ایران
و یونان این
گونه بیان می
کند که « در ایران
هخامنشی
انضباط و
سازمان حسن
اداره و
دستگاه
دادگستری قوی
و شاهراه ها و
تربیت اخلاقی
و اجتماعی
مورد نظر
بوده»[103]  در حالی
که «یونانیان
با 20.000 شهروند
آزاد و 100.000 برده
به فلسفه و سیاست
و شعر
بپردازند. »[104]

نویسنده
معتقد است که
« سازمان
هخامنشی در
دوره هایی که
هنوز دستخوش
انحطاط نشده
بود بر حسن
اداره ،
انضباظ و
اطاعت ، اخلاق
و یک رشته تمهیدهای
عملی متکی
بوده است. »[105]

وی
معتقد است «
از مردم
انتظار می رفت
تا کار بکنند
، دستورهای
اخلاقی و دینی
را به منظور
سالم زندگی
کردن مراعات
نمایند ، و
جنگاوران خوبی
باشند »[106]
و در ازای این
کارها حکومت
هخامنشی به
مردم « امنیت
، اقتدار و
افتخار
ابرقدرت بودن
می بخشید . »[107]

نویسنده
هنر پادشاهی
هخامنشی را در
این می داند که
توانست میان
فرهتگ ها و
تمدن های پیش
از خود که با
آنها به نحوی
در ارتباط
بوده است ، به
تلفیقی دست یابد[108].
البته این تلفیق
تنها به ترکیب
نکات قوت آن
تمدن ها باز می
گشت نه به
نکات منفی
شناعت ها. نویسنده
اوج این تلفیق
و ترکیب را در
هنر دوران
هخامنشی ، به
خصوص تخت جمشید
می داند .

ندوشن
به دیگر خصیصه
پادشاهی
هخامنشی
اشاره می کند
که عظمت[109]
آن است. در این
رابطه ندوشن
به صحبتهای گیرشمن
اشاره می کند
که گفت : « مع
هذا هیچ ملتی
به شکوه و
جلال نظیر هنر
هخامنشی دست نیافته
است. هر چند
همه چیز در آن
کامل نیست.»[110]

گستردگی
سرزمین ،
تفاوت فرهنگی
و اعتقادی و دین
مردمان سرزمین
مانع از آن می
شد تا حکومتی
غیر از پادشاهی
بخواهد به
وجود آید.
سازمان
قدرتمند و
کارآمد داریوش
بزرگ نتیجه این
نوع حکومت
است.

اگر به
مقایسه ای میان
امروزمان با
حضور وسایل
ارتباط جمعی و
آن روزها
بپردازیم می بینیم
که انتظار
چندانی نمی
توان داشت که
حکومتی با
گستره آن چه
هخامنشیان
داشتند از طریق
نظام نمایندگی
و مجلس بخواهد
به امور کشور
و قلمرم
گسترده سرزمین
خود بپردازد.

البته
دکتر ندوشن در
پاورقی[111]
کتاب خود می
آورد که « بدیهی
است که حرف بر
سر دنیای قدیم
است . وگرنه امروز
ضرورت رای و
تجمع و همه
آنچه بتواند
آزادی جامعه
را تضمین کند،
مورد تردید نیست
چه در شرق و چه
در غرب»، ولی
با این حال
نقدهایی بر
نظرات وی در
مورد سیستم
حکومتی
پادشاهی وارد
است.

اولین
نکته اینکه آیا
نظام پادشاهی
با آن سازمان
قدرتمند می
توانسته
خواسته های
تمام افراد
تحت نظر حکومت
را برآورده
سازد. گستردگی
قلمرو، موانع
طبیعی،
ندانستن شرایط
زندگی در گوشه
و کنار این
سرزمین آیا
درک شده بوده یا
خیر؟

دومین
نکته این که این
ها تنها دو
نمونه در تاریخ
پادشاهی ایران
است که دکتر
ندوشن ذکر می
کند و قدرت
تعمیم به تمام
پادشاهی را
ندارد.
در حالی که
در تاریخ
پادشاهی ایران
پادشاهان بسیاری
آمده اند که
تماما با آنچه
دکتر ندوشن از
کورش و داریوش
گفته، تفاوت و
گاه تناقض
دارد. پس نمی
توان صرف
گستردگی
قلمرو و تنوع
اقوام و
مردمان حکومت
پادشاهی را
مناسب دانست.
چرا که همه
پادشاهان مانند
آنچه کورش و
داریوش انجام
دادند، انجام
نداده است.

اما
مهمترین نکته
این است که
پادشاهی از
آنجا که در
تمام شئون خود
حکومتی قائم
به فرد است
حالا چه حکومتی
مانند حکومت
کورش باشد و یا
حکومت سفاک ترین
پادشاه.

فرد است
که مهم است.
اهمیت فرد –
پادشاه - در اینجا
با تمام توجه
ای که به سیستم
اداری و
سازمان یافتگی
حکومت شود، غیر
قابل کتمان
است.

پس اگر
در این نمونه
هایی که دکتر
ندوشن مطرح
کرد چهره ای
آرمانی از
پادشاهی می بینیم
که ویژگی های
خاص داشته و
برای تعالی
کشور
تلاش می کرده
بیش از آن که
به نظام
پادشاهی مربوط
باشد به شخصیت
و تربیت شاه
بسته است.

این
نظام پادشاهی
نبوده است که
منجر به بروز
پادشاهی چون
کورش و داریوش
شده است. بلکه
این پادشاهانی
نظیر کورش و
داریوش بودند
که علت عظمت و
بزرگی و شکوه
پادشاهی
هخامنشی شده
اند.

پادشاهی
در اثر نبوغ
افرادی که در
راس آن قرار
داشتند، به
قله خود رسیده
است که آن
نبوغ نیز از
نحوه تربیت و
شخصیت خاص
پادشاه
سرچشمه می
گرفته است. و
بر این اساس
امکان تعمیم این
دو نمونه از
تاریخ به تمام
نظام پادشاهی
نیست ، چرا که
همه پادشاهان
همچون کورش و
داریوش دارای
سجایای اخلاقی
خاص و نبوغ
کشور داری
نبوده اند.

پایان

[1]
عماد افروغ ،
هويت ايراني‌
، سخنراني
عماد افروغ
درباره هويت
ديني و باورهاي
مذهبي
ايرانيان ،  www.bashgah.net/modules.php?name=News&file=article&sid=3477

[2] همان ، www.bashgah.net/modules.php?name=News&file=article&sid=3477

[3] همان ، www.bashgah.net/modules.php?name=News&file=article&sid=3477

[4] همان ، www.bashgah.net/modules.php?name=News&file=article&sid=3477

[5] همان ، www.bashgah.net/modules.php?name=News&file=article&sid=3477

[6] همان ، www.bashgah.net/modules.php?name=News&file=article&sid=3477

[7] همان ، www.bashgah.net/modules.php?name=News&file=article&sid=3477

[8] همان ، www.bashgah.net/modules.php?name=News&file=article&sid=3477

[9] عماد
افروغ ،
سخنراني با
عنوان "هويت
ديني و
باورهاي
مذهبي
ايرانيان" ، afrough.mihanblog.com/More-38.ASPX

[10] همان ، afrough.mihanblog.com/More-38.ASPX

[11] همان ، afrough.mihanblog.com/More-38.ASPX

[12] فرهنگ
رجايي ، مشکله‌ي
هويت
ايرانيان
امروز ، نشر
ني ، تهران ، 1385 ،
ص 3

[13] همان ، ص 49

[14] همان ،‌ ص 50

[15] همان ، ص 51

[16] مرتضي
مطهري ، خدمات
متقابل ايران
و اسلام ، دفتر
انتشارات
اسلامي ، قم ، 1362
، ص 19

[17] همان ، ص 12

[18] فرهنگ
رجايي ، مشکله‌ي
هويت
ايرانيان
امروز ، نشر
ني ، تهران ، 1385 ،
ص 56

[19] همان ، ص 59

[20] همان
، ص 59

[21] همان
، ص 62

[22] همان ، ص 62

[23] همان ، صص 66 - 67

[24]
عماد افروغ ، سخنراني
عماد افروغ
درباره هويت
ديني و باورهاي
مذهبي
ايرانيان ، www.bashgah.net/modules.php?name=News&file=article&sid=3479

[25] همان
، www.bashgah.net/modules.php?name=News&file=article&sid=3479

[26] همان
، www.bashgah.net/modules.php?name=News&file=article&sid=3479

[27] همان
، www.bashgah.net/modules.php?name=News&file=article&sid=3479

[28] همان ، ص 10 ، پ 2

[29] همان ، ص 10 ، پ 3

[30] همان ، ص 10 ، پ 2

[31] ايران
، لوک پير ،
محمد علي
اسلامي ندوشن
، تهران ،
کتاب پرواز ، 1370
؛ ص 18

[32] همان
؛ ص  18

[33] همان
؛ ص 18

[34] همان
؛ ص 19

[35] همان
؛ ص 19

[36] همان
؛ ص 19

[37] همان
؛ ص 20

[38] همان
؛ ص 19

[39] همان
؛ ص 20

[40] همان
؛ ص 20

[41] همان
؛ ص 20

[42] همان
؛ ص 20

[43] همان
؛ ص 20

[44] همان
؛ ص 20 ؛ پ 3

[45] همان
؛ ص 20 ؛ پ 3

[46] همان
؛ ص 20 ؛ پ 4

[47] همان
؛ ص 20 ؛ پ 4

[48] همان
؛ ص 21 ؛ پ 1

[49] همان
؛ ص 21 ؛ پ 1

[50] همان
؛ ص 21 ؛ پ 4

[51] همان
؛ ص 21 ؛ پ 4

[52] همان
؛ ص 21 ؛ پ 4

[53] همان
؛ ص 19

[54] همان
؛ ص 19

[55] همان
؛ ص 21 ؛ پ 5

[56] همان
؛ ص 21 ؛ پ 5

[57] همان
؛ ص 21 ؛ پ 5

[58] همان
؛ ص 22 ؛ پ 1

[59] همان
؛ ص 22 ؛ پ 1

[60] همان
؛ ص 22 ؛ پ 1

[61] همان
؛ ص 22 ؛ پ 1

[62] همان
؛ ص 22 ؛ پ 1

[63] همان
؛ ص 22 ؛ پ 1

[64] همان
؛ ص 22 ؛ پ 1

[65] همان
؛ ص 22 ؛ پ 2

[66] همان
؛ ص 22 ؛ پ 2

[67] همان
؛ ص 22 ؛ پ 2

[68] همان
؛ ص 22 ؛ پ 2

[69] پروفسور
آربري ، مقدمه
« ميراث ايران
» ، بنگاه
ترجمه و نشر
کتاب

[70] ايران
، لوک پير ،
محمد علي
اسلامي ندوشن
، تهران ،
کتاب پرواز ، 1370
؛ ص 23 ؛ پ 1

[71] همان
؛ ص 23 ؛ پ 2

[72] همان
؛ ص 23 ؛ پ 2

[73] همان
؛ ص 24 ؛ پ 2

[74] همان
؛ ص 24 ؛ پ 2

[75] همان
؛ ص 24 ؛ پ 2

[76] همان
؛ ص 24 ؛ پ 3

[77] همان
؛ ص 22 ؛ پ 1

[78] همان
؛ ص 22 ؛ پ 2

[79] همان
؛ ص 24 ؛ پ 3

[80] همان
؛ ص 24 ؛ پ 3

[81] همان
؛ ص 24 ؛ پ 3

[82] همان
؛ ص 24 ؛ پ 4

[83] همان
؛ ص 24 ؛ پ 3

[84] همان
؛ ص 24 ؛ پ 4

[85] همان
؛ ص 25 ؛ پ 2

[86] همان
؛ ص 25 ؛ پ 2

[87] همان
؛ ص 25 ؛ پ 3

[88] همان
؛ ص 25 ؛ پ 3

[89] همان
؛ ص 25 ؛ پ 3

[90] همان
؛ ص 26 ؛ پ 2

[91] همان
؛ ص 26 ؛ پ 3

[92] همان
؛ ص 26 ؛ پ 3

[93] همان
؛ ص 27 ؛ پ 3

[94] همان
؛ ص 29 ؛ پ 3

[95] همان
؛ ص 30 ؛ پ 1

[96] همان
؛ ص 30 ؛ پ 2

[97] همان
؛ ص 31 ؛ پ 3

[98] همان
؛ ص 33 ؛ پ 1

[99] همان
؛ ص 33 ؛ پ 1

[100] همان
؛ ص 33 ؛ پ 1

[101] همان
؛ ص 33 ؛ پ 1

[102] همان
؛ ص 44 ؛ پ 3

[103] همان
؛ ص 44 ؛ پ 3

[104] همان
؛ ص 45 ؛ پ 1

[105] همان
؛ ص 36 ؛ پ 2

[106] همان
؛ ص 36 ؛ پ 2

[107] همان
؛ ص 36 ؛ پ 2

[108] همان
؛ ص 36 ؛ پ 2

[109] همان
؛ ص 39 ؛ پ 2

[110] همان
؛ ص 40 ؛ پ 1

[111] همان
، ص  46 ، پاورقي