working paper- haj ebrahim

دانشکده علوم اجتماع= 40; دانشگاه تهران

چرا ایران جا ماند؟

چكیده‏ و نقد كتاب: علم و مدرنیته ایرانی. نوشت= 607; دکتر تقی آزا= 583; ارمکی

زهرا حاجی ابراهیم زرگ= 85;

Zahra_Zargar_673@yahoo.com

کارنوشت دانشجویی برای درس مبانی تاریخ اجتماعی

موضوع: خلاصه و نقد کتاب های با موضوع هویت ایرانی

زیر نظر دکتر جوادی یگانه

بهمن 1385 = &nb= sp; = &nb= sp;

مدتی است ذهنم درگیر سوالاتی شده است. اینكه چر&#= 1575; وضعیت ایران ترقی نمی‏یابد؟ چرا پیشرفت د= 585; ایران چشمگی= 85; نیست؟ «هر چن= 583; آمار و اخبار رسمی می‏گویند، ه= 85; روز به پیشرف= 578;‏های شگرفی نائل‏می‏شو®= 0;م. می‏گویند ام= 87;ال تولید كفش در كشور، ده‏ها درصد افزایش = 583;اشته و صادرات غیرنفتی باز هم بالا‏تر رفته و هر روز صدها و هزارا= 606; اختراع توسط جوانان مستع= 83; ایرانی به ثب= 578; می‏رسد كه می‏تواند باعث سالانه هزاران میلیارد دلا= 85; صرفه‏جویی د= 85; هزینه‏های مملكت شود. آمارها و اخبار همه شا= 583; و دلگرم كننده‏اند، اما گرهی از كار كسی باز نمی‏كنند. كس= 740; آنها را باور ندارد و حتی اگر باور هم داشته باشد، اهمیتی به آنها نمی‏ده= 83;. مهم نیست، شاید هنوز عده‏ای خوشدلانه دل به این آمار و ارقام بسته‏اند و همه چیز را رو به پیشرفت و آینده را آفتابی تصور می‏كنند. امّ= 575; حتی از خوشبینی این معدود مردما= 06; هم آبی گرم نخ&#= 1608;اهد شد. واقعیت زندگی ما نه در این ارقام طلایی، بلكه در واقعیتی است كه روی آسفالت خیاب= 75;ن جریان دارد. واقعیت، آما= 85; جوانان بیكا= 85; است و میلیون‏ها نفری كه زیر خط فقر زندگی می‏كنند. واقعیت اینس= 78; كه ما همچنان بالاترین تعداد كشته‏ در تصادف‏ها= 40; جاده‏ای داریم.»(همشه= 585;ی جوان ، سال سوم ، شماره 93) «سازمان پزش= 03;ی قانونی كشور اعلام كرده است در 5 ماه اول امسال 12 هزار و 509 نفر بž= 5; اثر تصادف در حین رانندگی = 603;شته‏ شده‏اند، پیش‏بینی هم كرده‏اند كه پروندة حواد= 79; رانندگی سال 85 با بیش از 28 هزار كشته بسته شود. این در حالیست كه در دو سال اول جنگ و اشغال كشور عراق توسط امریكایی‏ه= 5; چیزی حدود 25 هزار نفر كشت= 607; شوند یعنی كمتر از تعدا= 583; كشته‏شدگان در تصادفات ی= 603; سال در ایران!&r= aquo; (همشهری جوان ، سال سوم ،شم&#= 1575;ره 91 ) « واقعیت ، میلیون‏ها نفر معتاد و تعداد كمی سینما و ورزشگاه قدیمی است كه سا = 4;ها ثابت مانده‏= 08; بر آنها افزوده نشده است. واقعیت اینست كه شاخص‏های توسعه، جایگاه ما را در میان كشورهای جهان، اسفبا= 85; نشان می‏دهد. آخرین برآوردی كه ا= 586; دانشگاه‏ها®= 0; جهان شد، نشا= 606; داد كه دانشگاههای ایران، با هم= 577; ادعایی كه داریم، جایی در میان صد دانشگاه برت= 85; جهان ندارند كه هیچ، حتی در میان دانشگاهها برتر آسیا هم سهمیه‏ای ندارند. واقعیت، این‏هاست و نشان دادن اینكه یك كشاورز زحمتكش آذربایجانیš= 8; سیب‏زمینی‏ = 7;ای دو كیلویی از مزرعة خود بر= 583;اشت كرده، چیزی ر= 575; تغییر نمی‏دهد.

ایران احتمالاً جز= 69; معدود نقاط دنیاست كه مر= 583;مش دو و حتی سه‏شغله‏انž= 3;. اما مشكلات، همچنان لاینحل بنظر می‏رسد. امارات، قطر= 48; جنوب‏شرق آسیا، شرق اروپا و بسیاری از كشورهای توسعه نیافت= 07;، با تنها چند سال تلاش، مسیر بلندی ر= 575; طی كرده‏اند = 608; از این رو به آن رو شده‏اند. كشورهایی كه اگر نگاه كنید، در مقایسه با ما هیچ ندارند. نه منابع طبیعی، نه آب و هوای چهار فصل، نه نیرو= 740; انسانی متخص= 89; و نه فاكتورهای دیگر، اما ناگهان تكان خورده‏اند. و حالا فرسنگ‏ها از = 580;لوترند. ما چرا از جایمان تكان نمی‏خوریم؟&raqu= o;(همشهری جوان ، سال سوم ، شماره 93 )

كتاب علم و مدرنیتة ایرانی را جه= 578; مطالعه برگز= 40;دیم، شاید كه برای این قبیل سوالات پاسخ= 40; بیایم. و البته یافتم= 48; كتاب وضعیت مواجهه ایرا= 06; با مدرنیته و كناكنش ایرانیان با مدرنیته از آغاز تا امرو= 586; را بخوبی بررسی می‏كن= 83; چرا كه «از یكسو كناكنش ایران با مدرنیته هنو= 86; مجهور و گنگ مانده‏ است. و از سویی دیگر تاخت غرب به ایران به زبا= 606; داریوش آشور= 40; محقق امور فر= 607;نگی، جان ایران را پریشان كرده است. شك نیست ك&= #1607; این پریشانی به گیجی ایرانیان انجامیده اس= 78;، و باید این گیجی را به تحلیل گذاشت.&ra= quo; (رجائی ، 1372 : 33 ) =

تجدد ( مدرنیته ) چیست ؟

در پاسخ به این سؤال می توان گفت تچد= 583; یك مشكله روشنفكری اس= 78; . منظور اینست كه ظاهرا نمیتوان برا= 40; آن معنائی قائل شد كه پذیرش عمومی داشته و مناقشه برانگیز نباشد . در واقع برخی از دانشوران برآنند كه ای= 606; واژه را همیش= 607; باید در صیغه جمع بكار برد تا این چند مع&#= 1606;ائی داشتن آن به وضوح نشان داده شود . تجدد ، مصداق= 607;ای متعددی دارد = 608; گاه این معان= 740; متقابل و حتی متناقضند . بطور مثال ،ژاپن یكی از كشورهای مدر= 06; و از مدرنتری= 606; اعضای باشگا= 07; ابربازیگرا = 6; اقتصادی و در برخی موارد یكی از تصمیم گیرندگان اصلی در پهنه چهانی است ، اما در عین حال ساختاری سیاسی ، مدیریتی و فرهنگی متفاوت و در برخی چنبه ها كاملا مبتنی بر سنت داشته ، و از دیگر كشورهای همتراز خود مثل آلمان یا امریكا متمایز است . » ( رچائی ، 1383 : 167و 168)

سؤال دیگری كه به ذهن میر&#= 1587;د اینست كه تجد= 583; چگونه متولد شد و برآمد ، ب&= #1607; عبارتی آغاز تجدد را چگون= 607; بدانیم ؟

« تجدد یك حركت تاریخی = 608; در واكنش به یك مشكل متول= 583; شده است . این حركت در معنا= 740; سلبی ( رهائی ط&= #1604;بی ) از چنبره ساختار سیاس= 40; ، اقتصادی و فرهنگی ای بو= 583; كه خاصیت ارتقای كرام= 78; انسانی را از دست داده بود و بجای آن روش استعمار ، اس= 578;ثمار و در یك كلام اندیشه و عمل تغلب را جانش= 740;ن احترام به كرامت انسان= 40; كرده بود . در معنای ایجاب= 40; تجدد حركتی بود (آزادی طلب ) تا به انس= ان امكان بدهد ك= 607; طرحی نو دراندازد . این بنای تاز= 607; بنیادش بر آزادی ، سازگارش عچی= 06; با آزادی و هدفش مهمیز زدن بر اندیش= 607; و عمل تغلب و سلطه طلبی اس= 578; . »( رجائی ، 1383: 169)

از نظر یورگن هابرماس فیلسوف بزرگ معاصر معنی تجدد ب= 607; بهترین وجهی با واژه سوبژ= 603;تیویتی بیان می گردد .یعنی از سوئی انسان خالق و تولید كننده همه چیز ، حتی خود است ، یعن&#= 1740; فردیت و خودمختاری . از سوئی دیگر تنها انسان است كه اصالت دارد وهمه چیزعامل انسان است :یع&#= 1606;ی آزادی واعما= 04; حاكمیت انسا= 06; .

در بستر تاریخی تجدد مسیر تحول و حركت پرفراز = 608; نشیبی را پست سر گذاشته اس= 578; . در ابتدای این مسیر تجد= 583; در اروپا شكل گرفت چرا كه « تجدد محصول وقایع مهم تاریخی ای اس= 578; كه در سراسر اروپا رخ داد. مهمترین این تحولات عبارتند از : عصر نوزائی د= 585; ایتالیا و بروز ابر اندیشمندان®= 0; مثل لئونارد= 08; داوینچی ، اصلاحات مذهبی در آلم= 575;ن و اتریش كه با اعتراضنامه كوبنده مارتین لوتر در 95 ماده در تاریخ 1517 در كلیسای ویتن= 76;رگ آغاز شد ، جنگهای سی ساله مذهبی ك= 607; با صلحنامه وستفالی در آلمان به تثبیت دولت جدید بر اساس مفهوم حاكمی= 78; ملت انجامید = 548; اولین انقلا= 76; صنعتی در انگلستان كه تحولات مهمی در صنایع نساجی بوجود آورد و ماشین بخار را در عرصه تولید اقتصادی معرفی نمود ، و بالاخره انقلاب كبیر فرانسه كه اعتراض عموم= 40; بود به قدرت اشرافیت . این تحولات در زمان تولد خو= 583; محلی بودند اما پیامد هم= 607; جائی و الگوگذار داشتند . آنها بر علیه خودكامگی اربابان قدر= 78; ( اهل سیاست ) ، اربابان سرمایه ( اهل اقتصاد ) و اربابان فكر ( اهل فرهنگ و دین ) كه هر یك در جای خود دروازه تفكر = 548; تعقل ،ابتكارو اج= 78;هاد را بسته وخود را صاحب حرف آخر میدانست= 06;د، برخاسته بودند.» (رجائی ،1383: 172و173)=

تجددبه لحاظ اندیشه وعمل پاسخی به بحرانهای هم= 07; جانبه اروپا بود.

« تچدد هم در عرصه نظر و هم در عرصه عمل كارآمدی و استواری از خود نشان داد و ثابت كرد كه پاسخهای سنت= 40; دیگر به مذهب منسوخ تبدیل شده اند . در عرصه نظر ، تجدد مناسبا= 78; تازه ای از انسان با خود ، دیگری و با م&= #1581;یط تعریف نمود و در عرصه عمل به تقاضاها و انتظارات روزمره پاسخ گفت و تا سالهای اخیر نشان داده اس= 578; كه در ارائه راه حلهائی برای سامان دادن زندگی بشری در همه حوزه ها موفق است . چرا كه در مركز این اسو= 607; جدید همانا د= 608; مفهوم فردیت مسئول و آزاد= 740; معقول قرار دارد .» ( رجائی ، 1383: 178)

دربارة نویسنده

دكتر تقی آزاد ارمكی د= 585; سال 1336 در كاشا = 6; متولد و پس از اتمام تحصیلات ابتدایی و مت= 608;سطه در سال 54 به عنوان دانشجوی دانشكده علو= 05; اجتماعی دانشگاه تهران مشغول به تحصیل شد، &#= 1583;ر سال 59 به دریافت كارشناسی و سال 64 به دریافت كارش= 06;اسی ارشد از دانشگاه تربیت مدرس نایل شد. سپس در سال 1367 از طر= 01; دانشگاه تهران جهت ادامه تحصیل در مقطع دكتر= 740; جامعه‏شناس®= 0; به دانشگاه مریلند امرك= 75; اعزام شد و در سال 71 با اخذ مدرك دكتری ب= 575; گرایش اصلی جامعه‏شناس®= 0; نظری و گرایش فرعی اندیشه متفكران و جامعه‏شناس®= 0; توسعه به كشو= 585; بازگشت. رسال= 577; تحصیلی او در مقطع دكتری ب= 575; عنوان بررسی ریشه‏ای نظر= 40; ابن‏خلدون با راهنمایی استاد جرج ریتزر می‏باشد.

از سال 57 تا كنون به تدری= 587; در یكی از دبیرستانها®= 0; منطقه= ; 7 تهران، مراك= 86; تربیت معلم د= 585; شهر تهران، دانشكده علو= 05; اجتماعی دانشگاه تهر= 75;ن، گروه جامعه‏شناس®= 0; دانشگاه شیراز و دانش= 711;اه تربیت مدرس پرداخته و دروس زیر را تدریس نموده است: تاریخ تفكر اجتماع= 40; در اسلام، نظریه‏های جامعه‏شناس®= 0;، تغییرات فره= 06;گی و اجتماعی. و در دورة فوق لیسانس و دكتری در دانشگاههای تهران و تربی= 578; مدرس و شیراز دروس زیر را تدریس نموده است: تحلیل حوزه‏های جا= 05;عه‏شناسی و جامعه‏شناس®= 0; ایران و اندیشه اجتم= 75;عی و متفكران.

در طول این سالها مسئولیت‏ها®= 0;ی نیز بر عهده داشته كه از آن میان می‏توان به این نمونه‏ه= 75; اشاره كرد: مدیریت كل پژوهشی دانش= 11;اه تهران 1371، معاون دانشكده علو= 05; اجتماعی 1366، رئیس مركز تحقیقات و مطالعات صدا = 608; سیما 75-1373، مدیر مسئول نامه علوم اجتماع= 40; 1375، رئیس دانشك= ;ده علوم اجتماع= 40; 83-1375، مدیر گروه جامعه‏شناس®= 0; دانشگاه تربیت مدرس 1374، مؤسس انجمن مردم‏شناسی- روانشناسی اجتماعی- جمعیت شناسی- فرهنگ و ارتباطات و كانون فارغ‏= 75;لتحصیلان ایران و ... . دكت= 85; آزاد در مدت 8 سالة ریاست دانشكده علو= 05; اجتماعی در گسترش كمی و كیفی علوم اجتماعی در جامعه ایران نقش غیر قابل انكاری دارد. وی در حوزة جامعه‏شناس®= 0; تغییرات فرهنگی و جامعه‏شناس®= 0; نسلی از مهمترین صاحبنظران است و چندین تحقیق علمی د= 585; سطح ملی اجرا و مقالات متعددی در ای= 606; زمینه منتشر كرده است. كتب تألیفی دكتر آزاد عبارت‏= 75;ند از: بررسی مسائل اجتماعی، اندیشه اجتم= 75;عی متفكران از خواجه‏نظام̴= 7;الملك تا مطهری، اندیشه متفكران مسلمان از فارابی تا ابن‏خلدون، جامعه‏شناس®= 0; جامعه‏شناس®= 0; در ایران، نظ= 585;یه‏های جامعه‏شناس®= 0;، جامعه‏شناس®= 0; ابن‏خلدون. نظریه‏ در جامعه‏‏شناž= 7;ی، بنیان‏های جامعه‏شناخ= 8;ی، درآمدی بر نظریه‏سازی در جامعه‏شن= 75;سی. و ترجمة كتاب بنیان‏های جامعه‏شناس®= 0; خاستگاه اید= 07;‏های اساسی در جامعه‏شناس®= 0;.( نشریه آشنائ= 40; با دانشگاه علوم اجتماع= 40; دانشگاه تهران ، معاو= 606;ت دانشجوئی و فرهنگی ، 1383 )

در كارنامة علمی وی آثار متعددی در حوزة توسعه و نوسازی و جریان مدرنیتة ایرانی به چش= 605; می‏خورد. كتا= 576;‏هایی چون: مدرنیتة ایرانی روشن‏فكران = 08; پارادایم فكری عقب‏ماندگی در ایران، پست‏مدرنیس = 5; و توسعه جامعه‏شناس®= 0; معاصر، اندیشه نوسا= 86;ی در ایران، پاتوق و مدرنیتة ایرانی، علم = 608; مدرنیتة ایرانی.(روزن= 575;مه جام جم ، سال هفتم ، شماره 18= 68)

پیشگفتار

مدرنیته ایرانی مفهو= 05; تازه ای است كه از طرف برخی روشنفكران ایرانی مطرح شده است . اما براستی منظو= 85; آنها از مدرن= 740;ته ایرانی چیست = 567;

«منظور از مدرنیتة ایرانی تجرب= 77; مدرنی است كه مردم ایران د= 585; دوران معاصر در تعامل با جهان مدرن در صور گوناگون كسب كرده‏اند.» (آزاد ارمكی ، 1= 379 )

« جلوه‏های متعدد این مدرنیته در ادبیات، هنر= 48; شعر، موسیقی= 48; علم، فلسفه و زندگی روزمر= 07; دیده می‏شود. مردم ایران بیشتر از مرد= 605; آلمان یا فرا= 606;سه و دیگر كشورهای توسعه یافتة جهان كه برای دستیابی به شرایط بهتر و زیست مناسب د= 585; زمان معاصر د= 585; مقابل با جها= 606; سنتی قرار دارند، هزین= 77; بیشتری پرداخته است. به عنوان مثا= 604; كشور ایران د= 585; دوران معاصر كمتر از هر دو یا سه سال دچار یك حادث= 577; بزرگ از قبیل انقلاب، شورش، جنگ، ركود اقتصادی، سی= 04; و زلزله، بیماری‏های = 01;راگیر و ... شده است. =

به نظر می‏آید تجرب= 77; اجتماعی بدس= 78; آمده از این حوادث در جها= 606; مدرن برای شكل‏گیری جهانی ایران= 40; و مدیریت همه جانبة بحران‏ها كفایت می‏كن= 83;. اما دیده می‏= 588;ود كه ما هنوز هم نمی‏دانیم ك= 07; بر ما چه گذشت و حوادث بعدی كی و كجا و تحت چه شرایطی به وقوع خواهد پیوست. چرا این وضعیت وجود دارد؟ راز و رمز این عدم شناسایی نسبت به موقعیت‏ها د= 85; كجاست؟» ( آزاد ارمكی ، 13= 85 : 11و12 )

چندین پاسخ برای این سؤالها از سو= 740; اندیشمندان ایرانی مطرح شده است .

«یكی از این پاسخ‏ها اینست كه ما ملتی عقب‏ما= 06;ده هستیم و عقب‏مانده خواهیم ماند = 608; راه نجاتی برای كشور از این شرایط وجود ندارد. هر اقدامی وض= 593; ما را بدتر خواهد كرد. پس بدون اقدام ماندن و به انتظار وقوع امر غیر طبیع= 740; بهترین راه است. پاسخ دیگ&#= 1585;، حوالت دادن آ= 606; به نیروی غیب= 740; است. بدین لحا&#= 1592; است كه عده‏ا= 740; از مردم ما به بهره‏گیری ا= 86; تعابیر فرهنگی به انتظار پایان‏ یافت= 06; مشكلاتشان ا= 86; طریق نقش‏آفرینی نیرویی خارج = 575;ز قدرت فردیشا= 06; هستند. روزی به سوداهای كشورهای غرب= 40; تن می‏دهند و روزی در شورش علیه غرب به دامن شرق می‏افتند. گاهی به دفاع از دموكراسی می‏پردازند = 08; گاهی در سركو= 576; فرد فرهیخته = 608; دموكرات از مستبدی كمك می‏گیرند. پاسخ دیگر، ج= 587;تجوی مشكل در درون فرهنگ، ساختار، ساب= 02;ه و زندگی خودمان است. من راه سوم را می‏پسندم. ما باید خود كاو= 740; كنیم تا خود درمانی ممكن = 588;ود. آن‏وقت اقدامی در حد خود خواهیم كرد. دیگر برا&#= 1740; نجات بشریت برنامه نخواهیم ریخ= 78;. بلكه به فكر خودمان خواهیم بود و به نجات خودمان اهمی= 78; خواهیم داد ك= 607; این نوع نگاه راه نجات بشریت است. در بررسی خود، حوزة فرهنگ، علم و دانش از همه با اهمیت خواهدشد. زیر= 575; ما ایرانیان مردمانی اهل فرهنگ بوده و در حال حاضر نیز علاقمند به فرهنگ و علم هستیم پس ارجاع به فره= 606;گ و زندگی روزمره و توج= 607; به علم و دانش در ایران ما را به منشأ مشكلات خواه= 83; رسانید.» ( آزاد ارمكی ، 13= 85 : 13)

سپهسالار یكی از تجددخواهان دوران قاجار كلید اصلی ترقیات جهان جدید را علم می داند . و حال سؤالی كه مطر= 581; میشود اینست كه آیا ما ایرانیان به این كلید دست یافته ایم یا نه ؟

در این كتاب به بررسی متو= 606; علمی كه نماد مدرنیته علم= 40; و فرهنگی در ایران است ، خواهیم پرداخت ، تا مشكل را ریشه یابی كنیم و برای دست یافتن به علل وضعیت عقب ماندگی تاریخی ایرا= 06; به بعضی تصمی= 605; ها و اتفاقات عمده كه در چند سده اخیر در علم و فرهن&#= 1711; به وقوع پیوسته است ، اشاره خواهی= 05; كرد تا راز و رمز وضعیت فعلیمان بدس= 78; آید .

مقدمه

جهان مدرن ایرانی از قر= 606; دهم هجری(پانزده= 05; میلادی ) شكل گرفت و در گذر زمان دچار تغییر و تحول= 575;ت بسیاری شد . داوری در موردایران معاصربدون توجه به تحولات پنج قرن گذشته بی معنی است . پس در این كتاب سعی شده بطور گذرا به اولی= 606; گام های برداشته در شكل دهی به مدرنیته ایرانی در حوزه های علم اشاره شود . شواهد نشان میدهد كه موسسان علوم = 608; معارف به علت حضور در دوره تاریخی كه همزمان با ورود همه عناصر تمدن غربی به ایرا= 606; بود متفاوت ا= 586; دیگران می شدند كه در دوره های دیگ= 585; زندگی می كرد= 606;د . البته تفاوت آنها به لحاظ علمی ، دانشی و فكری نبوده است ، بلكه به نوع رابطه ای كه این افراد با قدرت سیاس= 740; از طریق خانو= 575;ده ، ایل و گروههای خاص برقرار كرده اند ، مربوط است . به عبارتی شكل گیری اندیشه انتقادی در دوره قاجار و انقلاب مشروطه هیچكدام به م= 606;زله مدرنیته ایرانی نبود= 07; اند ، بلكه مدرنیته ایرانی همرا= 07; با شكل گیری علوم جدید در ایران آغاز ش= 583; .

« مؤسسان)،(آغا= 586;گران)و(اولی‏= ;ها)در پروژة «مدرن‏سازی ایران» دانشمندان ت= 75; روشنفكران د= 85; پهلوی اول می‏باشد. روشنفكران ایرانی بیشت= 85; با طرح اندیش= 607; انتقادی متأثر از تحولات اروپای قرن هفدهم و هجده= 605; بوده‏اند و ا= 586; دولت مدرن و انسان مدرن دفاع می‏كرد= 06;د. درحالیكه دانشمندان ایرانی به نحوة ساختن دولت مدرن و سازمان‏های جدید توجه داشتند. بنظر می‏آید علم د= 585; ایران به دلی= 604; ابهام در طرح و ساماندهی آ= 606; «خود بنیان‏افكن&raqu= o; شده است. آنچه به منزلة تولید علم و سازمان علمی در ایران مطر= 581; است علیه آن بكار برده شد= 607; است. دو شاهد عمده در این زمینه وجود دارد: 1- تألیفات مشت= 05;ل بر كتب و مقالات و 2- تربیت نسل بعدی. كتب و مق&= #1575;لات چاپ شده و باقی‏مانده سندهایی برا= 40; نشان دادن غی= 585; مفید بودن علوم در ایرا= 606; است. از طرف دیگر نسل‏ها= 40; تولید شده به لحاظ عدم كسب توانایی كاف= 40; در انجام كار= 740; خود بنیان‏برانž= 3;از شده و میل به ضدیت با معلمین و اساتیدشان پیدا كرده‏اند. كت= 576; چاپ شده چون بر اساس سنت فكری و علمی خاصی تهیه نشده، نتوان= 87;ته در ساختن جامعه مؤثر باشد. این معنی در مورد علوم فنی و مهندسی كه با سرعت بیشتری می‏توانست ب= 07; نفع جامعه باشد، بیشتر صادق است. فقدان اصول علمی در كشور و طرح اینكه چرا ما عقب‏مانده‏= 5;یم حكایت از توق= 601; اندیشه‏ای ا= 87;ت تاتغییر موقعیت.»( آزاد ارمكی ، 13= 85 : 19و21و22)

تلاش اصلی در این كتاب نشا= 606; دادن سرنوشت ایران معاصر = 608; انواع تلقی‏ها و داوری‏های صورت گرفته د= 585; این زمینه است. اولین بحث به بررسی مفهومی مدرنیته در ایران اختصا= 89; دارد.

در فصل دوم،= ; مبانی فكری و اندیشه‏ای روشنفكران ایرانی مورد بررسی قرار گرفته است.

در فصل سوم، نحوة شكل‏گی&= #1585;ی سازمان‏های علمی- مدرسه = 8; دانشگاه- مور= 583; بررسی قرار گرفته است.

در فصل چهار= 605;، نحوة شكل‏گی&= #1585;ی علوم انسانی مدرن نشان داده شده است. <= o:p>

در پایان كتاب جلوه‏ه&= #1575;ی علمی مدرنیت= 77; ایرانی مورد توجه قرار گرفته است.

فصل اول

جهان ایرانی=

فسلفه سیاسی غرب متعهد بوده است كه جهان غربی را بسازد تا جها= 606; شرقی و كل جهان را . بنابراین ای= 06; فلسفه به جها= 606; غرب بگونه ای نگاه میكند ك= 607; گویی با جهان عقب مانده و غیر مدرنی روبروست كه د= 585; این بخش سیاه و دور از تمدن استعداد ساخته شدن وجود ندارد . ایران از چند قرن گذشته از دید متفكران = 608; سیاستمدارا = 6; غربی كه دغدغ= 607; ساختن تمدن غربی را داشتند سرزمینی برهوت معرفی = 605;ی شد كه در آن عناصر تمدنی امكان حیات نداشتند و تلاش برای پی نهادن عنصری از تمدن جدید در این سرزمی= 606; كه همراه با كندن و حفاری است به پیدائ= 740; عناصر تمدن كهن خواهد انجامید .

« شرایط طبیعی و زیست= 740; هم در ایجاد عقب‏ماندگی مؤثر بوده‏ است؛ شاید بتوان یكی از دلایل امر را در این دید كه این قلمرو وسیع كویری، انسان‏ها را به نوعی عجز یا ناتوانی د= 585; برابر عالم هستی وا می‏داشته و د= 585; نتیجه آنها بیشتر به جنب= 577; ماورایی متوجه شده‏اند. نتیجة بدست آمده برای جهان ایرانی سنتی شدن و سنتی ماندن و سنتی دیدن به عقب‏ ماندگی شد. جهان سنتی نیاز به تغیی= 585; ندارد و در صورت اقدام برای تغییر، ابزار و امكانات تغییر وجود ندارد پس سرن= 608;شت جهان ایرانی همان است كه بود.»(آزاد ارمكی ،1385 : 31 )

آیاایر= 75;ن مدرن است ؟ &= nbsp;

با فرض اینكه همه جهان در متن مدرن قرار دارد ، نمیتوان گفت ایران امروز = 548; كشوری سنتی است . ایران هم كشوری مدرن است و در ضمن تجربه روزمر= 07; ایرانیان نشاندهنده تغییرات عمد= 07; و هر روزی در سطح كلان می باشد. وجود مشارك= 78; سیاسی و ملاحظات عمد= 07; ای كه گروهها= 740; سیاسی و روشن= 601;كری در ایران تحت عنوان « نظری= 607; استبداد ایر= 75;نی » « نظریه اصلاحات اجتماعی و سیاسی » « نظر&#= 1740;ه عدالت اجتماعی » كه همه با صفت و جهت ایرانی مطرح شده است حمایت از وجو= 583; زمینه های اج= 578;ماعی و فرهنگی در زنده بودن حیات سیاسی د= 585; ایران است . در سطح میانی و سازمانی ، نی= 586; جامعه ایران= 40; دچار تغییرا= 78; عمده ای شده است .

یكی از عمده‏ترین راه‏های این تغییر، تأسی= 87; سازمان‏ها، نهادها، مؤسسات اداری، آموزشی و پژوهشی می‏باشد. دارالفنون، مدرسة عالی ح= 602;وق سیاسی، دانشگاه تهران، دانشگاه جنگ= 48; انستیتوهای پزشكی و روان‏پزشكیš= 8; مراكز تحقیق= 75;تی و پژوهشی در این زمینه نق= 588; آفرین می‏باشند. از این میان، مؤسسه درالفنون به عنوان یك مؤس= 587;ه آموزشی و علم= 740; توانسته در تجددگرایی ایرانی نقش عمده‏ای به عهده بگیرد.

« دلیل اصلی بدفهمی = 608; وجود ذائقه تلخ نسبت به م&#= 1583;رنیته به نوع و زمان بروز مدرنیت= 77; فرهنگی و علم= 740; در ایران برمی‏گردد تلاش در نوگرایی در ع= 585;صة فكر و فرهنگ بعد از اینكه ایرانیان احساس كردند نسبت به غرب عقب مانده‏اند و از امكانات مدرن بهره‏ا= 40; ندارند، اهمیت یافت. تأخر اهمیت دادن به علم و دانش نسبت به قبول عقب‏ ماندگی به عنوان جهان بینی موجب شد تا علم در ایران در ضدی= 578; با جامعه و فرهنگ استفاده شود تا تغییر و بازسازی آن. ضمن اینكه عل= 605; و دانش به خودی خود اهمیت نیافت معطوف به مسایل جامعه هم نشد. هركسی با سواد بود می‏توانست ب= 07; مقامات بالاتری دست بیاید تا اینكه معنی جدید به زندگ= 740; بدهد. نوگرایان عص= 85; قاجاریه به علم و سواد نگاه ابزاری دارند تا بنیادگرایا = 6;ه. برخلاف غرب ك= 607; علم را رهایی از تحجر و وابستگی و بازسازی سنت می‏دانستند تا امكانی در ابزارسازی ك= 07; البته نتیجة حاشیه‏ای آن ساخته شد اینها نیز بو= 583;. ما در ایران نیاز به فرهنگ، ادب، تحمل، دانش، علم و تغییر نگاه بودیم ت= 575; افراد باسوا= 83;.

به همین دلیل هم هست كه وقتی عباس ‏میرزا به دن= 576;ال شوكی كه در اثر شكست در جنگ با روسیه بدان دچار شد= 607; داشتن تكنولوژی جنگی را راز ب&#= 1602;ای جامعه و ماندگی در مقابل دشمن دانست. عباس ‏میرزا و همراهان او ب= 607; این درك رسیدند كه به جای انتقال تكنولوژی با حضور بیگانگان، ت= 85;بیت نیرو در سرزمین مادر- اروپا- راه حل بهتری است. از نظر آنها اعزام دانشج= 08; برای كسب دانش، علم و تكنولوژی اقدام شایسته‏تری است. اما در آن دوران خطای جدیدی رخ داد . بكارگیری افراد آشنا، فامیل، مطرح = 608; كسانیكه قبلاً در غرب حاضر شده و مشغول زندگی در آنجا هستن= 583; به بازتولید نظام سنتی در قالب‏های جدید می‏انج= 75;مد. این وضعیت از بروز و شكل‏گیری نی= 85;وی اجتماعی جدی= 83; جلوگیری كرد. به همین دلیل هم هست كه ایران در دور= 577; قاجار پس از انقلاب مشرو= 91;ه تغییر بنیاد= 40; نمی‏كند. زیر= 575; مدعیان مشرو= 91;ه همان افراد متعلق به رژی= 605; گذشته بودند.&ra= quo; (آزاد ارمكی ،13= 85: 41و 42 و 43)

تحصیل كرده های ایرانی در غر= 576; به علت آشنائ= 740; غلط و ناكافی نسبت به ماهی= 578; تمدن و فرهنگ غرب بجای تسخ= 740;ر این تمدن به اشاعه غرب گرائی پرداختند . آنها به شرائ= 591; فرهنگی جامع= 07; ایران بی توج= 607; بودند.از نظر شادمان « فكل= 740; ها »وبه تعبی= 585; آل احمد « غرب زدگی » بزرگترین خص= 05; فرهنگ و تمدن ایرانی شد . این نوع نگاه به علم در جامعه امروز ایران هم به چشم می خورد . امروز افراد به كسب علم و دانش نه برای ارتقای سطح فرهنگی كشور كه به كسب مدرك جهت ارتقاء شغلی = 608; بهبود شرائط زندگیشان رو= 40; می آورند . و اینجاست كه تقدم بخشی نوسازی اقتصادی و سیاسی بر نوسازی اجتم= 75;عی و فرهنگی ( ادبی و فكری ) رخ می دهد . تقدم یكی بر دیگری كه به ارتباط منجر نشود ، منشاء تعارض ساختاری میگردد .

پارادا= 40;م عقب ماندگی=

هم غربی ها بخصوص سیاحان و متفكران و هم سیاستمدارا = 6; و روشنفكران ایرانی قرون هجدهم و نوزد= 607;م در ساختن جها= 606; عقب افتاده ایرانی نقش داشتند . در میان متون باقیمانده ا= 86; آن دوران متن اقتصادی به چشم نمی خورد و به نظر میرسد دغدغه اصلی سیاحان قرون هفدهم و هجدهم وضعیت اقتصادی ایران نبوده است ، زیرا هم&#= 1575;نطور كه آمد ، آنچه كه زمینه ساختن تمدن اروپائی را بوجود آورد ترسیم جهان خودی در مقای= 587;ه با جهان عقب مانده دیگری است . بیشتر متون سیاسی ، اچتماعی ، فرهنگی و تاریخی بوده است تا اقتصادی . و با توجه به دیدگاه جبرگرایانه = 08; تكاملی غرب ب= 575; محور فرهنگ و تمدن اروپائ= 40; دیگر فرصتی برای ساختن تمدن ایرانیان و مسلمین باقی نماند . بهمین علت است كه نوسازی در ای= 585;ان كپی برداری ا= 586; نوسازی= اروپائی شد تا نوسازی بنیادگرا . و ایرانیان فق= 91; می توانستند با بكارگیری ابزار كافی ، بهره گیران ا= 586; تمدن معاصر غرب باشند و خود در ساخته شدن تمدن هیچ نقشی نداشته باشند . و در این راستا ای= 585;ان از اواخر قرن هفدهم یعنی اواخر دوره صفویه به حاشیه نظام جهانی رانده شد.

« مسئله مركزی بیشتر كسانیكه ایران را در حاشیه دیده‏= 75;ند، ارائه صورت تابعی از كشو= 585; در مقایسه با جهان اروپای= 40; شد و جهان ایرانی عقب مانده و سنتی قلمداد گردی= 83;. با فرض اینكه جهان موجود دوگانه است، بخش رو به‏ رشد برای اروپا است و بخش عقب‏مانده برای ایران است » ( آزاد ارمكی ، 1385 : 53و 54 )

پارادا= 40;م توسعه نیافتگی

پس از پارادایم عق= 76; ماندگی كه روشنفكران و مدیران سازنده آن بودند ، پارادایم توسعه نیافت= 11;ی شكل گرفت. در این پارادای= 05; مدیران، سیاستمدارا = 6; و روشنفكران نقش داشتند . توسعه نیافت= 11;ی سیاسی، اقتصادی اجتماعی و فرهنگی تعاب= 40;ر متعدد در درو= 606; پارادایم توسعه‏نیاف= 8;گی است. فرض اصلی در این پارادایم بر تعارض‏های بنیادی ساختاری یعن= 40; تعارض بین ساختارهای سنتی و مدرن در ایران است . =

« پارادایم توسعه‏نیاف= 8;گی بر دوش پارادایم عق= 76;‏ماندگی سامان یافت . زیرا قبل از اینكه جامعة ایرانی به حل معضلات و مشكلات معطو= 01; به عقب‏ماندگی بپردازد، به بحث در مورد برنامه وارد شد. برنامه‏ر= 740;زی بعنوان روش فكری، اجرای= 40; و مدرن‏سازی جامعه از طرف روشنفكران و سیاستمدارن = 08; مدیران دولت= 40; و رسمی كشور دنبال شد و در نهایت این گر= 608;هها پس از اجرای برنامه‏های متعدد به این جمع‏بندی رسیدند كه ایران كشوری است بدون است= 593;داد توسعه. در حالیكه اجزا اصلی مشكلات ایران در هما= 606; عقب‏ماندگی است. مشكل اساسی در ایر= 575;ن فقدان شكل‏گیری فرهنگ و اندیشة مدرن با محوریت روشنفكران و متفكران است= 48; تغییرات مان= 83;گار باید فرهنگی باشند.» (آزاد ارمكی ، 1385 : 71) =

فصل دوم

مبانی فكری مدرنیت= 07; در ایران

اندیشه مدرن ایرانی از دو جهت سامان یافت . از یك طرف با خوانده شدن بسیار زیاد كتب سفرنامه = 575;ی ، ارجاع كتاب نامه های ایرانی و ... كه نشاندهنده اثرگذاری اروپائیان است و از طرف دیگر از تجرب= 607; بدست آمده از جنگ با دولته= 575;ی خارجی .

« جریان سفرنامه‏نو®= 0;سی در عمل رفت و آمد سیاستمد= 75;ران ایرانی به غر= 576; شروع شد. دامنة سفر از &#= 1576;ندر انزلی به قفقاز وصل شد= 607; یا از ماكو به عثمانی متصل شده و سرزمین روسیه، انگلیس، ایت= 75;لیا، فرانسه، آلمان را در بر می‏گیرد. این نقشه راه= 740; است كه ناصرالدین ش= 75;ه در رفت و آمد به اروپا دنبال كرده است. او و دیگر ایرانیانی ك= 07; به تنظیم سفرنامه پرداخته‏انž= 3;، جزییات سفرهایشان ر= 75; ثبت كرده‏ان= 83;. احساس تحقیر= 40; كه ایرانیان سفر كرده به غرب در سفرنا= 605;ه‏هایشان گزارش داده‏اند، مثال بسیار خ= 608;بی در شكل‏گیری مدرنیتة ایرانی با مركزیت اندی= 88;ه و پارادایم عقب‏ماندگی است. این سیاحان اعم ا= 586; شاه، صدراعظ= 05; و روشنفكر و منتقد در كنا= 585; اندیشمندان اروپایی شارحان فضای كلی مدرنیتة ایرانی دورة قاجاریه هستند.» ( آزاد<= span style=3D'mso-spacerun:yes'> ارمكی ، 1385 : 129)

كشورهای غربی نیز هركدام از حوزه ای خاص توانستند بر ساختار مدرنیت ایرا= 06;ی اثر بگذارند . فرانسوی‏ها از طریق اندی= 588;ه و فكر، با تأسیس مدرسه به حمایت از دان= 588;كاه و روشنفكران برآمدند. این روشنفكری تو= 04;ید شده، بسیار نخبه‏گرا وض= 83; توده و زندگی &#= 1585;وزمره شد. بیشتر آنها داعیة تغییر ساختا= 85; سیاسی جامعه از بالا از ابزارهای بوروكراتیك = 85;ا پیدا كردند و كمتر به مردم و نحوة اثرگذاری مؤلفه‏های اجتماعی توج= 07; داشتند. در حالی كه انگلیسی‏ها از طریق اقتصاد و سیاست و روس‏ها از طریق روابط محرمانه و توطئه بر ساختار مدرنیت ایرا= 06;ی اثر گذاشتند . در دوره‏های بعد این نوع اثرگذاری ادامه یافته است. در حالی كه انگلیسی‏= 07;ا از طریق ارتباط با شا= 607; و دربار بر ساختار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی كشو= 85; اثرگذار شدهR= 07;اند. آنها با ارتباطات اجتماعی كه د= 585; متن جامعه ایجاد كردند= 48; ماندگاری تاریخی یافت= 06;د. پیوند با قبایل، حمای= 78; از سرمایه‏گذاž= 5;ی خارجی، نفوذ در ارتش و نیروهای نظامی، رابط= 07; با رجل و صاحب‏منصبا = 6; عرصة سیاسی و اقتصادی راهR= 07;ماندگاری را برای آنها فراهم ساخت . روس‏ها از طریق روابط محرمانه و توطئه بر ساختار مدرن= 40;ت ایرانی اثرگذار بودند . آنها در اثر فشار ب&#= 1585; ایران در مرزها و دخالت‏های مكرر احتمال جدا شدن هر قسمت از ایرا= 606; را ممكن كردند. روسها= 578;وانستند با حمایت از گروه‏ها و اح= 586;اب سیاسی، تجرب= 77; گذشته‏شان را، كه جدا كر&#= 1583;ن بخش‏هایی از كشور ایران بود دنبال كنند. سیاست شوروی در مور= 583; ایران چه قبل از ان= قلاب اكتبر و چه بعد از آن فعال كردن نیروی‏های مرزی كشور به اندیشة استقلال قوم= 40; و ایلی بود. بهمین چهت اس= 578; كه اضافه بر ”دشمن خارجیR= 20; عنصر دیگری ت= 581;ت عنوان”تجزی = 7;‏طلبی“ وارد ادبیات سیاسی و اجتماعی ایرانیان شد. بعضی از مدرنیست‏ها®= 0; ایرانی قومیت‏گرا اگر نتوانستند د= 85; حاشیة مرزها با دولت مركز= 740; به توافق برسند داعیة استقلال‏طل= 6;ی و تجزیة‏خواه®= 0; را سر داده‏اند.=

« تجربه= 207;های به دست آمده از جنگ‏های داخلی و خارج= 740; موجب شده است تا در اندیشة ایرانی چندی= 06; نكته و اصل مورد توجه قرار گیرد: دشمن خارجی قدرتمند، عقلانی، و اثرگذار است= 63; مردم ایران غیرعقلانی بوده‏اند و تزاحم‏های داخلی آنها ب= 585; اساس تقدم منافع فردی و گروهی و قبیله‏ای بو= 83;ه و بر سر منافع ملی توافق وجود نداشته است و بی‏ثبا= 578;ی مستمر، صفت اصلی جامعه است، در نتیج= 607;، زمینة توجه بیشتر به عقب= 207; ماندگی محوریت با دولت اقتدارگرا است. در مجموع، مدرنیت ایرا= 06;ی با سه نظام فكری و سیاسی متأثر از شرایط اندیش= 07;‏ای فرانسوی، انگلیسی و روسی و تجربه= 207;های معطوف به جنگ‏ها و حوادث غیرقابل پیش = 207;بینی از قبیل زلزله، سیل، = 608; بیماری‏های فراگیر پی‏ریزی شده است. ایرانی‏گری در مقابل اسل= 575;م‏گرایی، استبداد آسیایی در مقابل دولت آ= 586;اد، دشمن خارجی، استقلال‏طل= 6;ی و تجزیه‏خوا= 07;ی، وابستگی در روزمرة مردم = 608; تنوع فرهنگی = 608; ... مطالبی است كه در اندیشة مدرن ایرانی از طریق ارتب= 575;ط با غرب در جریان جنگ‏ه= 75; و حوادث طبیع= 740; به دست آمد.

اصلی كه در كل ارتباط و پیوستگی سیاسی- فكری ب&#= 1575; غرب برای مرد= 605; ایران بدست آمد، توجه و قبول وضعیت معاصر ایران= 40; تحت عنوان ”عقب‏ماندگ®= 0;“ بود. تمام شرایط در القاء این ام= 585; بود كه ایران كشوری است عقب‏مانده و راهی برای نجات آن وجود ندارد. تلاش‏ها برا= 40; كوتاه آمدن جامعه برای مقاومت در مقابل شرایط بود تا نگاه اصلاحی به امور. بدین لحاظ است كه اندیشة اصلا= 81; گرایانة روشنفكران ایرانی در ای= 606; دوره مورد توجه قرار نگرفته و بیشتر از آن بقای با بازتولید نظام و سلطنت به دست رضاخا= 606; پس از انقلاب مشروطه- مدل كار ناپلئون- به دست می‏آید.» (آزاد ارمكی ، 1= 385: 130 و 131)

فصل سوم

جلوه‏ه= 75;ی مفهومی مدرنیته ایرانی

شرق‏شن= 75;سی و ایران‏شناس®= 0;

دغدغه اصلی اندیشمندان غربی كه به مطالعه شرق و ایران پرداخ= 78;ند ، شناسائی را= 586; و رمز عقب ماندگی شرق و ایران در مقایسه با رش= 583; و توسعه خودشان بود . مطالعات شرق شناسی و ایرا= 606; شناسی برای غربی ها نتای= 580; خوبی را به همراه داشت . آنها موفق به شناسائی نقا= 91; ضعف و قوت شرق و ایران ، و انتقال تجرب= 07; های موفق تمدنی ب= 607; غرب ، شكل گیری عرصه جدید مطالعاتی و تحقیقاتی ، و پیدا شدن كار= 588;ناسان و محققان شرق شدند . ولی در مقابل شرق شناسی و ایرا= 606; شناسی برای كشور ایران نتایج خوبی بهمراه نداش= 78; . این مطالعات كه بر اساس پی&#= 1588; فرض جهان دو گانه ( غرب پیشرفته و شر= 602; عقب مانده ) توسعه یافته بود باعث شد بعضی روشنفكران ایرانی در حسرت پیشرفت = 608; دموكراسی به تخریب بنیان های اجتماعی = 608; فكری فرهنگی = 603;شورشان پرداختند .

« بدین دلیل است كه كتب تنظیم شد= 607; در این زمان ب&#= 1740;شتر در حسرت گذشت= 607; و بی‏امیدی ب= 607; آینده است. كتاب حیرت‏نامه، سرگذشت حاجی‏بابای اصفهانی و ... همه این دو سو&#= 1740;ه‏گرایی را دارد.» (آزاد ارمكی ، 1= 385 : 156)

دفاع از قانون

جامعه قانونی ، اصل= 740; ترین مفهومی است كه از نظر روشنفكران ایرانی معاد= 04; جهان جدید طر= 581; شده است . وظیفه همه روشنفكران ایرانی دفاع از قانون بود= 607; است كه به اشكال گوناگون آنر= 75; مطرح می كردن= 583; . مشكل روشنفك&#= 1585;ان ایرانی دفاع از قانون نبوده است ، بكله اشكال ا= 586; طرح غلط قانو= 606; است . تا به امروز هم معن= 740; قانون دارای شفافیت كافی نبوده است و جامعه ایران= 40; هنوزنتوانس= 8;ه براساس قانو= 06; بنیاد قدرتم= 06;دی را بنا نهد .

« از طرف دیگر، به لحا= 592; اثرگذاری حوزة مطالعا= 78;ی شكل گرفته در مورد شرق و ایران و اسلام، این معنی مطرح شد= 607; است كه كشور ایران عقب‏مانده است. راه عمده‏ای در فرار از موقعیت پیش آمده وجود ندارد. تلاش‏= 607;ا برای گذر از موقعیت‏های موجود بی‏فایده خو= 75;هد بود. از طرف دیگر، نظام سیاسی به دلی= 604; حكومت شاه فاسد فسادپذیر شد= 07; است. برای نجا&#= 1578; آن بایستی به شاه‏كشی یا اصلاح آن از طریق جایگزی= 06; كردن شاه جدی= 583; پرداخت. مبارزات مرد= 05; در دوره‏هایی چون مشروطه و انقلاب اسلامی بر عل= 740;ه شخص مستبد بو= 583; تا علیه نظام استبدای، ای= 06; است كه پس از پیروزی علیه مستبد چون اقدامی علیه نهادهای استبدادی و ریشه‏های آن صورت نگرفته بود باردگر استبداد در چهرة دیگری خ= 608;د را نمایان می‏ساخت كه م= 575; نمونه‏های آ= 06; را در روند روی كار آمدن استبداد پس ا= 586; جنبش مشروطی= 78;، و همچنین در دوران پس از نهضت ملی ایران می‏بی= 06;یم» ( آزاد ارمكی ، = 1385 : 157)

فصل چهارم

جلوه‏ه= 75;ی سازمانی مدرنیتةایر= 5;نی

ایران معاصر را می‏توان از زمان‏های متفاوت شروع كرد.تشكیل سلسله صفویه كه همزمان بانوگرایی اروپایی است= 48; شكل‏گیری جریان روشنفكری ای= 85;انی كه به انقلاب مشروطه انجامید، انقلاب مشروطه كه باعث تغییر ساختار اجتماعی و سی= 575;سی در ایران شد، تلاش برای نوسازی سازمانی و اد= 575;ری كه از زمان به قدرت رسیدن وزرایی چون امیركبیر و قائم‏مقام و سپهسالار اس= 78; و دنبال كردن این جریان به واسطة روشنفكران درون نظام پهلوی- به طور خاص پهلوی اول- با تأسیس سازمان برنامه و بودجه و امثا= 604; آن. هر یك صورتی از معا= 589;ر شدن جامعة ایرانی را نشان می دهند. با شكل‏گیری مفهوم جدید ا= 586; علم، دانش و جامعة مدرن‏ اصلی‏ترین تلاش حرفه‏ا= 40; محققان و برنامه‏ریز= 5;ن تأسیس نهاده= 75; و مؤسسات جدی= 583; آموزشی و پژوهشی شد. آنها تصور كردند اهمیت= 40; كه علم و دانش در رشد مدرنی= 578; در غرب دارد، راهی به جز اس&#= 1578;قرار نهال آن در ایران وجود ندارد. عده‏ا= 740; كه در درون نظام سیاسی مشاركت داشته‏اند، = 76;ا جلب نظر شاه و صدر اعظم‏ها = 608; كسانی كه در خارج از حاكمیت قرار داشتند با حمایت از تأسیس مراكز آموزشی، پژوهشی، فرهنگی و هنر= 740; این معنی را دنبال كرده‏اند. با بررسی سه نمونه تأسیس مؤسسه و واحد آموزشی و علمی(دارالف= 06;ون، مدرسه علوم‏سیاسی = 08; مؤسسه مطالعات و تحقیقات علوم‏اجتماŸ= 3;ی دانشگاه تهران) در سه دورة قاجاری= 07;، پهلوی اول و پهلوی دوم می‏توانیم ب= 07; یك مشكل اساس= 740; در این زمینه پی ببریم: فقدان پاراد= 75;یم و طرح پژوهشی مشخص در ایران.

« هر سه مؤسسه با وجو= 583; این كه به لحاظ ساختار= 40; از طریق مقامات برجسته و اثرگذار دولتی و در سطح بالا طراحی شده، ا= 586; حمایت همه جانبة بسیار مناسب دولت، شفافیت وظای= 01; و اهداف، جهت‏گیری ان= 78;قادی نسبت به غرب، نگاه روشن در مورد ایرانی شدن دانش و تحقیق، حضور اساتید خارج= 40; و ایرانی و حیات طولانی برخوردار بوده‏اند، ولی نتیجة به دست آمدة این سه مؤسسه بر خلاف انتظار است. دارالفنون ب= 07; دلیل عدم كارآیی تعطی= 04; می‏شود، مدرسة علوم سیاسی به دانشكدة حقو= 02; تبدیل می‏شود، مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران به ویترینی برا= 40; نسل دوم جامع= 607;‏شناسی ایران و وسیله‏ای برای ترساند= 06; دولت جدید تبدیل می‏شو= 83;. راه خلاصی از مزاحمت این مؤسسه، مسكو= 78; گذاشتن آن به كار گماری مدعیان تحقی= 02; و پژوهش در رأس مؤسسه شد= 607; است.» (آزاد ار&= #1605;كی ، 1385 : 198)

از حاصل كار این سه مؤسسه اولین نتیجه ای كه ب&#= 1583;ست آمد ، مدعیان دانش جدید بو= 583; . بیشتر فارغ ا&= #1604;تحصیلان پس از مدتی كوتاه و با ناكامی به دیگر كشورها= 40; جهان برای پیدا كردن گمشده شان مهاجرت كردن= 83; . آنها وضعیت دوگانه ای پیدا كرده بودند . از یك طرف مدعی سامان دانش ب= 575; توجه به نیازهای بوم= 40; بودند و طرفی داعیه جهانی شدن داشتند . نسلهای بعدی در این مراكز ضمن نگاهی احترام آمیز به افراد و اهداف مؤسسا= 06; ، كمتر به فراهم كردن شرائط جدید تجدید حیات مؤسسه ها میل داشتند .

«از این روست كه می‏توان مدع= 40; شد تجربة ناق= 589; این مراكز موجب شكل‏گیری معنی و داوری منفی نسبت به پاگیری مدرن= 40;تة ایرانی در عرصة آموزشی= 48; پژوهشی، و عل= 605;ی شد. این معنی و داوری تأیید كنندة فهمی بود كه از طری&#= 1602; منابع اصلی فكری در مدرن= 740;تة ایرانی القا= 69; شده بود: ایرا&#= 1606;ی به لحاظ فرهنگ، سنت، نظام‏سیاسیš= 8; شرایط آب و هوایی و ... نمی‏= ;تواند به فهم روشن و مستقلی از جهان پیرامو= 06;ش برسد. او برای زیست به لحاظ اقتصادی و اجتماعی و سی= 575;سی بایستی تابع قدرت برتر باشد. اعلام‏كنند«= 1;ان این معنی بیش از این كه مخالفان حركت‏های اصلاحی در عرصة علم و دانش باشند،= 06;یروی تربیت شده در جریان اصلاحات می‏= 76;اشند. شاگردان دارالفنون، مدرسة علوم س= 740;اسی و مؤسسة مطالعات و تح= 602;یات اجتماعی این گونه اعلام كرده و در نافرجامی كارهای انجا= 05; شده مقلات، كتب و گفت‏و‏گوها®= 0; طولانی انجا= 05; دادند.» ( آزاد ارمكی ، 1385 : 199و 200 )

و بدین ترتیب مراكز= 40; كه بدون طرح و اتكا به پارادایم مشخص شروع بكار كردند ب= 607; ضد خود ، تبدی&#= 1604; شدند و دچار كهولت و مرگ گشتند . اكثر نوشته های عل= 605;ی این مؤسسات نگاه دائره ا= 604;معارفی و فرهنگ نویس= 740; داشتند . چنانكه این منابع پس از ط&#= 1740; بیش از چهل سال هنوز بدو= 606; استفاده باق= 40; مانده اند و كمتر كسی به استفاده از آنها علاقه دارد . امروز ب&= #1740;شتر به كتب ترجمه ای از دهه 1370 ، ارجاعاتی نسبت به مناب= 593; در مقالات ، كتب و پایان نامه ها میشو= 583;.

فصل پنج= 605;

جلوه‏ه= 75;ی علمی مدرنیت= 77; ایرانی

در این فصل به شناسا= 574;ی وضعیت علم بخصوص علوم انسانی در ای= 585;ان بعنوان جلوه های خاص مدرن= 740;ته ایرانی می پردازیم . بسی&#= 1575;ری معتقدند كه م= 575; كمی دیر به جهان مدرن وارد شده‏ای= 05;؛ اگر زودتر وارد شده بود= 740;م، توانایی بهت= 85;ی در دستیابی ب= 607; منزلت تمدنی معاصر داشتی= 05;. مثلا كشورها= 74;ی چون ژاپن و چی&#= 1606; كه كار نوساز= 740; را زودتر شرو= 593; كردند امروز بخش عمدة تمد= 606; معاصر هستند. ولی اینگونه نبود كه ما دی&#= 1585;تر از دیگران با تمدن غرب آشن= 575; شده‏ایم.

« بلكه ضمن این كه زمان آشنایی ما با غرب تا حدود زیادی مانند ژاپن و چین است، ولی نوع میزان آشنایی ما سط= 581;ی است. ورود ما به علم مدرن سطحی است.» ( آزاد ارمكی ،138= 5: 203)

رویكرد= 07;ای مطرح در علوم‏انسان®= 0;

علوم انسانی و آنچ= 607; كه بعنوان تلاش مؤسسان در عصر ابتدا= 574;ی مدرنیت در ای= 585;ان شكل گرفت ، چند جهت‏گیر= 40; كلی پیدا كرد: <= o:p>

1- نقد سنت و دفاع از مدرن= 740;ته اصلی‏ترین مفهوم مركزی كتب آنهامی‏R= 07;باشد. و این راهی به سوی آشنایی ب= 575; جهان بیرون بوده است. اند&#= 1740;شمندان سعی كردند از این طریق خواننده را ب= 575; جهان پیرامو= 06; آشنا كنند. آشنایی با غرب، تمدن، تكنیك، علم، سازماندهی و ... از طریق این كتب صورت گرفته است. مثلا كتب تأل= 740;فی چون غرب‏زدگ= 40;(آل‏احمد،1343) كه به فارسی به چاپ رسیده و اندیشة بسی= 575;ری از افراد را تحت تأثیر قرار داده است، دفاعی ض= 593;یف از مدرنیته است. چرا كه آل‏احمد به نقادی شرایط معاصر جامعة = 575;یرانی كه متأثر از جهان غربی است، تحت مفهوم غرب‏زدگی میR= 07;پردازد.منظو&= #1585; او از غرب زدگ&#= 1740; شرائط فرهنگ= 40; ایجاد شده در پذیرش غرب اس= 578; . غرب زدگی آل احمد واقعیت اثر مدرن در ا&#= 1740;ران تحت عنوان مدرن= 40;سم ایران= ;ی بجای مدرنیت= 07; ایرانی است . بدین ترتیب محتوای مدرن= 40;ته ایرانی مدرن= 40;سم است .

2- به نظر می= ;‏آید كتب تألیفی مؤسسان به گونه‏ای است كه راه غلط در تألیف و تحقی= 602; در علوم انسا= 606;ی در ایران را فراهم ساخته است. بیشتر افراد نسل دو= 605; در ایران براساس تصور نگاه نسل اول= 740;‏ها به دانش انسا= 606;ی و مسائل و مشكلات آموز= 88; دیده‏اند كه نتیجه آن كلی= 207;گویی و گرایش‏های عام در دانشگاه‏ها است.

«این نگاه موجب شد تا در تعاملی كه نسبت به تجربة كسب شد= 607; در جریانات اجتماعی از ق= 576;یل جنگ، شورش، كودتا، انقلاب و انواع و صورت‏های متعدد تغییر= 75;ت اجتماعی و فرهنگی پیش آمده است، كمتر نگاه مفهومی، پارادایمی و نظری داشته باشند. بدین لحاظ است كه از ورود مناقشات اصل= 40; مورد توجه علوم اجتماع= 40; در این دایره به شدت جلوگی= 585;ی شده و سخن از د&= #1740;ن‏گرایی، سكولاریسم، اثرات انقلا= 76; بر زندگی، مسائل و مشكلات فرهن= 11;ی اجتماعی روزمره و امثال آن جنب= 577; تابو یافته و علاقه‏مندا = 6; به این موضوعات به منزلة خوارج از علم و دانش تلقی می‏شون= 83;.

در مجمو= 593; قصد در نادید= 607; انگاشتن كارهای صورت گرفته نیست. ز&#= 1740;را بین كارهای انجام شده در سطح مفهومی، مدیریتی، ساختاری و سازمانی با شرایط عمومی جامعة تناسب وجود دارد. بی&#= 1606; حضور شاه مستبد، بی‏س= 08;اد، طماع و مطیع استعمار با نظام اجتماع= 40; تجزیه شده، روشنفكران س= 40;استمدار، سیاستمدارا = 6; روشنفكرزدهš= 8; دانشمندان م= 06;تقد علوم نظری و فلسفی و انسا= 606;ی رابطه و تناس= 576; وجود دارد. بد&#= 1740;ن دلیل است كه همه یكباره علم دوست شده و زمانی بعد س&#= 1740;است‏مدار و منتقد تمدن غربی و مدافع سنت. تلاطم مفهومی، اضطرار در تص= 605;یم‏گیری، تعارش اندیش= 07;‏ای و بحران سیاس= 740; و حكومتی شرا= 740;ط نامناسب در تحقیق اندیش= 77; علمی و در نها&#= 1740;ت مدرنیت همگر= 75; فراهم ساخته است.» ( آزاد ارمكی ، 13= 85: 290و 291 )

نتیجه گ= 740;ری

دكتر آزا= 583; ارمكی با اعتقاد به جامع شناسی نهادگرا دین = 548; خانواده و سی= 575;ست رامحور فرهن= 11; ایرانی میدا= 06;د . چنانكه آمد &laqu= o; با وجود اینك= 607; دولتها و سازمانها و افراد و گروههای مدافع نوساز= 40; اقتصادی و سازمانی در ا= 740;ران تلاش بسیاری كرده تا نمادهای متعدد با هزی= 606;ه های بسیار در بیان صورتی ا= 586; نوسازی شكل گرفته است ، ولی جامعه ای= 585;انی هنوز طعم خوب= 740; از مدرن شدن ندارد . ایران&#= 1740;ان در مورد وضعی= 578;ی كه در آن قرار دارند ، هنوز تصویر عقب ماندگی دارن= 83;. آنها با وجود اینكه در بهت= 585;ین ماشین ها و خی&#= 1575;بانها و ساختمانها زندگی می كنن= 583; و رسانه های جمعی و دیگر عوامل و عناص= 585; جهان مدرن در محیط پیرامو= 06;ی شان وجود دار= 583; و به عبارت دی&#= 1711;ر از مظاهر تمد= 606; معاصر كه همه مردمان كشورهای توسعه یافته به آن متعلق هستند ، استفاده می كنند ، ولی كمتر احساس مدرن شدن و راحتی دارند . درك و داوری عقب ماندگی ا= 586; خود و جامعه در بسیاری از تحقیقات اجتماعی صور= 78; گرفته ، نیز نشان داده شد= 607; است. » ( آزاد ارمكی ، 1385 : 40) مثلا « مردم تهران در مقابل این سؤال ( به چه می= زان از زندگی خود راضی هستید ؟) بیشتر اعلام عدم رضایت و عقب ماندگی دارند . فقط بی&= #1588; از 7/21 در صد اعلام كرده اند كه اززند= 711;یشان راضی هستند.»(آزاد= 575;رمكی ، 1383: 133 )

پس می توان نتیجه گرفت از نظر دكتر آزاد ، مدرنیته در ه= 608;یت ایرانیان نهادینه نشد= 07; است . اگر هم قبول كنیم مدرنیته بخش= 40; از هویت ایرا= 606;یان را به خود اختصاص داده است این بخش در مقایسه با سنت ، ملیت و د&= #1740;ن كه بسیار پرسابقه تر هستند و با فرهنگ ایران= 40;ان عجین شده اند ، بسیار كم اهمیت است . براستی چرا ا= 740;رانیان كه در مواجهه با اسلام خود را نباختند ، و به تدریج به این دین گروی= 583;ه و خدمات گران= 576;هائی نیز به دین اسلام داشته = 608; از مسلمانان = 662;یشتاز شدند ، نتوانستند ابهام خود را در برخورد با مدرنیته از ب= 740;ن ببرند و تمدن وارد شده از غرب را تسخیر كنند ؟!

« با توجه به اینك= 607; در ایران برخلاف جهان غربی مدرنیت= 07; متاخرتر از مدرنیزاسیو = 6; قرار گرفته است ، ساماند= 607;ی علمی و معرفت= 740; بطور مستقل محقق نشده اس= 578; . علم و دانش در ایران به لحا= 592; بی ساختاری ا= 588; توانائی داو= 85;ی منتقد نسبت ب= 607; برنامه های توسعه را نداشته است . علم و دانش بر اساس تصوری شرق شناسانه نسبت به وضعی= 578; ایران و ایرا= 606;ی شرائط نابسامان و عقب مانده ، تابعی از حوز= 607; دولت و قدرت و جدای از برنامه های توسعه ای سامان یافته است . = 5;ین وضعیت موجب ب= 740; رمقی علم و عالم شده است . اگر سازمان برنامه و بود= 580;ه اجازه گسترش رشته یا مركز آموزش و پژوه= 588;ی را صادر می كرده است ، علم و رشته می توانست شروع شده و دانشمن= 583; و محقق كاری برای انجام دادن در پیش رو داشته باش= 583; . با هر نوع تغی= یر نگاه به این واحد نوپا ، در حوزه دانشگاه مرگ زودرس رشته و گروه و تحقیق شروع می شد . تزریق بودجه = 575;ی به واحدی موج= 576; می شده است تا توجه همگان ب= 607; آن موضوع جلب شود . و در صورت عدم تزریق بودجه و امكانات مهمترین امو= 85; نیز به دست فراموشی سپرده می شده است . مدرنیته ایرانی كه همان مدرنیت= 07; در ای= ران است صورت و جلوه خاصی یا= 601;ته است . در آن ایر= ان شناسی با سبك و سیاق شرق شناسان خارج از ایران جار= 740; و ساری است . محققان ایرا= 06;ی در ایران نیز در تبعیت با ا&#= 1740;ران شناسان و شرق شناسان به شناسایی عنا= 89;ر تاریخ و تمدن ایران می پردازند . » ( آزاد ارمكی ، 13= 85 : 295 و 296)

و بدین ترتیب مدرنی= 86;اسیون در ایران جای مدرنیته را م= 740; گیرد و تا به امروز هم ایر= 575;نیان در برخورد با مدرنیته دچا= 85; چالش فكری هستند .

نقد و بررسی

در این كتاب مسئلة مدرنیتة ایر= 75;نی و البته تبیی= 606; آن بگونه است كه گویی فقط ب&#= 1740;ن دو حوزة علم و دانش و حوزه نوسازی و مدر= 606;یته در ایران رابطه وجود دارد. و گویی فقط روشنفكران و دانشمندان ا= 40;رانی در مدرنیزاس= 40;ون ایرانی از سو= 577; هفدهم به بعد نقش فعال داشتند وباز= 40;گر میدان بودند. و علمای دینی در ایران منفعل بودند = 608; سهمی برای آنها در نظر نمی‏آید. و ای&#= 1606; در حالیست كه دین در هویت ا&#= 1740;رانیان در طول تاریخ سهم‏ بسزایی داشته تا جای= 740;كه در بسیاری موارد كفة ترازوی هویت = 575;یرانیان به نفع دین سنگینی می‏ك= 85;ده است.

بیراه نیست اگر شروع انقلاب فرانسه را- كه از دستاورده= 75;ی مهم آن قانونگرایی = 08; نابودی جامع= 07; فئودال و نظا= 605; اریستوكراس®= 0; است- با حمله به كلیسا و نف&#= 1740; قدرت كشیش‏ه= 75; در امور دنیو= 740; مردم و یا پیش از آن اصطلاحات مذهبی را آغا= 586; تجدد در آلما= 606; و اتریش بدان= 740;م ولی در ایران علمای مسلما= 06; در بسیاری موارد خود دا= 593;یه‏دار قانون شدند و رهبری بسیج توده‏ها را د= 585; مبارزه علیه استعمار و استبداد بر عهده داشتند. مواردی چون: مقابله با ام= 578;یازات رویترز و انحصار تنباكو، ترو= 85; ناصر‏الدین̴= 7;شاه، انقلاب مشروطه وانقلاب اسلامی همگی به رهبری یكی از نخبگان مذهبی شكل گرفت. به عبارتی نهاد = 583;ین توانایی برانگیختن اجتماعی را داشته است. هرچند از نظر نباید دور داشت كه در تاریخ معاصر = 575;یران در برخی موار= 583; دین در مقابل مدرنیته قرا= 85; می‏گیرد و حركت آنرا كن= 583; یا متوقف می‏= 603;ند . بعنوان مثال انقلاب مشروطه با اتحاد سید محمد طباطبا= 74;ی و سید عبدالل= 607; بهبهانی شرو= 93; شد . با تلاش ای= ن دو روحانی دولت جدید برقرار شد، نمایندگان مردم به مجلس رفتند .اما هنوز دولت جد= 740;د كاملاً به كا= 585; خود آغاز نكرده بود كه مخالفتها شروع شد. مهمترین مخالفت‏ها ا= 86; سوی یكی از اولین یاران انقلاب یعنی = 588;یخ فضل‏الله نو= 85;ی برخاست كه با جدا شدن از دو سید اتحاد را شكست و در رسالة خود به سه اصل مهم جهان جدید یع= 606;ی قانون، آزاد= 40; ومساوات تاخ= 78;.

بهرحال چ= 607; موافقت و چه مخالفت با حوزة مدرنیت= 07; از سوی نهاد د&#= 1740;ن در ایران نشا= 606; دهنده رابطه آنها در جهان معاصر ایران= 40; است كه در كتاب بحثی از آن نشده است. به گمان مؤلف= 548; در فرآیند مدرنیته ایر= 75;نی، علم و دانش بی&#= 1588; از دیگر عوام= 604; و فاكتورها د= 585; هدایت و جهت دادن به آن ای&#= 1601;ای نقش كرده‏ان= 83; و مدرنیته در ایران فقط محصول عمل روشنفكران و دانشمندان ب= 08;ده است كه البته این ادعا بسی= 575;ر محل تردید است.

منابع و مآخذ

آزاد ارم= 603;ی ، تقی ، علم و مدرنیته ایر= 75;نی ، تهران ، موسسه تحقیق= 75;ت و توسعه علوم انسانی ، چاپ اول ، 1385

رجائی ، فرهنگ ، مشكل= 607; هویت ایرانی= 75;ن امروز ، تهرا= 606; ، نشر نی ، چاپ دوم ،= 1383

رحمانی ، همشهری جوان = 548; تهران ، سال سوم ، شماره 93 ، 20/8/1385

ظهیری نی= 575; ، روزنامه جا= 605; جم ، تهران ، سال هفتم ، شماره 1868 ، 29/8/1385

همشهری جوان، تهران = 548; سال سوم ، شماره91، 6/8/1385