دانشکده
علوم اجتماعی
دانشگاه
تهران

چرا ایران جا
ماند؟

چكیده‏ و نقد
كتاب: علم و
مدرنیته
ایرانی. نوشته
دکتر تقی آزاد
ارمکی

زهرا حاجی
ابراهیم زرگر

[email-masked]

کارنوشت
دانشجویی
برای درس
مبانی تاریخ
اجتماعی

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت
ایرانی

زیر نظر
دکتر جوادی
یگانه

بهمن 1385

مدتی است
ذهنم درگیر
سوالاتی شده
است. اینكه چرا
وضعیت ایران
ترقی
نمی‏یابد؟
چرا پیشرفت در
ایران چشمگیر
نیست؟ «هر چند
آمار و اخبار
رسمی
می‏گویند، هر
روز به پیشرفت‏های
شگرفی
نائل‏می‏شویم.
می‏گویند امسال
تولید كفش در
كشور، ده‏ها
درصد افزایش داشته
و صادرات
غیرنفتی باز
هم بالا‏تر
رفته و هر روز
صدها و هزاران
اختراع توسط
جوانان مستعد
ایرانی به ثبت
می‏رسد كه
می‏تواند
باعث سالانه
هزاران
میلیارد دلار
صرفه‏جویی در
هزینه‏های
مملكت شود.
آمارها و
اخبار همه شاد
و دلگرم
كننده‏اند،
اما گرهی از
كار كسی باز
نمی‏كنند. كسی
آنها را باور
ندارد و حتی
اگر باور هم
داشته باشد،
اهمیتی به
آنها نمی‏دهد.
مهم نیست،
شاید هنوز
عده‏ای
خوشدلانه دل
به این آمار و
ارقام
بسته‏اند و
همه چیز را رو
به پیشرفت و
آینده را
آفتابی تصور
می‏كنند. امّا
حتی از
خوشبینی این
معدود مردمان
هم آبی گرم نخواهد
شد. واقعیت
زندگی ما نه
در این ارقام
طلایی، بلكه
در واقعیتی
است كه روی
آسفالت خیابان
جریان دارد.
واقعیت، آمار
جوانان بیكار
است و
میلیون‏ها
نفری كه زیر
خط فقر زندگی
می‏كنند.
واقعیت اینست
كه ما همچنان
بالاترین
تعداد كشته‏
در تصادف‏های
جاده‏ای
داریم.»(همشهری
جوان ، سال
سوم ، شماره 93)
«سازمان پزشكی
قانونی كشور
اعلام كرده
است در 5 ماه
اول امسال 12
هزار و 509 نفر بر
اثر تصادف در
حین رانندگی كشته‏
شده‏اند،
پیش‏بینی هم
كرده‏اند كه
پروندة حوادث
رانندگی سال 85
با بیش از 28
هزار كشته
بسته شود. این
در حالیست كه
در دو سال اول
جنگ و اشغال
كشور عراق
توسط
امریكایی‏ها
چیزی حدود 25
هزار نفر كشته
شوند یعنی
كمتر از تعداد
كشته‏شدگان
در تصادفات یك
سال در ایران!»
(همشهری جوان
، سال سوم ،شماره
91 ) « واقعیت ،
میلیون‏ها
نفر معتاد و
تعداد كمی
سینما و
ورزشگاه
قدیمی است  كه سالها
ثابت مانده‏و
بر آنها
افزوده نشده
است. واقعیت
اینست كه
شاخص‏های
توسعه،
جایگاه ما را
در میان
كشورهای
جهان، اسفبار
نشان می‏دهد.
آخرین
برآوردی كه از
دانشگاه‏های
جهان شد، نشان
داد كه
دانشگاههای
ایران، با همة
ادعایی كه
داریم، جایی
در میان صد
دانشگاه برتر
جهان ندارند
كه هیچ، حتی
در میان
دانشگاهها
برتر آسیا هم
سهمیه‏ای
ندارند.
واقعیت،
این‏هاست و
نشان دادن
اینكه یك
كشاورز
زحمتكش
آذربایجانی،
سیب‏زمینی‏های
دو كیلویی از
مزرعة خود برداشت
كرده، چیزی را
تغییر
نمی‏دهد.

ایران
احتمالاً جزء
معدود نقاط
دنیاست كه مردمش
دو و حتی
سه‏شغله‏اند.
اما مشكلات،
همچنان
لاینحل بنظر
می‏رسد.
امارات، قطر،
جنوب‏شرق
آسیا، شرق
اروپا و
بسیاری از
كشورهای
توسعه نیافته،
با تنها چند
سال تلاش،
مسیر بلندی را
طی كرده‏اند و
از این رو به
آن رو
شده‏اند.
كشورهایی كه
اگر نگاه
كنید، در
مقایسه با ما
هیچ ندارند.
نه منابع
طبیعی، نه آب
و هوای چهار
فصل، نه نیروی
انسانی متخصص
و نه
فاكتورهای
دیگر، اما
ناگهان تكان
خورده‏اند. و
حالا
فرسنگ‏ها از جلوترند.
ما چرا از
جایمان تكان
نمی‏خوریم؟»(همشهری
جوان ، سال
سوم ، شماره 93 )

كتاب علم و
مدرنیتة
ایرانی را جهت
مطالعه برگزیدیم،
شاید كه برای
این قبیل
سوالات پاسخی
بیایم. و
البته یافتم،
كتاب وضعیت
مواجهه ایران
با مدرنیته و
كناكنش
ایرانیان با
مدرنیته از
آغاز تا امروز
را بخوبی
بررسی می‏كند
چرا كه «از
یكسو كناكنش
ایران با
مدرنیته هنوز
مجهور و گنگ
مانده‏ است. و
از سویی دیگر
تاخت غرب به
ایران به زبان
داریوش آشوری
محقق امور فرهنگی،
جان ایران را
پریشان كرده
است. شك نیست كه
این پریشانی
به گیجی
ایرانیان
انجامیده است،
و باید این
گیجی را به
تحلیل گذاشت.»
(رجائی ، 1372 : 33 )

تجدد (
مدرنیته )
چیست ؟

در پاسخ به
این سؤال می
توان گفت تچدد
یك مشكله
روشنفكری است
. منظور اینست
كه ظاهرا
نمیتوان برای
آن معنائی
قائل شد كه
پذیرش عمومی
داشته و
مناقشه
برانگیز
نباشد . در
واقع برخی از
دانشوران
برآنند كه این
واژه را همیشه
باید در صیغه
جمع بكار برد
تا این چند معنائی
داشتن آن به
وضوح نشان
داده شود .
تجدد ، مصداقهای
متعددی دارد و
گاه این معانی
متقابل و حتی
متناقضند .
بطور مثال
،ژاپن یكی از
كشورهای مدرن
و از مدرنترین
اعضای باشگاه
ابربازیگران
اقتصادی و در
برخی موارد
یكی از تصمیم
گیرندگان
اصلی در پهنه
چهانی است ،
اما در عین
حال ساختاری
سیاسی ،
مدیریتی و
فرهنگی
متفاوت و در
برخی چنبه ها
كاملا مبتنی
بر سنت داشته
، و از دیگر
كشورهای
همتراز خود
مثل آلمان یا
امریكا
متمایز است . » (
رچائی ، 1383 : 167و 168)

سؤال دیگری
كه به ذهن میرسد
اینست كه تجدد
چگونه متولد
شد و برآمد ، به
عبارتی آغاز
تجدد را چگونه
بدانیم ؟

« تجدد یك
حركت تاریخی و
در واكنش به
یك مشكل متولد
شده است . این
حركت در معنای
سلبی ( رهائی طلبی
) از چنبره
ساختار سیاسی
، اقتصادی و
فرهنگی ای بود
كه خاصیت
ارتقای كرامت
انسانی را از
دست داده بود
و بجای آن روش
استعمار ، استثمار
و در یك كلام
اندیشه و عمل
تغلب را جانشین
احترام به
كرامت انسانی
كرده بود . در
معنای ایجابی
تجدد حركتی
بود (آزادی
طلب ) تا به انسان
امكان بدهد كه
طرحی نو
دراندازد .
این بنای تازه
بنیادش بر
آزادی ،
سازگارش عچین
با آزادی و
هدفش مهمیز
زدن بر اندیشه
و عمل تغلب و
سلطه طلبی است
. »( رجائی ، 1383: 169)

از نظر یورگن
هابرماس
فیلسوف بزرگ
معاصر
معنی تجدد به
بهترین وجهی
با واژه سوبژكتیویتی
بیان می گردد
.یعنی از سوئی
انسان خالق و
تولید كننده
همه چیز ، حتی
خود است ، یعنی
فردیت و
خودمختاری .
از سوئی دیگر
تنها انسان
است كه اصالت
دارد وهمه
چیزعامل
انسان است :یعنی
آزادی واعمال
حاكمیت انسان
.

در بستر
تاریخی تجدد
مسیر تحول و
حركت پرفراز و
نشیبی را پست
سر گذاشته است
. در ابتدای
این مسیر تجدد
در اروپا شكل
گرفت چرا كه «
تجدد محصول
وقایع مهم
تاریخی ای است
كه در سراسر
اروپا رخ داد.
مهمترین این
تحولات
عبارتند از :
عصر نوزائی در
ایتالیا و
بروز ابر
اندیشمندانی
مثل لئوناردو
داوینچی ،
اصلاحات
مذهبی در آلمان
و اتریش كه با
اعتراضنامه
كوبنده
مارتین لوتر
در 95 ماده در
تاریخ 1517 در
كلیسای ویتنبرگ
آغاز شد ،
جنگهای سی
ساله مذهبی كه
با صلحنامه
وستفالی در
آلمان به
تثبیت دولت
جدید بر اساس
مفهوم حاكمیت
ملت انجامید ،
اولین انقلاب
صنعتی در
انگلستان كه
تحولات مهمی
در صنایع
نساجی بوجود
آورد و ماشین
بخار را در
عرصه تولید
اقتصادی
معرفی نمود ،
و بالاخره
انقلاب كبیر
فرانسه كه
اعتراض عمومی
بود به قدرت
اشرافیت . این
تحولات در
زمان تولد خود
محلی بودند
اما پیامد همه
جائی و
الگوگذار
داشتند . آنها
بر علیه
خودكامگی
اربابان قدرت
( اهل سیاست ) ،
اربابان
سرمایه ( اهل
اقتصاد ) و
اربابان فكر (
اهل فرهنگ و
دین ) كه هر یك
در جای خود
دروازه تفكر ،
تعقل
،ابتكارو اجتهاد
را بسته وخود
را صاحب حرف
آخر میدانستند،
برخاسته
بودند.»
(رجائی ،1383: 172و173)

تجددبه لحاظ
اندیشه وعمل
پاسخی به
بحرانهای همه
جانبه اروپا
بود.

« تچدد هم در
عرصه نظر و هم
در عرصه عمل
كارآمدی و
استواری از
خود نشان داد
و ثابت كرد كه
پاسخهای سنتی
دیگر به مذهب
منسوخ تبدیل
شده اند . در
عرصه نظر ،
تجدد مناسبات
تازه ای از
انسان با خود
، دیگری و با محیط
تعریف نمود و
در عرصه عمل
به تقاضاها و
انتظارات
روزمره پاسخ
گفت و تا
سالهای اخیر
نشان داده است
كه در ارائه
راه حلهائی
برای سامان
دادن زندگی
بشری در همه
حوزه ها موفق
است . چرا كه در
مركز این اسوه
جدید همانا دو
مفهوم فردیت
مسئول و آزادی
معقول قرار
دارد .» ( رجائی
، 1383: 178)

دربارة
نویسنده

دكتر تقی
آزاد ارمكی در
سال 1336 در كاشان
متولد و پس از
اتمام
تحصیلات
ابتدایی و متوسطه
در سال 54 به
عنوان
دانشجوی
دانشكده علوم
اجتماعی
دانشگاه
تهران مشغول
به تحصیل شد، در
سال 59 به
دریافت
كارشناسی و
سال 64 به
دریافت كارشناسی
ارشد از
دانشگاه
تربیت مدرس
نایل شد. سپس
در سال 1367 از طرف
دانشگاه
تهران جهت
ادامه تحصیل
در مقطع دكتری
جامعه‏شناسی
به دانشگاه
مریلند امركا
اعزام شد و در
سال 71 با اخذ
مدرك دكتری با
گرایش اصلی
جامعه‏شناسی
نظری و گرایش
فرعی اندیشه
متفكران و
جامعه‏شناسی
توسعه به كشور
بازگشت. رسالة
تحصیلی او در
مقطع دكتری با
عنوان بررسی
ریشه‏ای نظری ابن‏خلدون
با راهنمایی
استاد جرج
ریتزر
می‏باشد.

از سال 57 تا
كنون به تدریس
در یكی از
دبیرستانهای  منطقه 7
تهران، مراكز
تربیت معلم در
شهر تهران،
دانشكده علوم
اجتماعی
دانشگاه تهران،
گروه
جامعه‏شناسی
دانشگاه
شیراز و دانشگاه
تربیت مدرس
پرداخته و
دروس زیر را
تدریس نموده
است: تاریخ
تفكر اجتماعی
در اسلام،
نظریه‏های
جامعه‏شناسی،
تغییرات فرهنگی
و اجتماعی. و
در دورة فوق
لیسانس و
دكتری در
دانشگاههای
تهران و تربیت
مدرس و شیراز
دروس زیر را
تدریس نموده
است: تحلیل
حوزه‏های جامعه‏شناسی
و
جامعه‏شناسی
ایران و
اندیشه اجتماعی
و متفكران.

در طول این
سالها
مسئولیت‏هایی
نیز بر عهده
داشته كه از
آن میان
می‏توان به
این نمونه‏ها
اشاره كرد:
مدیریت كل
پژوهشی دانشگاه
تهران 1371،
معاون
دانشكده علوم
اجتماعی 1366،
رئیس مركز
تحقیقات و
مطالعات صدا و
سیما 75-1373، مدیر
مسئول نامه
علوم اجتماعی
1375، رئیس دانشكده
علوم اجتماعی
83-1375، مدیر گروه
جامعه‏شناسی
دانشگاه
تربیت مدرس 1374،
مؤسس انجمن
مردم‏شناسی-
روانشناسی
اجتماعی-
جمعیت شناسی-
فرهنگ و
ارتباطات و
كانون فارغ‏التحصیلان
ایران و ... . دكتر
آزاد در مدت 8
سالة ریاست
دانشكده علوم
اجتماعی در
گسترش كمی و
كیفی علوم
اجتماعی در
جامعه ایران
نقش غیر قابل
انكاری دارد.
وی در حوزة
جامعه‏شناسی
تغییرات
فرهنگی و
جامعه‏شناسی
نسلی از
مهمترین
صاحبنظران
است و چندین
تحقیق علمی در
سطح ملی اجرا
و مقالات
متعددی در این
زمینه منتشر
كرده است. كتب
تألیفی دكتر
آزاد عبارت‏اند
از: بررسی
مسائل
اجتماعی،
اندیشه اجتماعی
متفكران از
خواجه‏نظام‏الملك
تا مطهری،
اندیشه
متفكران
مسلمان از
فارابی تا
ابن‏خلدون،
جامعه‏شناسی
جامعه‏شناسی
در ایران، نظریه‏های
جامعه‏شناسی،
جامعه‏شناسی
ابن‏خلدون.
نظریه‏ در
جامعه‏‏شناسی،
بنیان‏های
جامعه‏شناختی،
درآمدی بر
نظریه‏سازی
در جامعه‏شناسی.
و ترجمة كتاب
بنیان‏های
جامعه‏شناسی
خاستگاه ایده‏های
اساسی در
جامعه‏شناسی.(
نشریه آشنائی
با دانشگاه
علوم اجتماعی
دانشگاه
تهران ، معاونت
دانشجوئی و
فرهنگی ، 1383 )

در كارنامة
علمی وی آثار
متعددی در
حوزة توسعه و
نوسازی و
جریان
مدرنیتة
ایرانی به چشم
می‏خورد. كتاب‏هایی
چون: مدرنیتة
ایرانی
روشن‏فكران و
پارادایم
فكری
عقب‏ماندگی
در ایران،
پست‏مدرنیسم
و توسعه
جامعه‏شناسی
معاصر،
اندیشه نوسازی
در ایران،
پاتوق و
مدرنیتة
ایرانی، علم و
مدرنیتة
ایرانی.(روزنامه
جام جم ، سال
هفتم ، شماره 1868)

پیشگفتار

مدرنیته
ایرانی مفهوم
تازه ای است
كه از طرف
برخی
روشنفكران
ایرانی مطرح
شده است . اما
براستی منظور
آنها از مدرنیته
ایرانی چیست ؟

«منظور از
مدرنیتة
ایرانی تجربة
مدرنی است كه
مردم ایران در
دوران معاصر
در تعامل با
جهان مدرن در
صور گوناگون
كسب
كرده‏اند.»
(آزاد ارمكی ، 1379
)

« جلوه‏های
متعدد این
مدرنیته در
ادبیات، هنر،
شعر، موسیقی،
علم، فلسفه و
زندگی روزمره
دیده می‏شود.
مردم ایران
بیشتر از مردم
آلمان یا فرانسه
و دیگر
كشورهای
توسعه یافتة
جهان كه برای
دستیابی به
شرایط بهتر و
زیست مناسب در
زمان معاصر در
مقابل با جهان
سنتی قرار
دارند، هزینة
بیشتری
پرداخته است.
به عنوان مثال
كشور ایران در
دوران معاصر
كمتر از هر دو
یا سه سال
دچار یك حادثة
بزرگ از قبیل
انقلاب،
شورش، جنگ،
ركود
اقتصادی، سیل
و زلزله،
بیماری‏های فراگیر
و ... شده است.

به نظر
می‏آید تجربة
اجتماعی بدست
آمده از این
حوادث در جهان
مدرن برای
شكل‏گیری
جهانی ایرانی
و مدیریت همه
جانبة
بحران‏ها
كفایت می‏كند.
اما دیده می‏شود
كه ما هنوز هم
نمی‏دانیم كه
بر ما چه گذشت
و حوادث بعدی
كی و كجا و تحت
چه شرایطی به
وقوع خواهد
پیوست. چرا
این وضعیت
وجود دارد؟
راز و رمز این
عدم شناسایی
نسبت به
موقعیت‏ها در
كجاست؟» (
آزاد ارمكی ، 1385 :
11و12 )

چندین پاسخ
برای این
سؤالها از سوی
اندیشمندان
ایرانی مطرح
شده است .

«یكی از این
پاسخ‏ها
اینست كه ما
ملتی عقب‏مانده
هستیم و
عقب‏مانده
خواهیم ماند و
راه نجاتی
برای كشور از
این شرایط
وجود ندارد.
هر اقدامی وضع
ما را بدتر
خواهد كرد. پس
بدون اقدام
ماندن و به
انتظار وقوع
امر غیر طبیعی
بهترین راه
است. پاسخ دیگر،
حوالت دادن آن
به نیروی غیبی
است. بدین لحاظ
است كه عده‏ای
از مردم ما به
بهره‏گیری از
تعابیر
فرهنگی به
انتظار
پایان‏ یافتن
مشكلاتشان از
طریق
نقش‏آفرینی
نیرویی خارج از
قدرت فردیشان
هستند. روزی
به سوداهای
كشورهای غربی
تن می‏دهند و
روزی در شورش
علیه غرب به
دامن شرق
می‏افتند.
گاهی به دفاع
از دموكراسی
می‏پردازند و
گاهی در سركوب
فرد فرهیخته و
دموكرات از
مستبدی كمك
می‏گیرند.
پاسخ دیگر، جستجوی
مشكل در درون
فرهنگ،
ساختار، سابقه
و زندگی
خودمان است.
من راه سوم را
می‏پسندم. ما
باید خود كاوی
كنیم تا خود
درمانی ممكن شود.
آن‏وقت
اقدامی در حد
خود خواهیم
كرد. دیگر برای
نجات بشریت
برنامه
نخواهیم ریخت.
بلكه به فكر
خودمان
خواهیم بود و
به نجات
خودمان اهمیت
خواهیم داد كه
این نوع نگاه
راه نجات
بشریت است. در
بررسی خود،
حوزة فرهنگ،
علم و دانش از
همه با اهمیت
خواهدشد. زیرا
ما ایرانیان
مردمانی اهل
فرهنگ بوده و
در حال حاضر
نیز علاقمند
به فرهنگ و
علم هستیم پس
ارجاع به فرهنگ
و زندگی
روزمره و توجه
به علم و دانش
در ایران ما
را به منشأ
مشكلات خواهد
رسانید.» (
آزاد ارمكی ، 1385 :
13)

سپهسالار
یكی از
تجددخواهان
دوران قاجار
كلید اصلی
ترقیات جهان
جدید را علم
می داند . و حال
سؤالی كه مطرح
میشود اینست
كه آیا ما
ایرانیان به
این كلید دست
یافته ایم یا
نه ؟

در این كتاب
به بررسی متون
علمی كه نماد
مدرنیته علمی
و فرهنگی در
ایران است ،
خواهیم
پرداخت ، تا
مشكل را ریشه
یابی كنیم و
برای دست
یافتن به علل
وضعیت عقب
ماندگی
تاریخی ایران
به بعضی تصمیم
ها و اتفاقات
عمده كه در
چند سده اخیر
در علم و فرهنگ
به وقوع
پیوسته است ،
اشاره خواهیم
كرد تا راز و
رمز وضعیت
فعلیمان بدست
آید .

مقدمه

جهان مدرن
ایرانی از قرن
دهم
هجری(پانزدهم
میلادی ) شكل
گرفت و در گذر
زمان دچار
تغییر و تحولات
بسیاری شد .
داوری در
موردایران
معاصربدون
توجه به
تحولات پنج
قرن گذشته بی
معنی است . پس
در این كتاب
سعی شده بطور
گذرا به اولین
گام های
برداشته در
شكل دهی به
مدرنیته
ایرانی در
حوزه های علم
اشاره شود .
شواهد نشان
میدهد كه
موسسان علوم و
معارف به علت
حضور در دوره
تاریخی كه
همزمان با
ورود همه
عناصر تمدن
غربی به ایران
بود متفاوت از
دیگران می
شدند كه در
دوره های دیگر
زندگی می كردند
. البته تفاوت
آنها به لحاظ
علمی ، دانشی
و فكری نبوده
است ، بلكه به
نوع رابطه ای
كه این افراد
با قدرت سیاسی
از طریق خانواده
، ایل و
گروههای خاص
برقرار كرده
اند ، مربوط
است . به
عبارتی شكل
گیری اندیشه
انتقادی در
دوره قاجار و
انقلاب
مشروطه
هیچكدام به منزله
مدرنیته
ایرانی نبوده
اند ، بلكه
مدرنیته
ایرانی همراه
با شكل گیری
علوم جدید در
ایران آغاز شد
.

«
مؤسسان)،(آغازگران)و(اولی‏ها)در
پروژة
«مدرن‏سازی
ایران»
دانشمندان تا
روشنفكران در
پهلوی اول
می‏باشد.
روشنفكران
ایرانی بیشتر
با طرح اندیشه
انتقادی
متأثر از
تحولات
اروپای قرن
هفدهم و هجدهم
بوده‏اند و از
دولت مدرن و
انسان مدرن
دفاع می‏كردند.
درحالیكه
دانشمندان
ایرانی به
نحوة ساختن
دولت مدرن و
سازمان‏های
جدید توجه
داشتند. بنظر
می‏آید علم در
ایران به دلیل
ابهام در طرح
و ساماندهی آن
«خود
بنیان‏افكن»
شده است. آنچه
به منزلة
تولید علم و
سازمان علمی
در ایران مطرح
است علیه آن
بكار برده شده
است. دو شاهد
عمده در این
زمینه وجود
دارد: 1-
تألیفات مشتمل
بر كتب و
مقالات و 2-
تربیت نسل
بعدی. كتب و مقالات
چاپ شده و
باقی‏مانده
سندهایی برای
نشان دادن غیر
مفید بودن
علوم در ایران
است. از طرف
دیگر نسل‏های
تولید شده به
لحاظ عدم كسب
توانایی كافی
در انجام كاری
خود
بنیان‏برانداز
شده و میل به
ضدیت با
معلمین و
اساتیدشان
پیدا
كرده‏اند. كتب
چاپ شده چون
بر اساس سنت
فكری و علمی
خاصی تهیه
نشده، نتوانسته
در ساختن
جامعه مؤثر
باشد. این
معنی در مورد
علوم فنی و
مهندسی كه با
سرعت بیشتری
می‏توانست به
نفع جامعه
باشد، بیشتر
صادق است.
فقدان اصول
علمی در كشور
و طرح اینكه
چرا ما
عقب‏مانده‏ایم
حكایت از توقف
اندیشه‏ای است
تاتغییر
موقعیت.»(
آزاد ارمكی ، 1385 :
19و21و22)

تلاش اصلی در
این كتاب نشان
دادن سرنوشت
ایران معاصر و
انواع
تلقی‏ها و
داوری‏های
صورت گرفته در
این زمینه
است. اولین
بحث به بررسی مفهومی
مدرنیته در
ایران اختصاص
دارد.

در فصل دوم، مبانی
فكری و
اندیشه‏ای
روشنفكران
ایرانی مورد
بررسی قرار
گرفته است.

در فصل سوم،
نحوة شكل‏گیری
سازمان‏های
علمی- مدرسه و
دانشگاه- مورد
بررسی قرار
گرفته است.

در فصل چهارم،
نحوة شكل‏گیری
علوم انسانی
مدرن نشان
داده شده است.

در پایان
كتاب جلوه‏های
علمی مدرنیتة
ایرانی مورد
توجه قرار
گرفته است.

فصل اول

جهان ایرانی

فسلفه سیاسی
غرب متعهد
بوده است كه
جهان غربی را
بسازد تا جهان
شرقی و كل
جهان را .
بنابراین این
فلسفه به جهان
غرب بگونه ای
نگاه میكند كه
گویی با جهان  عقب
مانده و غیر
مدرنی
روبروست كه در
این بخش سیاه
و دور از تمدن
استعداد
ساخته شدن
وجود ندارد .
ایران از چند
قرن گذشته از
دید متفكران و
سیاستمداران
غربی كه دغدغه
ساختن تمدن
غربی را
داشتند
سرزمینی
برهوت معرفی می
شد كه در آن
عناصر تمدنی
امكان حیات
نداشتند و
تلاش برای پی
نهادن عنصری
از تمدن جدید
در این سرزمین
كه همراه با
كندن و حفاری
است به پیدائی
عناصر تمدن
كهن خواهد
انجامید .

« شرایط
طبیعی و زیستی
هم در ایجاد
عقب‏ماندگی
مؤثر بوده‏
است؛ شاید
بتوان یكی از
دلایل امر را
در این دید كه
این قلمرو
وسیع كویری،
انسان‏ها را
به نوعی عجز
یا ناتوانی در
برابر عالم
هستی وا
می‏داشته و در
نتیجه آنها
بیشتر به جنبة
ماورایی
متوجه
شده‏اند.
نتیجة بدست
آمده برای
جهان ایرانی
سنتی شدن و
سنتی ماندن و
سنتی دیدن به
عقب‏ ماندگی
شد. جهان سنتی
نیاز به تغییر
ندارد و در
صورت اقدام
برای تغییر،
ابزار و
امكانات
تغییر وجود
ندارد پس سرنوشت
جهان ایرانی
همان است كه
بود.»(آزاد
ارمكی ،1385 : 31 )

آیاایران
مدرن است ؟

با فرض
اینكه همه
جهان در متن
مدرن قرار
دارد ،
نمیتوان گفت
ایران امروز ،
كشوری سنتی
است . ایران هم
كشوری مدرن
است و در ضمن
تجربه روزمره
ایرانیان
نشاندهنده
تغییرات عمده
و هر روزی در
سطح كلان می
باشد.
وجود مشاركت
سیاسی و
ملاحظات عمده
ای كه گروههای
سیاسی و روشنفكری
در ایران تحت
عنوان « نظریه
استبداد ایرانی
» « نظریه
اصلاحات
اجتماعی و
سیاسی » « نظریه
عدالت
اجتماعی » كه
همه با صفت و
جهت ایرانی
مطرح شده است
حمایت از وجود
زمینه های اجتماعی
و فرهنگی در
زنده بودن
حیات سیاسی در
ایران است . در
سطح میانی و
سازمانی ، نیز
جامعه ایرانی
دچار تغییرات
عمده ای شده
است .

یكی از
عمده‏ترین
راه‏های این
تغییر، تأسیس
سازمان‏ها،
نهادها،
مؤسسات
اداری،
آموزشی و
پژوهشی
می‏باشد.
دارالفنون،
مدرسة عالی حقوق
سیاسی،
دانشگاه
تهران،
دانشگاه جنگ،
انستیتوهای
پزشكی و
روان‏پزشكی،
مراكز تحقیقاتی
و پژوهشی در
این زمینه نقش
آفرین
می‏باشند. از
این میان،
مؤسسه
درالفنون به
عنوان یك مؤسسه
آموزشی و علمی
توانسته در
تجددگرایی
ایرانی نقش
عمده‏ای به
عهده بگیرد.

« دلیل
اصلی بدفهمی و
وجود ذائقه
تلخ نسبت به مدرنیته
به نوع و زمان
بروز مدرنیتة
فرهنگی و علمی
در ایران
برمی‏گردد
تلاش در
نوگرایی در عرصة
فكر و فرهنگ
بعد از اینكه
ایرانیان
احساس كردند
نسبت به غرب
عقب
مانده‏اند و
از امكانات
مدرن بهره‏ای
ندارند،
اهمیت یافت.
تأخر اهمیت
دادن به علم و
دانش نسبت به
قبول عقب‏
ماندگی به
عنوان جهان
بینی موجب شد
تا علم در
ایران در ضدیت
با جامعه و
فرهنگ
استفاده شود
تا تغییر و
بازسازی آن.
ضمن اینكه علم
و دانش به
خودی خود
اهمیت نیافت
معطوف به
مسایل جامعه
هم نشد. هركسی
با سواد بود
می‏توانست به
مقامات
بالاتری دست
بیاید تا
اینكه معنی
جدید به زندگی
بدهد.
نوگرایان عصر
قاجاریه به
علم و سواد
نگاه ابزاری
دارند تا
بنیادگرایانه.
برخلاف غرب كه
علم را رهایی
از تحجر و
وابستگی و
بازسازی سنت
می‏دانستند
تا امكانی در
ابزارسازی كه
البته نتیجة
حاشیه‏ای آن
ساخته شد
اینها نیز بود.
ما در ایران
نیاز به
فرهنگ، ادب،
تحمل، دانش،
علم و تغییر
نگاه بودیم تا
افراد باسواد.

به همین
دلیل هم هست
كه وقتی عباس
‏میرزا به دنبال
شوكی كه در
اثر شكست در
جنگ با روسیه
بدان دچار شده
داشتن
تكنولوژی
جنگی را راز بقای
جامعه و
ماندگی در
مقابل دشمن
دانست. عباس
‏میرزا و
همراهان او به
این درك
رسیدند كه به
جای انتقال
تكنولوژی با
حضور
بیگانگان، تربیت
نیرو در
سرزمین مادر-
اروپا- راه حل
بهتری است. از
نظر آنها
اعزام دانشجو
برای كسب
دانش، علم و
تكنولوژی
اقدام
شایسته‏تری
است. اما در آن
دوران خطای
جدیدی رخ داد .
بكارگیری
افراد آشنا،
فامیل، مطرح و
كسانیكه
قبلاً در غرب
حاضر شده و
مشغول زندگی
در آنجا هستند
به بازتولید
نظام سنتی در
قالب‏های
جدید می‏انجامد.
این وضعیت از
بروز و
شكل‏گیری نیروی
اجتماعی جدید
جلوگیری كرد.
به همین دلیل
هم هست كه
ایران در دورة
قاجار پس از
انقلاب مشروطه
تغییر بنیادی
نمی‏كند. زیرا
مدعیان مشروطه
همان افراد
متعلق به رژیم
گذشته بودند.»
(آزاد ارمكی ،1385:
41و 42 و 43)

تحصیل
كرده های
ایرانی در غرب
به علت آشنائی
غلط و ناكافی
نسبت به ماهیت
تمدن و فرهنگ
غرب بجای تسخیر
این تمدن به
اشاعه غرب
گرائی
پرداختند .
آنها به شرائط
فرهنگی جامعه
ایران بی توجه
بودند.از نظر
شادمان « فكلی
ها »وبه تعبیر
آل احمد « غرب
زدگی »
بزرگترین خصم
فرهنگ و تمدن
ایرانی شد .
این نوع نگاه
به علم در
جامعه امروز
ایران هم به
چشم می خورد .
امروز افراد
به كسب علم و
دانش نه برای
ارتقای سطح
فرهنگی كشور
كه به كسب
مدرك جهت
ارتقاء شغلی و
بهبود شرائط
زندگیشان روی
می آورند . و
اینجاست كه
تقدم بخشی
نوسازی
اقتصادی و
سیاسی بر
نوسازی اجتماعی
و فرهنگی (
ادبی و فكری )
رخ می دهد .
تقدم یكی بر
دیگری كه به
ارتباط منجر
نشود ، منشاء
تعارض
ساختاری
میگردد .

پارادایم
عقب ماندگی

هم غربی
ها بخصوص
سیاحان و
متفكران و هم
سیاستمداران
و روشنفكران
ایرانی قرون
هجدهم و نوزدهم
در ساختن جهان
عقب افتاده
ایرانی نقش
داشتند . در
میان متون
باقیمانده از
آن دوران متن
اقتصادی به
چشم نمی خورد
و به نظر
میرسد دغدغه
اصلی سیاحان
قرون هفدهم و
هجدهم وضعیت
اقتصادی
ایران نبوده
است ، زیرا همانطور
كه آمد ، آنچه
كه زمینه
ساختن تمدن
اروپائی را
بوجود آورد
ترسیم جهان
خودی در مقایسه
با جهان عقب
مانده دیگری
است . بیشتر
متون سیاسی ،
اچتماعی ،
فرهنگی و
تاریخی بوده
است تا
اقتصادی . و با
توجه به
دیدگاه
جبرگرایانه و
تكاملی غرب با
محور فرهنگ و
تمدن اروپائی
دیگر فرصتی
برای ساختن
تمدن
ایرانیان و
مسلمین باقی
نماند . بهمین
علت است كه
نوسازی در ایران
كپی برداری از
نوسازی
اروپائی شد
تا نوسازی
بنیادگرا . و
ایرانیان فقط
می توانستند
با بكارگیری
ابزار كافی ،
بهره گیران از
تمدن معاصر
غرب باشند و
خود در ساخته
شدن تمدن هیچ
نقشی نداشته
باشند . و در
این راستا ایران
از اواخر قرن
هفدهم یعنی
اواخر دوره
صفویه به
حاشیه نظام
جهانی رانده
شد.

« مسئله
مركزی بیشتر
كسانیكه
ایران را در
حاشیه دیده‏اند،
ارائه صورت
تابعی از كشور
در مقایسه با
جهان اروپایی
شد و جهان
ایرانی عقب
مانده و سنتی
قلمداد گردید.
با فرض اینكه
جهان موجود
دوگانه است،
بخش رو به‏
رشد برای
اروپا است و
بخش
عقب‏مانده
برای ایران
است » ( آزاد
ارمكی ، 1385 : 53و 54 )

پارادایم
توسعه
نیافتگی

پس از
پارادایم عقب
ماندگی كه
روشنفكران و
مدیران
سازنده آن
بودند ،
پارادایم
توسعه نیافتگی
شكل گرفت. در
این پارادایم
مدیران،
سیاستمداران
و روشنفكران
نقش داشتند .
توسعه نیافتگی
سیاسی،
اقتصادی
اجتماعی و
فرهنگی تعابیر
متعدد در درون
پارادایم
توسعه‏نیافتگی
است. فرض اصلی
در این
پارادایم بر
تعارض‏های
بنیادی
ساختاری یعنی
تعارض بین
ساختارهای
سنتی و مدرن
در ایران است .

«
پارادایم
توسعه‏نیافتگی
بر دوش
پارادایم عقب‏ماندگی
سامان یافت .
زیرا قبل از
اینكه جامعة
ایرانی به حل
معضلات و
مشكلات معطوف
به
عقب‏ماندگی
بپردازد، به
بحث در مورد
برنامه وارد
شد. برنامه‏ریزی
بعنوان روش
فكری، اجرایی
و مدرن‏سازی
جامعه از طرف
روشنفكران و
سیاستمدارن و
مدیران دولتی
و رسمی كشور
دنبال شد و در
نهایت این گروهها
پس از اجرای
برنامه‏های
متعدد به این
جمع‏بندی
رسیدند كه
ایران كشوری
است بدون استعداد
توسعه. در
حالیكه اجزا
اصلی مشكلات
ایران در همان
عقب‏ماندگی
است. مشكل
اساسی در ایران
فقدان
شكل‏گیری
فرهنگ و
اندیشة مدرن
با محوریت
روشنفكران و
متفكران است،
تغییرات ماندگار
باید فرهنگی
باشند.» (آزاد
ارمكی ، 1385 : 71)

فصل دوم

مبانی
فكری مدرنیته
در ایران

اندیشه
مدرن ایرانی
از دو جهت
سامان یافت .
از یك طرف با
خوانده شدن
بسیار زیاد
كتب سفرنامه ای
، ارجاع كتاب
نامه های
ایرانی و ... كه
نشاندهنده
اثرگذاری
اروپائیان
است و از طرف
دیگر از تجربه
بدست آمده از
جنگ با دولتهای
خارجی .

« جریان
سفرنامه‏نویسی
در عمل رفت و
آمد سیاستمداران
ایرانی به غرب
شروع شد.
دامنة سفر از بندر
انزلی به
قفقاز وصل شده
یا از ماكو به
عثمانی متصل
شده و سرزمین
روسیه،
انگلیس، ایتالیا،
فرانسه،
آلمان را در
بر می‏گیرد.
این نقشه راهی
است كه
ناصرالدین شاه
در رفت و آمد
به اروپا
دنبال كرده
است. او و دیگر
ایرانیانی كه
به تنظیم
سفرنامه
پرداخته‏اند،
جزییات
سفرهایشان را
ثبت كرده‏اند.
احساس تحقیری
كه ایرانیان
سفر كرده به
غرب در سفرنامه‏هایشان
گزارش
داده‏اند،
مثال بسیار خوبی
در شكل‏گیری
مدرنیتة
ایرانی با
مركزیت اندیشه
و پارادایم
عقب‏ماندگی
است. این
سیاحان اعم از
شاه، صدراعظم
و روشنفكر و
منتقد در كنار
اندیشمندان
اروپایی
شارحان فضای
كلی مدرنیتة
ایرانی دورة
قاجاریه
هستند.» ( آزاد  ارمكی
، 1385 : 129)

كشورهای
غربی نیز
هركدام از
حوزه ای خاص
توانستند بر
ساختار
مدرنیت ایرانی
اثر بگذارند .
فرانسوی‏ها
از طریق اندیشه
و فكر،
با تأسیس
مدرسه به
حمایت از دانشكاه
و روشنفكران
برآمدند. این
روشنفكری تولید
شده، بسیار
نخبه‏گرا وضد
توده و زندگی روزمره
شد. بیشتر
آنها داعیة
تغییر ساختار
سیاسی جامعه
از بالا از
ابزارهای
بوروكراتیك را
پیدا كردند و
كمتر به مردم
و نحوة
اثرگذاری
مؤلفه‏های
اجتماعی توجه
داشتند. در
حالی كه
انگلیسی‏ها
از طریق
اقتصاد و
سیاست و
روس‏ها از
طریق روابط
محرمانه و
توطئه بر
ساختار
مدرنیت ایرانی
اثر گذاشتند .
در دوره‏های
بعد این نوع
اثرگذاری
ادامه یافته
است. در حالی
كه انگلیسی‏ها
از طریق
ارتباط با شاه
و دربار بر
ساختار
سیاسی،
اجتماعی و
اقتصادی كشور
اثرگذار شده‏اند.
آنها با
ارتباطات
اجتماعی كه در
متن جامعه
ایجاد كردند،
ماندگاری
تاریخی یافتند.
پیوند با
قبایل، حمایت
از
سرمایه‏گذاری
خارجی، نفوذ
در ارتش و
نیروهای
نظامی، رابطه
با رجل و
صاحب‏منصبان
عرصة سیاسی و
اقتصادی راه‏ماندگاری
را برای آنها
فراهم ساخت .
روس‏ها از
طریق روابط
محرمانه و
توطئه بر
ساختار مدرنیت
ایرانی
اثرگذار
بودند . آنها
در اثر فشار بر
ایران در
مرزها و
دخالت‏های
مكرر احتمال
جدا شدن هر
قسمت از ایران
را ممكن
كردند. روسهاتوانستند  با
حمایت از
گروه‏ها و احزاب
سیاسی، تجربة
گذشته‏شان
را، كه جدا كردن
بخش‏هایی از
كشور ایران
بود دنبال
كنند. سیاست
شوروی در مورد
ایران چه قبل
از  انقلاب
اكتبر و چه
بعد از آن
فعال كردن
نیروی‏های
مرزی كشور به
اندیشة
استقلال قومی
و ایلی بود.
بهمین چهت است
كه اضافه بر
”دشمن خارجی“
عنصر دیگری تحت
عنوان”تجزیه‏طلبی“
وارد ادبیات
سیاسی و
اجتماعی
ایرانیان شد.
بعضی از
مدرنیست‏های ایرانی
قومیت‏گرا
اگر
نتوانستند در
حاشیة مرزها
با دولت مركزی
به توافق
برسند داعیة
استقلال‏طلبی
و
تجزیة‏خواهی
را سر
داده‏اند.

« تجربه‏های
به دست آمده
از جنگ‏های
داخلی و خارجی
موجب شده است
تا در اندیشة
ایرانی چندین
نكته و اصل
مورد توجه
قرار گیرد:
دشمن خارجی
قدرتمند،
عقلانی، و
اثرگذار است؛
مردم ایران
غیرعقلانی
بوده‏اند و
تزاحم‏های
داخلی آنها بر
اساس تقدم
منافع فردی و
گروهی و
قبیله‏ای بوده
و بر سر منافع
ملی توافق
وجود نداشته
است و بی‏ثباتی
مستمر، صفت
اصلی جامعه
است، در نتیجه،
زمینة توجه
بیشتر به عقب‏
ماندگی
محوریت با
دولت
اقتدارگرا
است. در
مجموع،
مدرنیت ایرانی
با سه نظام
فكری و سیاسی
متأثر از
شرایط اندیشه‏ای
فرانسوی،
انگلیسی و
روسی و تجربه‏های
معطوف به
جنگ‏ها و
حوادث
غیرقابل پیش ‏بینی
از قبیل
زلزله، سیل، و
بیماری‏های
فراگیر
پی‏ریزی شده
است.
ایرانی‏گری
در مقابل اسلام‏گرایی،
استبداد
آسیایی در
مقابل دولت آزاد،
دشمن خارجی،
استقلال‏طلبی
و تجزیه‏خواهی،
وابستگی در
روزمرة مردم و
تنوع فرهنگی و
... مطالبی است
كه در اندیشة
مدرن ایرانی
از طریق ارتباط
با غرب در
جریان جنگ‏ها
و حوادث طبیعی
به دست آمد.

اصلی كه
در كل ارتباط
و پیوستگی
سیاسی- فكری با
غرب برای مردم
ایران بدست
آمد، توجه و
قبول وضعیت
معاصر ایرانی
تحت عنوان
”عقب‏ماندگی“
بود. تمام
شرایط در
القاء این امر
بود كه ایران
كشوری است
عقب‏مانده و
راهی برای
نجات آن وجود
ندارد.
تلاش‏ها برای
كوتاه آمدن
جامعه برای
مقاومت در
مقابل شرایط
بود تا نگاه
اصلاحی به
امور. بدین
لحاظ است كه
اندیشة اصلاح
گرایانة
روشنفكران
ایرانی در این
دوره مورد
توجه قرار
نگرفته و
بیشتر از آن
بقای با
بازتولید
نظام و سلطنت
به دست رضاخان
پس از انقلاب
مشروطه- مدل
كار ناپلئون-
به دست
می‏آید.»
(آزاد ارمكی ، 1385:
130 و 131)

فصل سوم

جلوه‏های
مفهومی
مدرنیته
ایرانی

شرق‏شناسی
و
ایران‏شناسی

دغدغه
اصلی
اندیشمندان
غربی كه به
مطالعه شرق و
ایران پرداختند
، شناسائی راز
و رمز عقب
ماندگی شرق و
ایران در
مقایسه با رشد
و توسعه
خودشان بود .
مطالعات شرق
شناسی و ایران
شناسی برای
غربی ها نتایج
خوبی را به
همراه داشت .
آنها موفق به
شناسائی نقاط
ضعف و قوت شرق
و ایران ، و
انتقال تجربه های
موفق تمدنی به
غرب ، شكل
گیری عرصه
جدید
مطالعاتی و
تحقیقاتی ، و
پیدا شدن كارشناسان
و محققان شرق
شدند . ولی در
مقابل شرق
شناسی و ایران
شناسی برای
كشور ایران
نتایج خوبی
بهمراه نداشت
. این مطالعات
كه بر اساس پیش
فرض جهان دو
گانه ( غرب
پیشرفته و شرق
عقب مانده )
توسعه یافته
بود باعث شد
بعضی
روشنفكران
ایرانی در
حسرت پیشرفت و
دموكراسی به
تخریب بنیان
های اجتماعی و
فكری فرهنگی كشورشان
پرداختند .

« بدین
دلیل است كه
كتب تنظیم شده
در این زمان بیشتر
در حسرت گذشته
و بی‏امیدی به
آینده است.
كتاب
حیرت‏نامه،
سرگذشت
حاجی‏بابای
اصفهانی و ...
همه این دو سویه‏گرایی
را دارد.»
(آزاد ارمكی ، 1385
: 156)

دفاع از
قانون

جامعه
قانونی ، اصلی
ترین مفهومی
است كه از نظر
روشنفكران
ایرانی معادل
جهان جدید طرح
شده است .
وظیفه همه
روشنفكران
ایرانی دفاع
از قانون بوده
است كه به
اشكال
گوناگون آنرا
مطرح می كردند
. مشكل روشنفكران
ایرانی دفاع
از قانون
نبوده است ،
بكله اشكال از
طرح غلط قانون
است . تا به
امروز هم معنی
قانون دارای
شفافیت كافی
نبوده است و
جامعه ایرانی
هنوزنتوانسته
براساس قانون
بنیاد قدرتمندی
را بنا نهد .

« از طرف
دیگر، به لحاظ
اثرگذاری
حوزة مطالعاتی
شكل گرفته در
مورد شرق و
ایران و
اسلام، این
معنی مطرح شده
است كه كشور
ایران
عقب‏مانده
است. راه
عمده‏ای در
فرار از
موقعیت پیش
آمده وجود
ندارد. تلاش‏ها
برای گذر از
موقعیت‏های
موجود
بی‏فایده خواهد
بود. از طرف
دیگر، نظام
سیاسی به دلیل
حكومت شاه
فاسد
فسادپذیر شده
است. برای نجات
آن بایستی به
شاه‏كشی یا
اصلاح آن از
طریق جایگزین
كردن شاه جدید
پرداخت.
مبارزات مردم در
دوره‏هایی
چون مشروطه و
انقلاب
اسلامی بر علیه
شخص مستبد بود
تا علیه نظام
استبدای، این
است كه پس از
پیروزی علیه
مستبد چون
اقدامی علیه
نهادهای
استبدادی و
ریشه‏های آن
صورت نگرفته
بود باردگر
استبداد در
چهرة دیگری خود
را نمایان
می‏ساخت كه ما
نمونه‏های آن
را در روند
روی كار آمدن
استبداد پس از
جنبش مشروطیت،
و همچنین در
دوران پس از
نهضت ملی
ایران می‏بینیم»
( آزاد ارمكی ، 1385
: 157)

فصل
چهارم

جلوه‏های
سازمانی
مدرنیتةایرانی

ایران
معاصر را
می‏توان از
زمان‏های
متفاوت شروع
كرد.تشكیل
سلسله صفویه
كه همزمان
بانوگرایی
اروپایی است،
شكل‏گیری
جریان
روشنفكری ایرانی
كه به انقلاب
مشروطه
انجامید،
انقلاب
مشروطه كه
باعث تغییر
ساختار
اجتماعی و سیاسی
در ایران شد،
تلاش برای
نوسازی
سازمانی و اداری
كه از زمان به
قدرت رسیدن
وزرایی چون
امیركبیر و
قائم‏مقام و
سپهسالار است
و دنبال كردن
این جریان به
واسطة
روشنفكران
درون نظام
پهلوی- به طور
خاص پهلوی
اول- با تأسیس
سازمان
برنامه و
بودجه و امثال
آن. هر یك
صورتی از معاصر
شدن جامعة
ایرانی را
نشان می دهند.
با شكل‏گیری
مفهوم جدید از
علم، دانش و
جامعة مدرن‏
اصلی‏ترین
تلاش حرفه‏ای
محققان و
برنامه‏ریزان
تأسیس نهادها
و مؤسسات جدید
آموزشی و
پژوهشی شد.
آنها تصور
كردند اهمیتی
كه علم و دانش
در رشد مدرنیت
در غرب دارد،
راهی به جز استقرار
نهال آن در
ایران وجود
ندارد. عده‏ای
كه در درون
نظام سیاسی
مشاركت
داشته‏اند، با
جلب نظر شاه و
صدر اعظم‏ها و
كسانی كه در
خارج از
حاكمیت قرار
داشتند با
حمایت از
تأسیس مراكز
آموزشی،
پژوهشی،
فرهنگی و هنری
این معنی را
دنبال
كرده‏اند. با
بررسی سه
نمونه تأسیس
مؤسسه و واحد
آموزشی و
علمی(دارالفنون،
مدرسه
علوم‏سیاسی و
مؤسسه
مطالعات و
تحقیقات
علوم‏اجتماعی
دانشگاه
تهران) در سه
دورة قاجاریه،
پهلوی اول و
پهلوی دوم
می‏توانیم به
یك مشكل اساسی
در این زمینه
پی ببریم:
فقدان پارادایم
و طرح پژوهشی
مشخص در
ایران.

« هر سه
مؤسسه با وجود
این كه به
لحاظ ساختاری از
طریق مقامات
برجسته و
اثرگذار
دولتی و در
سطح بالا
طراحی شده، از
حمایت همه
جانبة بسیار
مناسب دولت،
شفافیت وظایف
و اهداف،
جهت‏گیری انتقادی
نسبت به غرب،
نگاه روشن در
مورد ایرانی
شدن دانش و
تحقیق، حضور
اساتید خارجی
و ایرانی و
حیات طولانی
برخوردار
بوده‏اند،
ولی نتیجة به
دست آمدة این
سه مؤسسه بر
خلاف انتظار
است.
دارالفنون به
دلیل عدم
كارآیی تعطیل
می‏شود،
مدرسة علوم
سیاسی به
دانشكدة حقوق
تبدیل
می‏شود،
مؤسسة
مطالعات و
تحقیقات
اجتماعی
دانشگاه
تهران به
ویترینی برای
نسل دوم جامعه‏شناسی
ایران و
وسیله‏ای
برای ترساندن
دولت جدید
تبدیل می‏شود.
راه خلاصی از
مزاحمت این
مؤسسه، مسكوت
گذاشتن آن به
كار گماری
مدعیان تحقیق
و پژوهش در
رأس مؤسسه شده
است.» (آزاد ارمكی
، 1385 : 198)

از حاصل
كار این سه
مؤسسه اولین
نتیجه ای كه بدست
آمد ، مدعیان
دانش جدید بود
. بیشتر فارغ التحصیلان
پس از مدتی
كوتاه و با
ناكامی به
دیگر كشورهای
جهان برای
پیدا كردن
گمشده شان
مهاجرت كردند
. آنها وضعیت
دوگانه ای
پیدا كرده
بودند . از یك
طرف مدعی
سامان دانش با
توجه به
نیازهای بومی
بودند و طرفی
داعیه جهانی
شدن داشتند .
نسلهای بعدی
در این مراكز
ضمن نگاهی
احترام آمیز
به افراد و
اهداف مؤسسان
، كمتر به
فراهم كردن
شرائط جدید
تجدید حیات
مؤسسه ها میل
داشتند .

«از این
روست كه
می‏توان مدعی
شد تجربة ناقص
این مراكز
موجب
شكل‏گیری
معنی و داوری
منفی نسبت به
پاگیری مدرنیتة
ایرانی در
عرصة آموزشی،
پژوهشی، و علمی
شد. این معنی و
داوری تأیید
كنندة فهمی
بود كه از طریق
منابع اصلی
فكری در مدرنیتة
ایرانی القاء
شده بود: ایرانی
به لحاظ
فرهنگ، سنت،
نظام‏سیاسی،
شرایط آب و
هوایی و ... نمی‏تواند
به فهم روشن و
مستقلی از
جهان پیرامونش
برسد. او برای
زیست به لحاظ
اقتصادی و
اجتماعی و سیاسی
بایستی تابع
قدرت برتر
باشد.
اعلام‏كنندگان
این معنی بیش
از این كه
مخالفان
حركت‏های
اصلاحی در
عرصة علم و
دانش باشند،نیروی
تربیت شده در
جریان
اصلاحات می‏باشند.
شاگردان
دارالفنون،
مدرسة علوم سیاسی
و مؤسسة
مطالعات و تحقیات
اجتماعی این
گونه اعلام
كرده و در
نافرجامی
كارهای انجام
شده مقلات،
كتب و
گفت‏و‏گوهای
طولانی انجام
دادند.» ( آزاد
ارمكی ، 1385 : 199و 200 )

و بدین
ترتیب مراكزی
كه بدون طرح و
اتكا به
پارادایم
مشخص شروع
بكار كردند به
ضد خود ، تبدیل
شدند و دچار
كهولت و مرگ
گشتند . اكثر
نوشته های علمی
این مؤسسات
نگاه دائره المعارفی
و فرهنگ نویسی
داشتند .
چنانكه این
منابع پس از طی
بیش از چهل
سال هنوز بدون
استفاده باقی
مانده اند و
كمتر كسی به
استفاده از
آنها علاقه
دارد . امروز بیشتر
به كتب ترجمه
ای از دهه 1370 ،
ارجاعاتی
نسبت به منابع
در مقالات ،
كتب و پایان
نامه ها میشود.

فصل پنجم

جلوه‏های
علمی مدرنیتة
ایرانی

در این
فصل به شناسائی
وضعیت علم
بخصوص علوم
انسانی در ایران
بعنوان جلوه
های خاص مدرنیته
ایرانی می
پردازیم . بسیاری
معتقدند كه ما
كمی دیر به
جهان مدرن
وارد شده‏ایم؛
اگر زودتر
وارد شده بودیم،
توانایی بهتری
در دستیابی به
منزلت تمدنی
معاصر داشتیم.
مثلا كشورهائی
چون ژاپن و چین
كه كار نوسازی
را زودتر شروع
كردند امروز
بخش عمدة تمدن
معاصر هستند.
ولی اینگونه
نبود كه ما دیرتر
از دیگران با
تمدن غرب آشنا
شده‏ایم.

« بلكه
ضمن این كه
زمان آشنایی
ما با غرب تا
حدود زیادی
مانند ژاپن و
چین است، ولی
نوع میزان
آشنایی ما سطحی
است. ورود ما
به علم مدرن
سطحی است.» (
آزاد ارمكی ،1385:
203)

رویكردهای
مطرح در
علوم‏انسانی

علوم
انسانی و آنچه
كه بعنوان
تلاش مؤسسان
در عصر ابتدائی
مدرنیت در ایران
شكل گرفت ،
چند جهت‏گیری
كلی پیدا كرد:

1- نقد سنت و
دفاع از مدرنیته
اصلی‏ترین
مفهوم مركزی
كتب آنهامی‏‏باشد.
و این راهی به
سوی آشنایی با
جهان بیرون
بوده است. اندیشمندان
سعی كردند از
این طریق
خواننده را با
جهان پیرامون
آشنا كنند.
آشنایی با
غرب، تمدن،
تكنیك، علم،
سازماندهی و ...
از طریق این
كتب صورت
گرفته است.
مثلا كتب تألیفی
چون غرب‏زدگی(آل‏احمد،1343)
كه به فارسی
به چاپ رسیده
و اندیشة بسیاری
از افراد را
تحت تأثیر
قرار داده
است، دفاعی ضعیف
از مدرنیته
است. چرا كه
آل‏احمد به
نقادی شرایط
معاصر جامعة ایرانی
كه متأثر از
جهان غربی
است، تحت
مفهوم
غرب‏زدگی می‏پردازد.منظور
او از غرب زدگی
شرائط فرهنگی
ایجاد شده در
پذیرش غرب است
. غرب زدگی آل
احمد واقعیت
اثر مدرن در ایران
تحت
عنوان مدرنیسم  ایرانی
بجای مدرنیته
ایرانی است .
بدین ترتیب
محتوای مدرنیته
ایرانی مدرنیسم
است .

2- به نظر می‏آید
كتب تألیفی
مؤسسان به
گونه‏ای است
كه راه غلط در
تألیف و تحقیق
در علوم انسانی
در ایران را
فراهم ساخته
است. بیشتر
افراد نسل دوم
در ایران
براساس تصور
نگاه نسل اولی‏ها
به دانش انسانی
و مسائل و
مشكلات آموزش
دیده‏اند كه
نتیجه آن كلی‏گویی
و گرایش‏های
عام در
دانشگاه‏ها
است.

«این
نگاه موجب شد
تا در تعاملی
كه نسبت به
تجربة كسب شده
در جریانات
اجتماعی از قبیل
جنگ، شورش،
كودتا،
انقلاب و
انواع و
صورت‏های
متعدد تغییرات
اجتماعی و
فرهنگی پیش
آمده است،
كمتر نگاه
مفهومی،
پارادایمی و
نظری داشته
باشند. بدین
لحاظ است كه
از ورود
مناقشات اصلی
مورد توجه
علوم اجتماعی
در این دایره
به شدت جلوگیری
شده و سخن از دین‏گرایی،
سكولاریسم،
اثرات انقلاب
بر زندگی،
مسائل و
مشكلات فرهنگی
اجتماعی
روزمره و
امثال آن جنبة
تابو یافته و
علاقه‏مندان
به این
موضوعات به
منزلة خوارج
از علم و دانش
تلقی می‏شوند.

در مجموع
قصد در نادیده
انگاشتن
كارهای صورت
گرفته نیست. زیرا
بین كارهای
انجام شده در
سطح مفهومی،
مدیریتی،
ساختاری و
سازمانی با
شرایط عمومی
جامعة تناسب
وجود دارد. بین
حضور شاه
مستبد، بی‏سواد،
طماع و مطیع
استعمار با
نظام اجتماعی
تجزیه شده،
روشنفكران سیاستمدار،
سیاستمداران
روشنفكرزده،
دانشمندان منتقد
علوم نظری و
فلسفی و انسانی
رابطه و تناسب
وجود دارد. بدین
دلیل است كه
همه یكباره
علم دوست شده
و زمانی بعد سیاست‏مدار
و منتقد تمدن
غربی و مدافع
سنت. تلاطم
مفهومی،
اضطرار در تصمیم‏گیری،
تعارش اندیشه‏ای
و بحران سیاسی
و حكومتی شرایط
نامناسب در
تحقیق اندیشة
علمی و در نهایت
مدرنیت همگرا
فراهم ساخته
است.»  (
آزاد ارمكی ، 1385:
290و 291 )

نتیجه گیری

دكتر آزاد
ارمكی با
اعتقاد به
جامع شناسی
نهادگرا دین ،
خانواده و سیاست
رامحور فرهنگ
ایرانی میداند
. چنانكه آمد «
با وجود اینكه
دولتها و
سازمانها و
افراد و
گروههای
مدافع نوسازی
اقتصادی و
سازمانی در ایران
تلاش بسیاری
كرده تا
نمادهای
متعدد با هزینه
های بسیار در
بیان صورتی از
نوسازی شكل
گرفته است ،
ولی جامعه ایرانی
هنوز طعم خوبی
از مدرن شدن
ندارد . ایرانیان
در مورد وضعیتی
كه در آن قرار
دارند ، هنوز
تصویر عقب
ماندگی دارند.
آنها با وجود
اینكه در بهترین
ماشین ها و خیابانها
و ساختمانها
زندگی می كنند
و رسانه های
جمعی و دیگر
عوامل و عناصر
جهان مدرن در
محیط پیرامونی
شان وجود دارد
و به عبارت دیگر
از مظاهر تمدن
معاصر كه همه
مردمان
كشورهای
توسعه یافته
به آن متعلق
هستند ،
استفاده می
كنند ، ولی
كمتر احساس
مدرن شدن و
راحتی دارند .
درك و داوری
عقب ماندگی از
خود و جامعه
در بسیاری از
تحقیقات
اجتماعی صورت
گرفته ، نیز
نشان داده شده
است. » ( آزاد
ارمكی ، 1385 : 40)
مثلا « مردم
تهران در
مقابل این
سؤال ( به چه میزان
از زندگی خود
راضی هستید ؟)
بیشتر اعلام
عدم رضایت و
عقب ماندگی
دارند . فقط بیش
از 7/21 در صد
اعلام كرده
اند كه اززندگیشان
راضی
هستند.»(آزادارمكی
، 1383: 133 )

پس می
توان نتیجه
گرفت از نظر
دكتر آزاد ،
مدرنیته در هویت
ایرانیان
نهادینه نشده
است . اگر هم
قبول كنیم
مدرنیته بخشی
از هویت ایرانیان
را به خود
اختصاص داده
است این بخش
در مقایسه با
سنت ، ملیت و دین
كه بسیار
پرسابقه تر
هستند و با
فرهنگ ایرانیان
عجین شده اند
، بسیار كم
اهمیت است .
براستی چرا ایرانیان
كه در مواجهه
با اسلام خود
را نباختند ،
و به تدریج به
این دین گرویده
و خدمات گرانبهائی
نیز به دین
اسلام داشته و
از مسلمانان پیشتاز
شدند ،
نتوانستند
ابهام خود را
در برخورد با
مدرنیته از بین
ببرند و تمدن
وارد شده از
غرب را تسخیر
كنند ؟!

« با
توجه به اینكه
در ایران
برخلاف جهان
غربی مدرنیته
متاخرتر از
مدرنیزاسیون
قرار گرفته
است ، ساماندهی
علمی و معرفتی
بطور مستقل
محقق نشده است
. علم و دانش در
ایران به لحاظ
بی ساختاری اش
توانائی داوری
منتقد نسبت به
برنامه های
توسعه را
نداشته است .
علم و دانش بر
اساس تصوری
شرق شناسانه
نسبت به وضعیت
ایران و ایرانی
شرائط
نابسامان و
عقب مانده ،
تابعی از حوزه
دولت و قدرت و
جدای از
برنامه های
توسعه ای
سامان یافته
است .  این
وضعیت موجب بی
رمقی علم و
عالم شده است .
اگر سازمان
برنامه و بودجه
اجازه گسترش
رشته یا مركز
آموزش و پژوهشی
را صادر می
كرده است ،
علم و رشته می
توانست شروع
شده و دانشمند
و محقق كاری
برای انجام
دادن در پیش
رو داشته باشد
. با هر نوع تغییر
نگاه به این
واحد نوپا ،
در حوزه
دانشگاه مرگ
زودرس رشته و
گروه و تحقیق
شروع می شد .
تزریق بودجه ای
به واحدی موجب
می شده است تا
توجه همگان به
آن موضوع جلب
شود . و در صورت
عدم تزریق
بودجه و
امكانات
مهمترین امور
نیز به دست
فراموشی
سپرده می شده
است . مدرنیته
ایرانی كه
همان مدرنیته
در  ایران
است صورت و
جلوه خاصی یافته
است . در آن ایران
شناسی با سبك
و سیاق شرق
شناسان خارج
از ایران جاری
و ساری است .
محققان ایرانی
در ایران نیز
در تبعیت با ایران
شناسان و شرق
شناسان به
شناسایی عناصر
تاریخ و تمدن
ایران می
پردازند . » (
آزاد ارمكی ، 1385 :
295 و 296)

و بدین
ترتیب مدرنیزاسیون
در ایران جای
مدرنیته را می
گیرد و تا به
امروز هم ایرانیان
در برخورد با
مدرنیته دچار
چالش فكری
هستند .

نقد و
بررسی

در این
كتاب مسئلة
مدرنیتة ایرانی
و البته تبیین
آن بگونه است
كه گویی فقط بین
دو حوزة علم و
دانش و حوزه
نوسازی و مدرنیته
در ایران
رابطه وجود
دارد. و گویی
فقط
روشنفكران و
دانشمندان ایرانی
در مدرنیزاسیون
ایرانی از سوة
هفدهم به بعد
نقش فعال
داشتند وبازیگر
میدان بودند.
و علمای دینی
در ایران
منفعل بودند و
سهمی برای
آنها در نظر
نمی‏آید. و این
در حالیست كه
دین در هویت ایرانیان
در طول تاریخ
سهم‏ بسزایی
داشته تا جاییكه
در بسیاری
موارد كفة
ترازوی هویت ایرانیان
به نفع دین
سنگینی می‏كرده
است.

بیراه نیست
اگر شروع
انقلاب
فرانسه را- كه
از دستاوردهای
مهم آن
قانونگرایی و
نابودی جامعه
فئودال و نظام
اریستوكراسی
است- با حمله
به كلیسا و نفی
قدرت كشیش‏ها
در امور دنیوی
مردم و یا پیش
از آن
اصطلاحات
مذهبی را آغاز
تجدد در آلمان
و اتریش بدانیم
ولی در ایران
علمای مسلمان
در بسیاری
موارد خود داعیه‏دار
قانون شدند و
رهبری بسیج
توده‏ها را در
مبارزه علیه
استعمار و
استبداد بر
عهده داشتند.
مواردی چون:
مقابله با امتیازات
رویترز و
انحصار
تنباكو، ترور
ناصر‏الدین‏شاه،
انقلاب
مشروطه
وانقلاب
اسلامی همگی
به رهبری یكی
از نخبگان
مذهبی شكل
گرفت. به
عبارتی نهاد دین
توانایی
برانگیختن
اجتماعی را
داشته است.
هرچند از نظر
نباید دور
داشت كه در
تاریخ معاصر ایران
در برخی موارد
دین در مقابل
مدرنیته قرار
می‏گیرد و
حركت آنرا كند
یا متوقف می‏كند
. بعنوان مثال
انقلاب
مشروطه با
اتحاد سید
محمد طباطبائی
و سید عبدالله
بهبهانی شروع
شد . با تلاش این
دو روحانی
دولت جدید
برقرار شد،
نمایندگان
مردم به مجلس
رفتند .اما
هنوز دولت جدید
كاملاً به كار
خود آغاز
نكرده بود كه
مخالفتها
شروع شد.
مهمترین
مخالفت‏ها از
سوی یكی از
اولین یاران
انقلاب یعنی شیخ
فضل‏الله نوری
برخاست كه با
جدا شدن از دو
سید اتحاد را
شكست و در
رسالة خود به
سه اصل مهم
جهان جدید یعنی
قانون، آزادی
ومساوات تاخت.

بهرحال چه
موافقت و چه
مخالفت با
حوزة مدرنیته
از سوی نهاد دین
در ایران نشان
دهنده رابطه
آنها در جهان
معاصر ایرانی
است كه در
كتاب بحثی از
آن نشده است.
به گمان مؤلف،
در فرآیند
مدرنیته ایرانی،
علم و دانش بیش
از دیگر عوامل
و فاكتورها در
هدایت و جهت
دادن به آن ایفای
نقش كرده‏اند
و مدرنیته در
ایران فقط
محصول عمل
روشنفكران و
دانشمندان بوده
است كه البته
این ادعا بسیار
محل تردید
است.

منابع و
مآخذ

آزاد ارمكی
، تقی ، علم و
مدرنیته ایرانی
، تهران ،
موسسه تحقیقات
و توسعه علوم
انسانی ، چاپ
اول ، 1385

رجائی ،
فرهنگ ، مشكله
هویت ایرانیان
امروز ، تهران
، نشر نی ، چاپ
دوم  ،1383

رحمانی ،
همشهری جوان ،
تهران ، سال
سوم ، شماره 93 ،
20/8/1385

ظهیری نیا
، روزنامه جام
جم ، تهران ،
سال هفتم ،
شماره 1868 ، 29/8/1385

همشهری
جوان، تهران ،
سال سوم ،
شماره91، 6/8/1385