دانشکده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

تجدد به
سبک ایرانی

خلاصه و
نقد کتاب تسخیر
تمدن فرنگی. نوشته
سید فخرالدین
شادمان

زهرا
اکبری

Ak.zahra @ gmail.com

کارنوشت
دانشجويي براي
درس مباني
تاريخ
اجتماعي

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت
ایرانی

زير نظر
دکتر جوادي
يگانه

بهمن 1385

● اطلاعات
کتاب شناختی:

شادمان.
سید فخر الدین.
1382. تسخیر تمدن
فرنگی با
مقدمه ای از
دکتر عباس میلانی.
تهران . گام نو.

مقدمه:

پرسش هویت از
بنیادی ترین
پرسش ها در حیات
فردی و جمعی
نوع انسانی
بوده و هست .
افراد و
اجتماعات با
پرسش از هویت -
از سطوح خرد
تا کلان - تصویری
از انچه هستند
یا انچه تصور
می کنند باید
باشند ارائه می
دهند.

اهمیت این
تصویر که نتیجه
فرایند پیچیده
هویت یابی و
هویت شناسی
است در این
است که در سطح
فردی هویت
نقطه اغازین
ورود به دنیای
اجتماعی و در
سطح جمعی نقطه
محوری بقا,
تداوم و
بالندگی در میان
دیگر
اجتماعات است
.

هویت بازنمای
ویژگی ها , امتیازات
, کاستی ها ,
توانایی ها و
وجوه تمایز از
دیگران است .

اما نه افراد
و نه اجتماعات
حیثیت های بسیط
و تغییر ناپذیری
نیستند .
بنابر این هویت
ها نیز همواره
در حال شدن و
تغییراند و این
تغییر امروزه
بیش از هر
زمان دیگر و
در ابعادی
گسترده تر در
حال وقوع است.
البته عوامل این
تغییر متنوع
اند : نواوری
ها و پیشرفت
های شگرفت و
فناوری های
مختلف در تغییر
این هویت ها
موثرند.

پیامد چنین
فرایند هایی این
است که امروزه
بیش از هر
زمان دیگری
ضرورت اگاهی
از ابعاد هویتی
"خود" در تمایز
با "دیگران"
چه در سطح فردی
و چه در سطح
جمعی و به
خصوص در نوع
ملی ان احساس
می شود و
جامعه امروز ایران
نیز از این
فرایند به دور
نیست.

بسیاری از
بزرگان در
راستای شناخت
خود و جامعه ایرانی
سعی در ارائه
تعاریفی از هویت
داشته اند . "
در اثار صفا ,
فرهنگ و هویت
ایرانی بر دو
چیز بنا شده
است , زبان
فارسی و نهاد
شاهی . وی مدعی
است که نه
تنها این دو
مقوله شکل
دهنده هویت ایرانیان
هستند , بلکه
اصولا راز بقا
و دوام ملی و
فرهنگی انان
با این دو
عامل ارتباط
مستقیم دارد .
" ( ص50 . رجایی )

اندیشمند دیگر
مرتضی مطهری
است که وی نیز
در خصوص هویت ایرانی
هم تعمق نموده
و هم قلم زده
است . " به گمان
مطهری هویت ایرانی
دو پایه مهم
دارد , ایرانی
بودن و علاقه
و سرسپردگی ایرانیان
به اسلام . ایران
و اسلام به
روایت مطهری
دوروی یک سکه
هستند که با
هم تحول یافته
اند . " ( ص56 . رجایی
)

از نظر دکتر
رجایی هم این
چهار منبع یعنی
ایران , اسلام ,
سنت و تجدد
شکل دهنده
بستر رودخانه
هویت ایرانی
هستند . " در
واقع ادعای من
این است که
ترکیبی از ایران
و اسلام محتوا
و خمیره مرکزی
و همچنین جهت
و هدف هویت ایرانی
را می سازد و
ترکیبی از سنت
و تجدد
سازوکار , روش
و ترتیبات
نهادی ان را
تجسم می بخشد .
در عین حال ,
اگر هر یک از این
ها را به قیمت
حذف دیگری
مطلق کنیم , یعنی
اینکه تنها یکی
را در هویت
موثر بدانیم ,
به تمتمیت هویت
لطمه زده ایم .
" ( ص68 . رجایی )

شاهرخ مسکوب
هم از متفکرانی
است که بعد از
انقلاب به
مقوله هویت
توجه نموده
اند . به زعم
مسکوب هویت ایرانی
بر دو پایه
زبان و تاریخ
استوار است . "
تنها به دلیل
دو چیز ما ایرانیان
از دیگر
مسلمانان جدا
شده ایم , تاریخ
و زبان . به کمک
این دو عامل
است که ما هویت
خویش را بنا
کرده ایم . " ( ص59 .
رجایی )

بالاخره اخرین
متفکری که به
بیان دیدگاهش
پیرامون
عناصر هویت ایرانیان
می پردازیم ,
عبد الکریم
سروش است که
در این باره و
بویژه رابطه ایران
با تجدد ,
مباحث فراوانی
ارائه داده
است . به تعبیر
سروش , هویت
امروز ایران و
ایرانی را سه
فرهنگ ایران ,
اسلام و غرب
شکل
می دهد . " سخن
این است که ما
ایرانیان
مسلمان که
اکنون در این
کشور زندگی می
کنیم , حامل و
وارث سه فرهنگیم
و تا نسبت خود
را با این سه
فرهنگ معین
نکنیم و ندانیم
که در کجا و در
کدام جغرافیای
فرهنگی زندگی
می کنیم , به
خوبی از عهده
عمل سازنده
فرهنگی و
اجتماعی بر
نخواهیم امد ...
ان سه فرهنگ
که ما وارث و
حامل ان هستیم
عبارتند از :
سه فرهنگ ملی ,
دینی و غربی . "
(ص62 . رجایی )

در مجموع همه
متفکران سرنخ
های جالبی برای
کشف جنبه های
ابدی هویت ایرانی
بدست می دهند .
به این معنی
که همه جنبه
هایی که ارائه
شد , یعنی زبان
فارسی , تاریخ
ایران , مفهوم
ایران , اسلام
و غرب مقولاتی
هستند که بر
هویت ایرانیان
تاثیر دارند و
نمی توان از
انها غافل گشت
. اما باید
انها را زیر
ذره بین قرار
داد , مقام و
شان هر یک را
در شکل بندی
هویت ایرانی
بازشناسی
نمود , و در نهایت
پرسید که چه
مقوله ای از
هر یک از ان ها
برای هویت
کارامد ,
روزامده و پیشبرنده
ایرانیان
امروز , مهم ,
شکل دهنده و
کارساز است .

تجدد :

در دوران
کنونی تجدد به
عنوان تاثیرگذارترین
عنصر درشکل گیری
هویت و فرهنگ
ایرانی به
شمار می رود
که ارائه
قرائتی بومی
از ان
می تواند نقش
موثری را در
شکوفایی  تمدن
داشته باشد.
از نظر دکتر
رجایی , " ایرانیان
در قبال تجدد
با یک چالش
تازه روبرو
هستند . به
زبان دیگر , در
حالیکه ... ایران
, اسلام و سنت
جزئی از میراث
گذشته و تجربه
شده بود , و برای
پویا نمودن و
احیای ان ها
کافی بود ایرانیان
به منابع
گذشته خود
مراجعه کرده و
انها را استخراج
کنند , در مورد
تجدد کار انها
اینقدر اسان نیست
. ... تجربه دو سه
نسل گذشته و
متحیر شدن ایرانیان
در قبال تجدد
باعث شد که میراث
غنی ای به
همسنگی با میراثی
که ایرانیان
با تفکر وتولید
در قالب پیام
اسلام به جای
گذاشتند باقی
نگذارند . در
نتیجه ایرانیان
برای بازیابی
سهم تجدد در
هویتشان
تجربه ای
طولانی
ندارند . از ان
گذشته , به دلیل
حرکتی که به
نام بازگشت به
خویش در چند
دهه گذشته در
ایران پسند
روز شده است
بسیاری از ایرانیان
یکسره کناکش
خود را با غرب
محکوم کرده ,
مقدار میراثی
را هم که از
قرائت ایرانیان
از تجدد در
سده نوزدهم به
جا مانده و
ممکن بود مفید
باشد در لوای
مفهوم بسیار
گنگ " غربزدگی
" نادیده بگیرند
و حتی محکوم
کنند .نتیجه این
کژاندیشی این
است که شناخت
ایرانیان از
دنیای جدید بسیار
ضعیف است . " (ص163 .
رجایی )

از این رو تصمیم
گرفتم کتاب
فوق را که به
چگونگی رویارویی
ما با غرب و دریافت
شکل بومی از
تجدد می
پردازد ,
انتخاب نمایم
و به این سوال
بپردازم که
چگونه میتوان
در کنار سایر
عناصر هویتی ایرانی
, مزایای تمدن
غرب را دریافت
کرد ؟ موانع
ما در راه رسیدن
به این هدف چه
هستند و چگونه
باید به
مقابله با
انها پرداخت ؟

شادمان کیست
و چرا تسخیر
تمدن فرنگی را
می نویسد؟

سید فخر الدین
شادمان در سال
1286 در محله
پامنار تهران
متولد شد . او
تحصیلاتش را
در مکتب اغاز
کرد و از همان
ابتدا در تحصیل
علم جدیت و سعی
تمام داشت.هم
علوم قدیمه را
می شناخت و هم
به دنبال کسب
علوم جدید
بود. در محضر
اقا سید محمود
حیاط شاهی و
اقا شیخ محمد
تقی مدرس
نهاوندی فقه و
زبان عربی
خواند و انگاه
تحصیلاتش را
در دارالفنون
ادامه داد.
سپس به تحصیل
و بعد تدریس
در دارالمعلمین
تهران پرداخت
.

وی در کار
ترجمه دستی
توانا داشت و
چند کتاب مهم
را به فارسی
ترجمه کرد.
مقاله نویسی
مبرز و محققی
نکته سنج و ریز
بین و خطیبی
خوش کلام بود.

سید فخرالدین
شادمان اهل سیاست
هم بود. در
مشاغل متعدد و
مهمی که داشت
درست کاری اش
شهره خاص و
عام بود. او به
شدت پایبند
قوانین بود.
نه باج می داد
و نه باج می
گرفت. اهل
چاپلوسی هم
نبود . حرفش را
به صراحت می
زد و باکی از پیامدهایش
نداشت .

اغاز فعالیت
های دولتی اش
به دوران داور
برمی گردد . به
دعوت داور به
عدلیه رفت و  در کار
سامان بخشیدن
به این وزارت
نو بنیاد سهمی
داشت . مدت ها
مستنطق عدلیه
بود و پرونده
معروف لیندن
بلات مستشار
المانی بانک
ملی ایران را به
او سپردند .این
پرونده پرسرو
صدا نه تنها
نام شادمان را
برای مدتی بر
سر زبان ها
انداخت بلکه
داور را نیزبیشتر
به او علاقه
مند کرد . به
همت و حمایت
او شادمان به
عنوان معاون
کمیسر ایران
در شرکت نفت
انگلیسی معرفی
شد و به لندن
رفت.

وی در سال 1321 در
اروپا با فرنگیس
نمازی که
دانشجوی
دانشگاه بود -
مترجم اتللو
تراژدی قیصر و
شکسپیر و
خلاصه ای از
کتاب انحطاط و
سقاط
امپراطوری
روم – ازدواج
کرد.

سوای
ازدواج,
شادمان دوستی
با کسانی چون
تقی زاده و مینوی
را مدیون همین
سال های
اقامتش در
لندن بود. به
علاوه در همان
سال هایی که
معاون کمیسر
نفت شد کار
تحصیلات خود
را نیز دنبال
می کرد .

در سال 1314 از
دانشگاه
سوربن دکترای
حقوق و چهار
سال بعد از
دانشگاه لندن
دکترای علوم سیاسی
گرفت .

در همین سال
ها با همکاری
شرق شناسان و
سیاستمداران
سرشناسی چون
بازیل گری, نیلکسن
و
لامبتون"خانه
ایران" در
لندن را بنا
نهاد.

پس از فراغت
از تحصیل
بلافاصله در
دانشگاه
السنه شرقی
لندن به تدریس
مشغول شد . سال
های جنگ را در
لندن بود و
بالاخره در
سال 1327 به ایران
بازگشت .

نخستین سمت
اش ریاست شرکت
بیمه ایران
بود . در کابینه
هژیر برای
نخستین بار وزیر
شد. مدتی در
وزارت اقتصاد
و کشاورزی
وزارت کرد و
در کابینه دوم
زاهدی وزیر
اقتصاد ملی شد
و در همین
مقام عضو شورای
عالی اقتصاد
بود.

در سال 1334 به نیابت
تولیت استان
قدس رضوی
منصوب شد و سه
سال بعد از این
مقام کناره
گرفت و از ان
زمان تا پایان
عمرش - در
چهارم شهریور
1346 – هیچ شغل سیاسی
نداشت ویکسره
به کار دانشجویی
و تدریس در
دانشگاه
تهران مشغول
بود .

در سال های
معزولی ,  به کار
نگارش اثری به
نام" سیاست
نامه در ایران
" همت کرد ولی
پیش از اتمام
ان در گذشت.

خوشبختانه
بخش کوچکی از
کتاب را خود
او در سال پیش
از مرگش به
چاپ سپرد و از
همین بخش می
توان روحیات
او را در سال
های اخر زندگی
فهمید . " خدایا
, با که می توان
گفت در مملکت
هر که محروم
تر , به ایران و
فرهنگ ایران
دلبسته تر و
انکه از نعمت
ها
برخوردارتر , از
این دو گریزنده
تر . چه پیشامده
که اکثر خواص
ما را چنین پریشان
فکر و لا ابالی
کرده است که
از انچه باید
بهراسند هیچ
نمی ترسند و
جز تقلید ان
هم تقلید
ناتمام از بیگانه
کاری نمی کنند
. از این گروه
غافل که در دریای
فسق و فجور
غوطه ورند برای
ساختن ایران
نو هیچ امیدی
نیست "
(ص 19)

از این
عبارات و سایر
اثار می توان
فهمید که مهمترین
موضوع برای وی
مسئله تجدد ,
هویت ایرانی و
چند و چون رویارویی
با غرب بوده
است و این را
مهمترین
موضوع قابل
بحث در ان
زمان می
دانسته است .

وی رویارویی
با تجدد و
فرنگ را نبردی
سخت و دشوار می
دانست. از نظر
او تمام تاریخ
"پر فتح و
شکست دو هزار
و پانصد ساله
ایران هرگز با
دشمنی صعب به
قدرت و بی رحمی
تمدن فرنگی
روبرو نبوده ایم
. روزی که تمدن
فرنگی ما را
بگیرد اخرین
روز حیات ملت
ایران است .
تنها راه گریز
و یگانه چاره
انست که ما ان
را بگیریم. "(ص
51)

کتاب " تسخیر
تمدن فرنگی "
در 123 صفحه
نوشته شده که
در اغاز شامل
مقدمه ای
کوتاه از نویسنده
است . سپس با
ذکر برخی توضیحات
در مورد لزوم
پرداختن به این
موضوع , به بیان
ویژگی های
دشمن بزرگ  تمدن ایرانی
یعنی فکلی می
پردازد و می
گوید که چراباید
با او به
مقابله
پرداخت و راه
های مقابله با
او چیست. سپس
به تمدن فرنگی
می رسد و ویژگی
های مثبت و
منفی ان را
برمی شمارد و
در نهایت هم  به
پرسش اصلی می
پردازد که
چگونه باید با
تمدن فرنگی
روبرو شویم و
اینکه راه پیشرفت
تمدن ایرانی
از کجاست ...

این کتاب   در
بهمن ماه 1326
توسط سید
فخرالدین
شادمان نوشته
و در سال 1382 با
اضافه مقدمه ای
جامع و کامل
توسط دکتر
عباس میلانی-
خواهرزاده
شادمان – به
چاپ رسیده است
.

تسخیر تمدن
فرنگی:

متن اصلی
کتاب با مقدمه
ای از سید
فخرالدین
شادمان اغاز می
شود که
در ان
مخاطبانش را  جوانان
روشندل ازاد
فکری خطاب می
کند که می
خواهند پیش از
انکه ایران به
دست تمدنی
فرنگی اسیر
وگرفتار شود
خود ان را به
اختیار و تدریج
و بعقل و تدبیر
مسخر کنند .

وی زبان فارسی
را مهمترین
حربه لازم برای
تسخیر تمدن
فرنگی می داند
و در انتظار
منسوخ شدن لغت
تراشی و فارسی
کشی است تا
ملت ایران با
زبانی کامل که
گنجینه فکر
درست و ذوق لطیف
ایرانی است به
جانب مقصد
رهسپار شود و
در شاهراه ترقی
از هیچ ملتی
عقب نماند .

در ابتدای
بحث نویسنده
به بیان
موضوعاتی کلی
در مورد ضرورت
نوشتن کتاب می
پردازد . اینکه
اکنون ما ایرانیان
در شرایطی
قرار داریم که
باید هرچه سریعتر
چاره ای برای
رهایی از از این
وضعیت بیاندیشیم
. باید بدانیم
که ما دیر یا
زود , بالاخره
از این دنیا
خواهیم رفت و
نسل ما منقرض
خواهد شد ولی
تا زمانی که
انقلابات فلکی
زمین را نابود
نساخته , ایران
پابرجاست .
اگر به هوش
نباشیم و چشم
و گوش خود را
باز نکنیم این
خانه چندین
هزار ساله از
دست ما خواهد
رفت . ما باید
مردم غافل را
از اوضاع اگاه
سازیم و
خفتگان را از
خواب غفلت بیدار
کنیم و بگوییم
که ای مردم ,
اگر ما زبان و
خط و فرهنگمان
را نا دیده بگیریم
, دیر یا زود
زبان و خط دیگری
جایگزین ان میشود
و پس ازان هم
با فرهنگمان بیگانه
می شویم و ان
وقت است که دیگر
کسی ما را نمی
شناسد . حتی
خودمان هم
فراموش می کنیم
که چه فرهنگ و
تمدنی داشتیم
و چه زبان زیبا
و کاملی .

پس باید از
فرصت ها
استفاده کنیم
و به باز شناسی
فرهنگمان
بپردازیم . در
این راه باید
افرادی را که
همواره از ضعف
و ناتوانی
فرهنگ و هویت
ایرانی دم می
زنند و پیوسته
تمدن غربی را
در اوج کمالات
می دانند , بر
سر جایشان
نشانیم و از
نظرات و
انتقادات
دلسوزانه و
راه گشای اندیشمندان
و صاحبان نظر
برای احیای
فرهنگ ایرانی
, کمال
استفاده را
ببریم :

-" ملتی که در
قلعه بلا
محصور باشد
کنایه و اشاره
نمی فهمد و
امروز حال ما
چنان است ... پس
به حکم عقل و
انصاف انچه را
میتوان گفت باید
بی پرده گفت . "
(ص31)

- " تلخ است ولی
باید گفت که هیچ
کشوری به ملتی
که در ان زندگی
می کند وابسته
نیست ." (ص31) " روزی
که ما در ایران
نباشیم و به این
زبان فارسی ...
حرف نزنیم و
کتاب ننویسیم
دیگران جای ما
را خواهند
گرفت و زبان دیگر
به میان
خواهند اورد
....  ملتی
که در حفظ
منابع خود
نکوشد اگر یکباره
معدوم نشود کم
کم فقیر و اسیر
و بنده خواهد
شد. " (ص32)

- " باید پیش از
هر چیز در
جستجوی
سرچشمه مصیبت
هایی باشیم که
به جنگیدن با
انها قادریم
.در این عالم
دو نوع درد
هست :  بی
درمان و درمان
پذیر و بدبخت
ملتی است که این
دو را از هم
نشناسد ... و بجای
انکه به علاج
دردهای درمان
پذیر خود
بپردازد از دمی
که می گذرد و
از خطری که هر
ان نزدیکتر می
شود غافل
بماند و عمر
خود را به
تاسف خوردن بر
ایام گذشته و
چیزهای بی
بازگشت ضایع
کند ." (ص33)

- " در ایران
جمعی را می
شناسم که نه
طاقت خاموش
نشستن دارند و
نه همت درس
خواندن و نه
دل و جرئت
راست گفتن و
راست شنفتن ... این
مردمان حیله
گر دورنگ
اشفتگی فکر ایرانی
را مایه پیشرفت
خود کرده اند
و از بدبختی و
سرگردانی
هموطنان خود
نان می خورند
و با هرکه در پی
اگاه کردن خلق
باشد دشمن
اند. " (ص34) منظور
نویسنده از این
گروه همان فکلی
است که در
ادامه بیشترتوضیح
داده می شود .

- " به کسانی که
تیشه به ریشه
ملت ایران می
زنند و به
بهانه
نگاهداری
ابروی ایران
انتقاد صحیح و
بجا را بد بینی
و بدگویی می
خوانند , باید
گفت که مردم
فریفتن و دروغ
گفتن ... بد و
ناروا است نه
چاره جویی و
باز کردن چشم
و گوش ایرانیان
گرفتار حیران
... باید وضع
ناگوار امروز
را پیوسته در
خاطر داشته
باشیم و برای
دردهای درمان
پذیر دوائی و
چارهای بسازیم
. باید
استقلال فکری
بدست اوریم
وضعف نفس را
از خود دور کنیم
تا بتوانیم
مدح بیجا و بیگانه
فریب فرنگی را
از تمجید صحیح
و انتقاد
عاقلانه را از
بد گویی غرض
الوده او شناسیم.
" (ص36)

پس انکه به
بهانه حفظ
ابروی ایران
نمی خواهد و
نمی گذارد بدی
ها گفته شود
مردم فریبیست
ناپاک . شریک
دزد و رفیق
قافله. " (ص37)

پس از بیان
توضیحات اولیه
نویسنده وارد
بحث اصلی کتاب
می شود.

در ابتدا به
بزرگترین
دشمن ایرانیان
و بدترین بلایی
اشاره می کند
که دامن گیر
انها شده است.
و از ان به نام
فکلی یاد می
کند . " امروز ایرانی
به بلایی
گرفتار شده که
بدتر از ان
هرگز ندیده
است ... نام زشت این
دشمن پلید فکلی
است . فکلی
بدخواه و
دشمن جان ماست
. فکلی بدترین
و پست ترین
دشمن ایران
است " (ص38) . فکلی
از نگاه شادما
ن , همان
غربزده از دید
جلال ال احمد
است که فقط
ظواهر زیبا و
خوش اب و رنگ
فرنگ را دیده
و شیفته ان
شده است. او از
غرب فقط کراوات
زدن و رقصیدن
و قمار و شراب
را اموخته .  می گوید
که ما هم برای
انکه مثل غرب
به توسعه و پیشرفت
برسیم , باید
مسیحی شویم و
خطمان را از
چپ به راست
بنویسیم . در یک
کلام , فکلی
شخصی خاص با
سابقه و تحصیلاتی  ویژه نیست
. فکلی هر ایرانی
غرب زده ایست
که در برابر
غرب انگشت حیرت
به دهان گرفته
و فرهنگ و هویت
خود را فراموش
کرده و برای
انکه خود را
هم مثل غربی
ها نشان دهد ,
کراوات می زند
به زبان انگلیسی
حرف می زند و می
نویسد و دیگران
را هم به پیروی
بی چون و چرا
از غرب وا می
دارد چرا که
فکر می کند
مردم همه
نادانند و علت
اصلی عقب
ماندگی ما هم
زبان و دین
وخطمان است .
غافل از اینکه
اینها تنها
شرط رسیدن به
پیشرفت نیست .
پیشرف , تلاش و
سواد و خود
شناسی می
خواهد نه تقلید
صرف .

برخی از ویژگی
های فکلی :

- " فکلی
را به جامه و
شغل و دین و
محل تحصیل
نمی توان
شناخت . اخوند
و اخوندزاده ,
سید و عام ,
فرنگ رفته و
بغداد ندیده ,
تاجر و
تاجرزاده ,  زن و
مرد , استاد و شاگرد
و معلم و مدرس
و دیندار و بی
دین فکلی بسیار
است .

- ایرانی
بی شرم نیمه
زبانیست که کمی
زبان فرنگی و
از ان کمتر
فارسی یاد
گرفته و مدعیست
که می تواند
به زبانی که
ان را نمی
داند تمدن
فرنگستانی را
که نمی شناسد
برای ما وصف
کند.

- ایرانی
ناجوانمردی
است که از
اموختن صرف و
نحو سخت المانی
و فرانسه و
تلفظ بی بند و
بست
انگلیسی
هرگز نمی نالد
اما از یاد
گرفتن زبان
مادری خود گریزان
است و ندانستن
اش را از
افتخارات خود
می شمرد. " (ص43)

- " کمر
بسته اند که
زبان و شعر و
نثر ما یعنی
وسائل کسب
معلومات فرنگی
از راه عقل
همه را به علت
نادانی یا از
سر هوس رانی
نابود سازند و
اثار هر چیز
که مایه عزت و
افتخار و
رابطه میان ما
و تاریخ پر از
فراز و نشیب
ماست تمام را
از میان ببرند
. چون فارسی نمی
دانند می
کوشند که چراغ
زبان فارسی را
خاموش کنند ...
همت و حوصله
فارسی اموختن
و همزبان شدن
با ما ندارند
و سعیشان همه
ان است که ما
را مثل خود یعنی
سرگردان و نیمه
زبان کنند. " (ص43)

- "
چندان وقیح و
گستاخ است که
به لغت تراشی
می پردازد .

- ایرانی
شهوت پرست کوته
نظری است که
گمان میبرد
تمدن فرنگی
همه رقص گونه
برگونه وقمار
کردن و به میخانه
پر از قیل و
قال و دود و دم
رفتن است . " (ص42)

- " ایرانی
جاهلی است که
نمی فهمد که
مبلغ یعنی
اخوند فرنگی
از سر کینه و
عناد و به
واسطه خود بینی
و تعصب اسلام
را موجب بدبختی
و بیچارگی ایران
می خواند و
چون خود به
ظاهر پیرو دین
مسیحست دین دیگران
را خوار و بی
مقدار جلوه میدهد
. دشمن دین
ماست نه دوست
ایران ." (ص39)

- "
هوشنگ هناوید
نادان و شیخ
وهب روفعی دین
فروش هر دو را
خصم بد خواه
باید شمرد . یکی
بی دانشی است
بی شرم که خود
را عالم و
متخصص جلوه میدهد
و دیگری غافلی
بی ابرو که
مردم می فریبد
. یکی قول علما
و حکمای فرنگ
را بد تعبیر می
کند و دیگری
گفته پیغمبران
و رهبران را
غلط تفسر می
کند. ...هر دو بد
اند و بد کار
ولیکن باید به
یاد داشت که
هم از ابتدا
بزرگان و شعرای
ما زهد ریائی
و دین فروشی شیخ
وهب و امثال
او را نکوهش
کرده اند اما
هوشنگ هناوید
سالهاست که با
سرمایه مادی و
معنوی ما بازی
می کند هیچ کس
او را چنان که
باید نشناخته
و رسوایش
نکرده است . ... پس
امروز بزرگترین
دشمن ایران که
بیگانه نباشد
همان فکلی
است. " (ص71و72)

سپس دلیل
دشمنی فکلی را
این گونه توضیح
می دهد که فکلی
چون به به
فرهنگ و هویت
خود پشت کرده
و همه ارزوهایش
را در تقلید
ظواهر غرب می
داند , پس از
انجام هیچ کاری
برای رسیدن به
ظواهر غرب
کوتاهی نمی
کند . یعنی
حاظر است همه
میراث
گذشتگان را یک
شبه بر باد
دهد و لغات
انگلیسی و
کراوات و قمار
را جایگزین ان
نماید .

"  در
جواب کسی که
بپرسد چرا فکلی
بزرگترین خصم
ایران است می
گویم به این
علت که در
هنگام حمله
تمدن فرنگی به
ایران این
دشمن خانگی
همدست بیگانه
است و برای
ماهی گرفتن دیگران
اب را گل الود
می کند و به امید
انکه تمدن
فرنگی ما را
زودتر بگیرد
از خیانت به
فکر و زبان و
اداب و رسوم
خوب ما روگردان
نیست. " (ص45)

شادمان پس از
بیان ویژگی ها
و دلیل دشمنی
ما با فکلی , به
این موضوع می
رسد که
حالا وظیفه
ما چیست و
چگونه باید با
فکلی رفتار کنیم
؟ از نظر وی
نباید بیش از
این با فکلی
مدارا کرد . چون
هرچه مدارا بیشتر
شود , فکلی در
اجرای اندیشه
های خود مصر
تر می شود . از
نظر شادمان باید
فکلی را به شیوه
های مختلف
امتحان کرد تا
هم خود او و هم
همه مردم متوجه
این حقیقت
بشوند که فکلی
فقط ظواهر را
دیده و به اصل
قضیه کاری
نداشته است .
فکلی از مفاهیم
مطرح شده در
کتاب ها و
مقالات انگلیسی
زبان بی خبر
است و فقط
اصرار به
مقاله نوشتن
دارد ان هم به
زبان انگلیسی
و با غلط های
بسیار زیاد از
نظر نگارشی و
دستوری . باید
بر همه مردم
روشن شود که
فکلی حتی قادر
به نوشتن
مقاله ای تخصصی
به زبان فارسی
و دون غلط های
نگارشی و دستوری
نیست چه رسد
به مفاهیم عمیق
علمی و ان هم
به زبان انگلیسی
.

"
سالها ملت ایران
با فکلی مدارا
کرد و کوشید
که گاهی به
سخن نرم و گاهی
به عجز و
الحاح وی را
بر سر رحم
اورد تا به
ناخن جهل ,
چهره زیبای این
زبان نمکین
فارسی را
نخراشد و این
ملت دوهزار و
پانصد ساله    ایران
را سبک نگیرد
و نیازارد .  ولیکن
ان همه کوشش بی
فایده بود و
فکلی هرچه
مدارا بیشتر دید
گستاخی و فضولی
بیشتر کرد."
(ص64)

حالا
چاره کار اینست
که " از فکلی
مترسید . او را
بیازمایید تا
ببینید که در
پای امتحان از
او بیچاره تر
و عاجزتر کسی  نیست .
اکنون وقت ان
است که ایرانیان
شاهنامه شناس
گلستان خوان
بدانند که فکلی
نادانست و از
فرنگستانی
سخن می گوید
که در هیچ جای
عالم وجود
ندارد و مدعی
علوم و فنونی
است که اصول
انها را نیز
خوب نیاموخته
است. ... باید پرسید
و پرسید و
هرگز این نکته
را فراموش
نکرد که با
فکلی بحث کردن
خطاست . فکلی
را امتحان باید
کرد تا سیه روی
شود هر که در
او غش باشد. " (ص65)

نویسنده
بعد از ذکر ویژگی
های فکلی و
هشدار در مورد
اسیب هایی که
به زبان فارسی
و تمدن ایرانی
وارد می اورد ,
به تعریف  تمدن
فرنگی و بیان
ویژگی های ان
می پردازد و اینطور
می گوید که ما
فکلی را دشمن
می دانیم چون
فقط از تمدن
فرنگی ظواهر
را دیده و
مجذوب و مرعوب
انگشته است ,
در حالیکه
تمدن فرنگی چیزی
فرای کراوات و
کت و شلوار
است . از نظر
شادمان , تمدن
فرنگی نه تنها
بد نیست , بلکه
بسیار خوب است
و موجبات پیشرفت
و توسعه را
فراهم می اورد
ولیکن این امر
زمانی رخ می
دهد که ما
تماشاچی و
مقلد صرف نباشیم
. زمانی ما می
توانیم از مزایای
بسیار تمدن
فرنگی بهره
مند شویم که
در این بازی
تجدد , خود به
بازیکنانی
تبدیل شویم که
قواعد بازی را
بدانیم و فنون
پیروزی در این
بازی را یاد
گرفته باشیم .
و این امر
محقق نمی شود
مگر بوسیله
بازاموزی هویت
و فرهنگ و
زبان و خط و
تاریخ ایرانی
.

" تمدن
فرنگی را بازیچه
مگیرید .  ما
هرگز حریفی چنین
دانا و توانا
و بی رحم و
خودپسند
نداشته ایم ...
حمله تمدن
فرنگی از حمله
عرب و ترک و
تاتار بدتر و
زیان بارتر
است چرا که
تمدن فرنگی می
فریبد و خود
هرگز فریفته
نمی شود و جز
فرنگی ان هم
فرنگی مقیم
نواحی مغرب
اروپا هیچکس
را مستعد فهم
دقایق علم و
ادب و هنر نمی
شمرد ...تمدن
فرنگی نام و
اب و هوا و
موقع و محل و
محصول و زبان
و عدد خانه های
هر ده عالم را
می داند و در
باب هر چیزی
که به تصور اید
چندین هزار
کتاب و رساله
و مقاله و طرح
و نقشه در دست
دارد و ابله و
نادان ان فکلی
نیمه زبانیست
که از این
تمدن عجیب عظیم
جز کراوات
پسندی و شلوار
شناسی
... چیزی نیاموخته
و با این همه
گمان می برد
که به کنه این
تمدن حیرت انگیز
پی برده و باید
اموزگار و
راهنمای ما
باشد . " (ص48و49)

"تمدن
فرنگی به زمان
و مکان معین
محدود نیست ... دین
منسوب به عیسی
را نیز یکی از
اجزای تمدن
فرنگی جلوه گر
می سازند . " (ص48)

" تمدن
فرنگی خوب و
عالی است ولیکن
ان را مفت به
کسی نمی دهند
و هیچ ملتی چه
نزدیک به
اروپا و چه
دور از ان نمی
تواند به تغییر
لباس و خط و
زبان , علمای
فرنگی را به
اشتباه بیاندازد
. از مدعی تمدن
,  کتاب
ان هم کتاب
درست عمیق
مطلب دار و
معلم دانا و
مجسمه و موسیقی
و علم و معرفت
می خواهند نه
تقلید
ابلهانه و
ظاهرسازی و تغییر
لغت و الفبا و
عجز و الحاح
که ای فرنگیان
برای رضای خدا
ما را در جمع
خود بپذیرید .
" (ص49)

"
نابوده یا نادیده
انگاشتن این
دستگاه عظیم
تمدن فرنگی ما
را از خطر ان
در امان و از
فریبندگی و
جذبه اش بر
کنار نخواهد
داشت . پس باید
از دو کار یکی
را اختیار کرد
یا خود به
راهنمائی ذوق
و عقل و با رعایت
شرایط حزم و
احتیاط تمدن
فرنگی را بگیریم
و یا بی چون و
چرا تسلیمش شویم
تا بیاید و سیل
وار ما را بگیرد
." (ص51)

"  ساده
لوحانی که می
گویند بگذارید
تمدن فرنگی ما
را بگیرد
نادان و از
تاریخ عالم بی
خبرند و گمان
می برند که
تمدن فرنگی
دوست ما و
طالب پیشرفت
حقیقی ماست.
مقایسه تاریخ
دو سه قرن اخیر
مللی که یک
باره اسیر و
تابع تمدن
فرنگی شده با
تاریخ مللی که
به میل و رضا
ان را اقتباس
کرده اند ضرر
تسلیم بی چون
و چرا به این
دشمن بی رحم و
فایده رعایت
شرایط عقل و
احتیاط را
هرچه خوبتر هویدا
می سازد. روس و
ژاپن تمدن
فرنگی را
گرفتند و
امروز از خود
عالم و نویسنده
و هنرمند و
کاشف و مخترع
و کشتی ساز و
معمار و معلم
و طبیب بزرگ
دارند و تمدن
فرنگی الجزایر
را گرفت و
اکنون عرب بیچاره
این سرزمین نه
فرانسه می
داند و نه عربی
. در مملکت خود
بنده است و در
پاریس گلیم
پارهایی بر
دوش دوره گردی
ویا در گوشه و
کنار خیابان
بلوط فروشی می
کند و با فقر و
ذلت عمری بسر
می برد . " (ص51و52)

" به عقیده
من روزی که
تمدن فرنگی ما
را بگیرد اخرین
روز حیات ملت
ایران است
وتنها راه گریز
و یگانه چاره
انست که ما ان
را بگیریم و پیش
از اکه محصور
و اسیرش گردیم
خود مسخرش کنیم.
"   (ص51 )

شادمان
در انتهای
نوشته خود به
این موضوع می
پردازد که
حالا که ما
درتوسعه علم و
دانش از غرب
عقب مانده ایم
و برای پیشرفت
در این مسیر,  با
دشمنانی مثل
فکلی مواجه
هستیم , باید
چه کاری انجام
دهیم که هم از
شر این دشمن
نادان در امان
بمانیم و هم
از مزایای
فراوان تجدد
بهره جوییم و
هم هویت و
فرهنگ ایرانی
را که میراث
گذشتگان است ,
حفظ نماییم .

1- " هر
ملتی را سوابق
و زبانی و
استعدادی و
احتیاجی دیگر
است . پس تقلید
کورکورانه
خطاست . " (ص109)

2- "  نخستین
شرط این کار
اعتراف به
انست که در
مکتب تمدن پر
پیچ و خم فرنگی
هنوز طفل ابجد
خوانیم . پس باید
بیش از هر چیز
مقدمات را بیاموزیم
" (ص72)

3- " تسخیر
کامل تمدن
فرنگی انست که
یکایک اجزائ
ان را بدست
اوریم اما تحصیل
این اجزا موجب
ان نخواهد بود
که در هر یک از
شعب علوم متون
به مرحله کمال
برسیم
. تا امروز
تاریخ عالم
ملتی که در
همه چیز کامل
باشد به یاد
ندارد. " (ص112)

4- " مشکل
کار دانستن این
نکته است که
از اجزائ تمدن
فرنگی کدامیک
را باید پیش
از دیگری بدست
اورد. اگر چیز
های لازم تر و
از میان انها
ساده تر را
اول اختیار کنیم
بر خطا نرفته
ایم اما  ان ایرانی
که بتواند
لازم را از
لازم تر و
ساده را از
ساده تر جدا
کند کسی است
که تربیت کامل
ایرانی هم
داشته باشد . "
(ص110)

5- " یگانه
تربیت لازم و
مفید برای ما
ان تربیت ایرانی
است که محورش
فارسی و مکانش
ایران و زمانش
سراسر تاریخ ایران
یعنی معرفت به
تغییرات و
تحولات ایران
از اغاز تا
امروز باشد و
هر چیز خوب را
از هر کس و هر
جا بگیرد و
افکر و ذوق ایرانی
بیامیزد و به
فرندان ایران
بدهد و عقیده
راسخ ما انست
که پیشرفت حقیقی
ایرانیان و
تسخیر تمدن
فرنگی برای ایران
بی زبان فارسی
امکان پذیر نیست
. " (ص74)

6- " فارسی
را خوب یاد بگیریم
و خوب یاد بدهیم
و علوم و فنون
و السنه دیگران
را نیز هرچه
خوب تر به قدر
وسع خود بیاموزیم
و دائم بر خزینه
فارسی بیافزائیم
تا زبان ما که
جایگاهش کتب و
رسائل دیروز و
کلام منطوق و
مکتوب و مفهوم
امروز ماست مستعد
بیان دقیق ترین
نکته علمی و
فنی و فلسفی و
لطیف ترین
افکار و
تصورات ادبی
شود چرا که
برای پیشرفت غیر
از این راهی نیست
. " (ص84)

7- " ایران
و اسلام را از
هیچ فکری و عقیده
ای نباید ترسی
باشد . مملکتی
که از فکر نو
گریزان است نیمه
جان است و دینی
که از علم و
تحقیق بهراسد
باطل است . " (ص113)

8- " برای
مسخر کردن این
تمدن عظیم عجیب
تمام قوای ملت
ایران و
هزاران ایرانی
تمدن شناس
خرده بین لازم
است . باید
اعتراف کنیم
که امروز مرد
مبارز این میدان
نداریم و چاره
انست که او را
بپروریم و یگانه
طریقه تربیت
چنین شخصی
انست که فرنگ
و فرنگی را به
وی هرچه خوبتر
بشناسانیم
اما پیش از
انکه این دو
را به او نشان
دهیم باید چشم
و گوش و دلش را
از ایران و
زبان ایرانی و
مهر ایران و
از هر ان چیزی
که در تاریخ
دو هزار و
پانصد ساله ما
به این ملت پاینده
ایران وابستگی
داشته است  چنان
که شاید و باید
پر کنیم و ایران
ایرانی شناس
فارسی دان
هوشمند مستعد
را به جانب
بارگاه پر نقش
و نگار تمدن
فرنگی بفرستیم
. " (ص108)

کلام
اخر :

با
مطالعه این
کتاب متوجه شدیم
که از نظر نویسنده
گرامی , تمدن
فرنگی خوب است
و مزایای بسیار
دارد . اما تک
تک ما ایرانی
ها باید مراقب
باشیم که بنده
بی چون و چرای
ان نشویم . اگر
به فکر اینده
هستیم , باید
به گذشته مان
هم نگاهی بیندازیم
که در غیر این
صورت , ما همان
فکلی نیمه
زبان نیمه
فرنگی می شویم
که نه زبان و
تاریخ و دین و
فرهنگ ایران
را می داند و
نه مثل غرب از
مزایای تجدد
برخورداراست .

همچنین
متوجه این امر
می شویم که
جوامع مسیر رسیدن
به تجدد را طی
می کنند و این
امر به مرور
زمان اتفاق می
افتد . ولی
مسئله این است
که ما چگونه و
با چه توشه ای
این مسیر
طولانی رسیدن
به تجدد را طی می
کنیم . از نظر وی
بهترین توشه
برای این مسیر
, حفظ خط و زبان
و تاریخ و
فرهنگ ایرانی
است تا با کمک
ان ها در مسیری
گام برداریم
که متناسب با
ویژگی های
فرهنگ ایرانی
باشد . ( همان
اصطلاح تسخیر
تمدن فرنگی )
تا بتوانیم به
پیشرفت حقیقی
برسیم و در این
راه از بازیگران
اصلی باشیم .
نه اینکه فقط
تماشاچی باشیم
و ظواهر رابگیریم
و کوله بار
فرهنگ و تمدن
ایرانی را درنیمه
راه رها کنیم .

این
سخن نویسنده
کاملا درست
است . ولی از
نظر من شادمان
فقط از یک زاویه
مسئله را مورد
بحث قرار داده
است و می توان
به گونه ای دیگر
هم به موضوع
چگونگی
برخورد با غرب
توجه کرد .

از نظر
من ملت ایران
طبق نظر
شادمان بسوی
تجدد پیش
نخواهد رفت . زیرا
در این راه
موانع بسیاری
هست که ان هم
جزئی از هویت
ماست و درون
همین کوله بار
سفر قرار دارد
.

مثلا دین
که به عنوان یکی
از عناصر هویت
ایرانی مطرح می
شود , خود
بزرگترین
مانع برای
ادامه این راه
است . ( شایان
ذکر است که
منظور من از دین
عقاید باطلی
است که امروزه
از جانب حکومت
به مردم القا
می شود . وگرنه
اسلام حقیقی هیچ
مانعی ر سر
راه پیشذفت
جوامع قرار نمی
دهد . ) مواردی
مثل واحد بودن
حکومت دینی و
سیاسی در
جامعه ما و
نفوذ روحانیت
در سیاست های
داخلی و خارجی
به عنوان نهادی
که صاحب رای
است , و بسیار
موارد دیگرکه
موجب این امر
می شود .

از نظر
من هریک از
عناصر هویتی
مثل ایران ,
اسلام , سنت و
تجدد در شکل گیری
هویت امروزی ایرانی
نقش دارند ولی
مشکل اینجاست
که عنصر دین
از جانب حکومت
پررنگ ترمی
شود و سایر
عناصر کمرنگ
تر جلوه می
کنند . ولی در
صورتیکه حد
تعادلی
برقرار شود به
گونه ای که دین
هم جزئی مثل
سایر عناصر هویت
ایرانی باشد ,
ان وقت است که
ما می توانیم
با تکیه بر
همه این عناصر
, به "
تجدد به سبک
ایرانی اسلامی
" دست یابیم .

به امید ان
روز

منابع :

1 - رجایی
. فرهنگ . (1382) .
مشکله هویت ایرانیان
امروز. تهران .
نشر نی

2
- شادمان . سید
فخرالدین . (1382) .
تسخیر تمدن
فرنگی با
مقدمه ای از
دکتر عباس میلانی
. تهران . گام نو.
مقدمه دکتر میلانی
.

3- میرمحمدی
. داود .(1383)
.گفتارهایی در
باره هویت ملی
در ایران .
تهران . تمدن ایرانی
. ص 5 .