دانشکده
علوم اجتماعی
دانشگاه
تهران

تغییرات
هویتی ایرانیان

در کتاب: روایت غیریت
و هویت در میان
ایرانیان.
نوشته دکتر محمدرضا
تاجیك

كیانا خسروی
زاد

k
– khosrvizad @ yahoo . com

کارنوشت
دانشجویی برای
درس مبانی تاریخ
اجتماعی

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت ایرانی

زیر
نظر دکتر جوادی
یگانه

بهمن
1385

●
اطلاعات کتاب
شناختی:

تاجیك
، محمدرضا ، (1384)
، روایت غیریت
و هویت در میان
ایرانیان
، تهران :
فرهنگ گفتمان

فهرست مطالب
کتاب «روایت غیریت
و هویت در میان
ایرانیان »

بعد از
مقدمه کتاب
ابتدا از تمهیدات
نظری آغاز می
کند تا پس از
آن در فصول
بعدی ، بحث های
نظری را به
جامعه ی ایران
پیوند بزند.
فصل اول شامل 4
بخش می شود : 1رویکردهای
گوهرگرا 2 رویکردهای
سازه گرا 3 رویکردهای
جدید 4 جهانی
شدن و هویت می
باشد. فصل دوم
به نام معمای
هویت در میان
ایرانیان
شامل نظر نویسنده
در مورد هویت
ایرانیان و پیوند
بحث نظری با
نظرات وی می
باشد. در فصل
سوم هم که
همان فصل آخر
کتاب است، نتیجه
گیری از مباحث
و سؤالات باقی
مانده را مطرح
می کند.

فصل اول
کتاب که شامل
مباحث نظری می
باشد طبعا
شامل نظرات بسیاری
از نظریه
پردازان به
همراه اشاراتی
به متون اصلی
کتب آنها می
باشد و در فصل
های بعدی با
توجه به
اشارات تاریخی
، نظرات خود
نویسنده همان
طور که اشاره
شد ، مطرح می
شود.

مقدمه

مؤلف
كتاب ، هویت ایرانی
را تحت تأثیر
شدید تحولات
تاریخی
پنداشته و برای
همه آن شرایط
شاهد تاریخی
ذكر كرده است
و به نظر وی
همه عناصر
(سنت ، پادشاهی
، دین و غرب) در
شكل
گیری هویت ایرانیان
مؤثراند ولی این
تاریخ و شرایط
اجتماعی است
كه در هر برهه‌ای
از زمان ، یك
بعد از هویت
را پررنگ نشان
می‌دهد و در
حقیقت نویسنده
دلیل تأثیر این
عناصر هویتی
را ، ذكر می‌كند
.

ضرورت
بحث : با توجه
به این كه در
جامعه ایران ،
بحث بحران هویت
و معمای پیچیده
آن مطرح است و
منابع مختلفی
را می‌توان
برای آن مطرح
كرد ، به همین
دلیل نویسنده
هم تلاش بسیار
كرده است تا
ابعاد هویتی
مؤثر را درك
كند و با نگاه
تاریخی كه
داشته تغییرات
تاریخی را بر
تغییرات هویت
بسیار تأثیر
گذار می‌داند
.

پرسش
اصلی كتاب
همانند ، اغلب
كتابهای هویتی
، به دنبال هویت
معمایی ایرانیان
می‌گردد ، و
دلیل این تضاد
و تكثر آراء و
درگیری‌های
هویتی در سطح
جامعه ایران و
شاید متفكران
ایرانی . این كتاب
در سال 1384 و پس از
پایان دوران ریاست
جمهوری محمد
خاتمی ، به
چاپ رسیده است
، دورانی كه
به خصوص از
اواسط دهه 70 به
بعد ، بحث هویتی
و به خصوص
تكثر آراء و
پلورالیسم بسیار
مطرح بوده و
البته این شرایط
بر دید مؤلف
هم بسیار تأثیر
گذاشته است و
البته از دید
نگارشی هم این
كتاب تحقیقی
است و بیشتر
مطالب آن از دیدگاههای
سایر
دانشمندان
جمع‌آوری شده
است و به نوعی
نتیجه‌گیری
از نظرات دیگران
و تطبیق نظریات
مختلف با برهه‌های
مختلف زمان و
تاریخ ایران می‌باشد
.

نویسنده
كتاب كه دكتر
محمدرضا تاجیك
می‌باشند هم
از افرادی
هستند كه درون
كابینه
محمدخاتمی
فعالیت داشته‌اند
و از تحقیقاتی
كه در مركز
بررسیهای
استراتژیك
انجام شده ،
به نتایجی در
مورد هویت ایرانیان
رسیده‌اند كه
خلاصه كلام ایشان
در این مقاله
ذكر شده است ،
ایشان به
دنبال بیان
نظراتشان با
توجه به پست سیاسی
كه داشته‌اند
، این كتاب را
به نگارش در
آورده‌اند .

در
این كتاب
ابتدا نویسنده
به دنبال بیان
نظرات مختلف
در مورد هویت
است كه در اصل
با بیان نظریه‌های
مربوط به هر
حوزه ، به توضیح
آن می‌پردازد
،

یكی
از نظرات
مطروحه رویكردهای
گوهرگرا می‌باشد
كه هویت را در
اصل ذاتی می‌پندارند
و این نگرش
موجب تقسیم
بندی خودی و غیرخودی
می‌شود و
نظرات افرادی
مثل اسپیواك و
فانون را مطرح
می‌كند كه
آنها معتقدند
این رویكرد به
هویت ، موجب می‌شود
كه در تبادل
فرهنگ و هویت‌ها
، هویتی كه
خود را برتر می‌داند
به دنبال تحمیل
عقاید باشد و
در واقع تضادی
در نظر گرفته
شد كه یك طرف
آن ، برتر است
و مثال خود را
از جامعه غرب می‌زند
كه بسیاری از
اندیشمندان
مثل فوكو
معتقد به ظهور
هویتی جدید در
غرب بر روی
خرابه‌های هویت
كلا یك می
باشد و در اصل
پیرو رویكرد این
همانی است و
هویت حقیقی را
محصول تكامل
درونی می‌داند
و در آمیختن با
خداوند و یكی
شدن با او كه
تحت تأثیر صوفی
گری می‌باشند
و البته افرادی
چون شیخ عطار .

از
رویكردهای
بعدی ، رویكرد
سازه گرا می‌باشد
كه معتقد به
شكل گیری هویت
در جریان تاریخ
است و این كه
هویت ساخته و
پرداخته‌ی
تاریخی است و
درست در مقابل
گوهر گرایانند
، كسانی مثل
فاس و ماركس
معتقد هستند
كه هر پدیده‌ای
پرداخته‌ی
ساخته شرایط
تاریخی و
اجتماعی
ومحصول كنش و
واكنش‌ها می‌باشد
از جمله
مثالهای تاریخی
مطروحه مربوط
به جامعه
طبقاتی و سرمایه‌داری
است كه هویت
اشخاص در آگاهی
آنان نسبت به
موقعیتشان
شكل می‌گیرد
البته از دیگر
شرایط مؤثر
وضعیت آب و
هوا است كه از
جمله مكانهایی
كه فرهنگشان
بسیارتحت تأثیر
این شرایط بود
جامعه ایران
است كه به
اعتقاد
باستانی پاریزی
، آب وهوا ، در
تكوین هویت ملی
ایرانی بسیار
تأثیر گذار
بوده است از
جمله تأثیر در
انتخاب پایتخت‌ها
و مسائل سیاسی
.

برخی
از نظریه
پردازان هم
معتقد به نقش
عظیم فرهنگ در
هویت می‌باشند
به عنوان
تفاوت آفرین و
البته انسجام
بخش . پس می‌توان
گفت هویت در یك
فرآیندی در
جامعه شكل می‌گیرد
.

به
غیر از رویكردهای
مطرح شده ، رویكردهای
دیگری هم مطرح
شده است از
جمله آنها رهیافت
گفتمانی می‌باشد
در این دیدگاه
هویت محصول
موقعیت ،
منزلت و جایگاه
افراد است پس
ماهیت افراد
از وضعیتی
قراردادی
معنا می‌یابد.
از دیگر رویكردها
، رویكرد پسا
مدرنیست‌ها
است آنها
معتقد به هویت
ثابت وابسته
به زمان و
مكان نیستند
بلكه اعتقاد
دارندكه هویت،
متغیر و محتمل
است و در طی زمان
مدام تغییر می‌كند
و نمی‌توان آن
را محدود كرد
در این رویكرد
زبان بسیار
حائز اهمیت
است و یكی از
افراد تأثیر
گذار در آن دریدا
می‌باشد پس
آنها هویت را یگانه
و ثابت نمی‌دانند
و در اصل در طی
زمان هویت متغیر
است افرادی
مثل دلوز و
گاتاری هم
معتقدند كه نمی‌توان
برای هویت‌ها
تفاوت وتمایز
قائل شد بلكه
تفاوتها هم در
طی زمان تغییر
می‌كنند ، در
واقع هر لحظه
می‌توان راهی
جدید را برای
شكل گیری هویت
در پیش گرفت ،
در این نوع
تفكر هویت در
پی ارتباط با
سایر هویت‌ها
و ریشه‌ها است
و از آنها
استقبال می‌كند
.

وینگتنشتاین
و هم نظران با
او معتقدند كه
هویت و معنا
برخاسته
اجتماع و
كاربرد
اجتماعی است
با نظر به ظرف
و زمینه
اجتماعی فعل و
در حقیقت
رفتارها ،
معنادار و
دارای قوانین
هستند . (دیدگاهی
غیر ذات گرایانه)
به نظر وی
زبان بر اندیشه
مقدم است و
اندیشه در
چارچوب زبان
است و برای
درك مسأله اصلی
باید قواعد
زبانی موجود
در ورای مفاهیم
را یافت . (تفهم)
و دانش آزاد
در چارچوب‌های
تاریخی- فرهنگی
محصور و قابل
شناخت نیست .

دیدگاه
فوكو نسبت به
هویت متفاوت
است به نظر وی
هویت جدید بر
اساس دانش
نسبت به غیر
شكل گرفته هویت
افراد تحت تأثیر
چندین منبع می‌باشد
از جمله (دگر
درون آنها كه
شكل گرفته ی
نهادهای
قدرتمند
اجتماعی است)
این دگرها از
طریق تقسیم
بندی‌های
دوگانه از قرن
18 به بعد رشد
كرده‌اند از
جمله تعریف جدید
از عقل و مرز دیوانگی
و عاقلی فوكو
به نقد اساسی
نسبت به غرب و
تفكر آنها می‌پردازد
و معتقد است
كه گفتمان
فراگیر مدرنیته
غربی در پیوند
با قدرت و
نظام‌های
كنترل اجتماعی
است و در عین
تفاوت با دگر
غرب در یك
سلسله مراتب
هویت خود را
ساخته ، دگرانی
كه از غرب
فروتراند. وی
به بررسی
مقوله
نژادپرستی در
غرب با نظر به
همین روش شناسی
پرداخته است .

نظریه‌های
بعدی :

لاكلاو
وموفه : هویت
محصول تنش
متناقض بین
ساختار
اجتماعی وخود
سالاری فردی
است نه كاملا
ثابت است و نه
كاملا سیال در
این نگاه
ساختارها تاریخی‌اند
ولی محدود و
بسته و قابل
گسست و بازیابی‌اند
به نظر آنها
هم هویت ریشه
در آگاهی یك
سوژه‌ی عقلانی
بر پایه پس‌زدگی
شأن دیگری
دارد هویت برای
حدوثی بودن
خود احتیاج به
مرز بندی‌های
سیاسی و شكل گیری
روابط خصمانه
دارد .

لاكان
: وی رویكردی
روانكاوانه
دارد به نظر وی  زبان،
ارتباطی عمیق
با ذهنیت و هویت
دارد و ما می‌باید
خود را در
زبان بازنمایی
كنیم فرد برای
شناخت خود به
چگونگی پاسخ دیگران
توجه دارد و
آگاهی از طریق
دیگران كسب می‌شود
. «هگل»

بودریار
و هویت : هر فرد
جایگاه خود را
در جامعه از
طریق اشیاء و
نشانه‌ها جست
و جو می‌كند و
كالاها به
عنوان نمادی
در نظام نماد
شناسی مطرح
هستند و نظم
اجتماعی را ایجاد
می‌كنند و فرد
در یك تجربه خیالی
به سر می‌برد
و قلمرو تجربه
هویت واقعی نیست.

استوارت
هال : معتقد به 5
گسست است كه
مربوط به نظریات
پیشین در مورد
هویت و تأثیرات
آن نظرات می‌باشد
.

نویسنده
سپس به بیان
تأثیر جهانی
شدن بر هویت و
تغییرات هویت
در این رهگذر
می‌پردازد ،
فرآیند جهانی
شدن از طریق
دگرگون كردن
شالوده‌های
نظری سنتی ،
فرایند هویت
سازی را
دستخوش
تحولات جدی
نموده . تردید
و عدم قطعیت
در حوزه‌های
مختلف و ترس و
ناامنی ، فراگیر
شده است ، در
فضای كنونی ،
هویت سازی بسیار
سخت می‌نماید
، نظام‌های
معنایی از
مكان خود جدا
شده و رها می‌شوند
.

انسان
معاصر ، وجود
خود را
درمحدوده یك
هویت ، محدود
نمی‌كند . به
قول داریوش شایگان
، فروپاشی
نظام‌های
فرهنگی حاكم و
جهان بینی‌های
مسلط ،
ناخودآگاه
انسان را فعال
و سركش كرده ،
هم اكنون شبكه‌ی
پویایی از
ارتباط‌های
همه جانبه در
سطح واقعیت رخ
داده و تفسیرهای
مختلف درفرایند
هویت سازی پدیده‌ی
«چهل تكه گی»
را ایجاد
نموده است .
(نسبی شدن هویت)

با
جدایی نظام‌های
معرفتی و ارزشی
و دینی از فضا
و مكان از
استحكام مرز
آنها هم كاسته
می‌شود ، در
اصل فضای امن
ادیان از بین
رفته و در
كنار مكتبها و
عقاید مختلف ،
گسترش می‌یابند
.

به
طور كلی 3 نوع
رابطه می‌توان
برای دین و
جهانی شدن
متصور شد : 1- بر
اساس منطق یا
این  یا
آن ، دین با
جهانی شدن در
تضادند و
همپوشانی و هم
نشینی ندارند
2- جهانی شدنی
موجب كنار هم
قرار گرفتن ادیان
و نظام‌های
معرفتی ـ
هنجاری می‌شود
و در نتیجه
ذات باوری و مطلق
گرایی دینی
رنگ می‌بازد و
اختلاط و سیاست
جایگزین آن می‌شود
و افراد در چنین
جریانی دچار
بحران هویت و
معنا می‌شوند
. 3- جهانی شدن
راه را برای
جهانی شدن دین
فراهم كرده
است .

به
طور خلاصه می‌توان
گفت این فرآیند
، فضای غیرمادی
را بی مرز
كرده و در نتیجه
هویت سازی سنتی
دیگر كارساز
نخواهد بود .

حال
، پس از توضیحات
بسیار در مورد
ویژگی رویكردهای
مختلف نسبت به
هویت به سراغ
دیدگاه نویسنده
در مورد هویت
در میان ایرانیان
می‌رویم .

به
نظر نویسنده ،
ایران قبل از
اسلام و
بالاخص در
زمان
پادشاهان تاریخی
خود ، همیشه
منطقی‌گوهرگرایانه
داشته و در حقیقت
دوانگار مشرب
بوده است و میان
خود و دگران
فاصله ایجاد
كرده و می‌توان
گفت توهم
توطئه دگر را
در خود می‌پرورانده
، این نگاه
متأثر از شرایط
جغرافیایی و
تاریخی ایران
می‌باشد ، زیرا
ایران به
عنوان
چهارراه جهانی
كانون تلاقی
فرهنگ‌های مختلف
بوده است . این
دوانگاریها
در ادبیات ایران
نمونه‌های بسیاری
دارد ، از
جمله روایت
شاهنامه در
مورد شكل گیری
هویت ”
اهورامزدا
نخستین
پادشاه جامعه
انسانی را در
ایران زمین ،
كه در میانه
جهان جای دارد
، می‌آفریند .
آنگاه پر و
بال و شاخ و
برگ انسان را
از میانه جهان
بر شرق و غرب می‌گستراند
. سپس زمان جدایی
فرا می‌رسد و
جهان به سه
كشور بخش می‌شود
: در میان آن ایران
زمین و دو سوی
آن غرب (یونان
و روم) و شرق
(توران و چین)
جا می‌گیرند .
از این زمان ،
هویت ایرانی
با پادشاهی ایرج
در برابر هویت
قومی شرق و
غرب بنیاد
نهاده می‌شود
. سلم ، پادشاه
غرب ، مظهر
خردمندی و
درنگ و بردباری
است ؛ تور ،
پادشاه توران
زمین مظهر
شتاب و تعصب و
دلیری است ؛ ایرج
، نخستین
پادشاه ایران
زمین مظهر میانه
روی است یعنی
جامع شتاب و
درنگ است . هم
هوشمند است و
هم دلیر .“(ص131)

و یا
سرود زرتشت در
گاهان ، كهن‌ترین
بازمانده‌های
اندیشه‌ی ایرانی
، هنگام سخن
گفتن از آغاز
هستی و زندگی
در پهنه‌ی كیهان
، از «دومینوی
همزاد یكسره
ناهمگون و
ناسازگار» یاد
می‌كند .(ص132)

مؤلف
كتاب معتقد به
تأثیر عمیق
تحولات تاریخی
و به خصوص
ورود بیگانگان
و به دنبال آن
عكس‌العمل‌های
ایران در آن
برهه‌ها می‌باشد
، در زمان
اشكانیان ، با
ورود فرهنگ یونانی
، ایرانیها
زمانی به خود
آمده و برای
حفظ فرهنگ خود
به احیای
ارزشهای ایرانی
پرداختند با
توسل به ایرانی
گری ساسانی و
انحصار جویی
زرتشتی البته
باز هم با
توجه به موقعیت
جغرافیایی ایران
، هویت ایرانیها
با هنرمندی بسیار
در زمان
هخامنشیان به
تركیب بسیار
جالبی دست یافته
است .

تا
دوران ساسانی
احساس ملیت
بودن ایرانیان
، تحت تأثیر
فعالیت حكومت‌های
پیشین (با
توسل به سنت و
مذهب) گسترش یافت
.

بهترین
بیان برای آن
شرایط سخن
احمد اشرف است
:

”پادشاهان
ساسانی
با هدف یكپارچگی
سیاسی ایران و
برانگیختن
غرور ملی برای
دفاع از آن در
برابر
مهاجمان بیگانه
افسانه‌های
آفرینش نخستین
پادشاه و
سلسله‌های
اساطیری پیشدادی
و كیانی و پیدایش
ایران را ، كه
ریشه‌های
اوستایی داشت
و در شرق ایران
شایع بود ، به
سلسله‌های
تاریخی اشكانی
و ساسانی پیوند
می‌زنند .“(ص137)

نویسنده
كتاب ، دوره‌های
تغییرات هویتی
ایرانیان را
بر اساس ورود
هویتهای جدید
و عكس‌العمل ایرانیان
بیان كرده ،
تا این جا ملیت
و ایرانیت ایرانیان
در دوران قبل
از اسلام پر
رنگ شده است ،
سپس با ورود
اسلام به ایران
، شاهد تغییرات
دیگری هستیم .

پس یكی
دیگر از اركان
اصلی هویتی ایرانیان
، اسلام است
كه موجب تغییر
حكومت ، تغییر
دین و تغییرات
قومی ایرانیان
(عجم در برابر
عرب) می‌شود ،
البته با ورود
اسلام به جای
تغییرات بنیانی،
ایرانیت با
اسلامیت ، هم
نشینی پیدا
كرد .

با
آغاز این دوران
كه اختلاط
فرهنگ‌ها و
نسبیت در بسیاری
از مفاهیم رشد
می‌یابد ،
دوران حیرانی
برای ایران
آغاز می‌شود .
این دوران را
می‌توان به زبان
غلام حسین صدیقی
این گونه تعریف
کرد: «قرن‌های
اولی اسلامی
دارای صفات ممیز
اوقات میان دو
عهد است و می‌توان
این قرن‌ها را
عهد برزخی و
بحرانی نامید
. در این مدت
اوضاع ایران
نه چنان است
كه پیش از فتح
عرب بود و نه
به هیأت تقریبا
ثابتی كه در
قرن‌های بعد پیدا
كرد».(ص139)

اغلب
نویسندگان و
مورخان این
دوران را
دوران
سرگردانی تعریف
می‌كنند .

ایرانیت
و اسلامیت ،
دو روح
متضادند ولی ایرانیان
، آن دو را در یك
روح با هم زیستی
مسالمت آمیز
گنجانده‌اند .
(هویتی تلفیقی)
و باز از زبان
نادر نادرپور
، این تضاد این
گونه وصف می‌شود:

«در
هر كدام از ما
، دو موجود
نهفته است : یكی
، آن كه باده می‌نوشد
و می‌رقصد و
شادی كنان به
انكار مسلمانی
می‌پردازد و
اگر فرنگیان
او را «عرب»
خطاب كنند ،
همانند كسی كه
دشنامی زشت شنیده
باشد بر می‌آشوبد
، و دومی ، آن
كه نماز می‌خواند
و روزه می‌گیرد
و سفره می‌اندازد
و به زیارت
اماكن مقدس می‌رود
. و عجبا كه
معمولا این هر
دو روح در
كالبد هر یك
از ما ، «هم زیستی
مسالمت آمیز»
دارند».(ص140) و در
آخر ، عناصری
كه برای ایرانیان
از ایرانیت
آنها در این
دوران باقی می‌ماند
، عجم در
برابر عرب .
محدوده جفرافیایی
ایران ،
اسطوره‌ها و
زبان دری است .

به
تدریج به قول
زرین كوب ،
بعد از دو قرن
سكوت ، از قرن
سوم شاهد تكوین
یكی از عناصر
هویتی ایرانیان
هستیم كه آن
زبان فارسی دری
است ، از جمله
شاهكارهای
زبان در این
دوران
شاهنامه
فردوسی می‌باشد
، در حقیقت ، ایرانیان
در این سالها
در پی اخت
دادن بقایای
فرهنگ باستانی
ریشه‌دار با
تعالیم اسلام
هستند ، وجه دیگر
آن هم زیستی
عرفان و شریعت
است . زبان حال
گروهی از ایرانیان
در این دوران
، 4 بیت احمد
جام است :

نه
در مسجد
گذارندم كه
رندی

نه
در میخانه كاین
خمار خام است

میان
مسجد و میخانه
راهی است

غریبم
، عاشقم این
ره كدام است
؟(ص144)

در
این دوران .
آثار بسیاری
از زبان پهلوی
به عربی و از یونانی
به عربی و
پارسی ،
برگردانده شد
و باعث ورود
فرهنگ یونانی
به ایران هم
شد . در قرن 4 ،
برخی از
حكومتهای
مستقل ایرانی
در برابر
خلافت بغداد ،
سعی در وصل
كردن نسب خود
به شاهان قبل
از اسلام داشتند
تا حق انحصاری
بهره‌برداری
از آن شاهان
را داشته
باشند .
اختلاط ایرانیت
و اسلامیت به
همین نحو
ادامه داشت تا
زمانی كه
دوباره ، عنصر
خارجی و دگر دیگری
وارد شده و
باز ایرانیان
به تكاپوی احیای
هویت افتادند
و آن پیدایش
امپراطوری
عثمانی سنی
مذهب در غرب ایران
بود ، كه باعث
پر رنگ كردن
عنصری دیگر از
هویت ایرانیان
به نام شیعه
به وسیله برخی
حكومتها مثل
صفویان شد ،
البته این به
این معنا نیست
كه شیعه تنها
به دلیل
مخالفت با سنی‌ها
رشد كرد بلكه
زمینه آن هم
در ایران
فراهم بود .
باز ورود عنصر
دیگری به نام
غرب و مدرنیته
از نیمه دوم
قرن 19 ، باعث
افرینش دگری ،
دیگر شد و همه
اینها با
حوادث تاریخی
رخ می‌دهند . این اتفاق با
حمله روس‌ها
به ایران آغاز
شد ، ”حمله
روسها به ایران
به عنوان پیام
آوران غرب و
مدرنیته ، در
آغاز قرن
نوزدهم ، در
جوشش ، خیزش و
تناوری معنوی
(انتزاعی)
«ملت ایران» ،
در نتیجه تحریم
و انگیزش
احساس و
همبستگی «ملی»
ایرانیان ،
نقش سازنده‌ای
ایفا كرد .
مردم «ممالك
محروسه ایران»
كه از انواع و
اقسام
اجتماعات سنتی
شهری ، روستایی
و ایلاتی تشكیل
می‌شد و در
نبود راهها و
رسانه‌های جدید  از هم
جدا می‌زیستند
، نسبت به هم
اطلاع و آشنایی
كافی نداشتند
، موقعیت
جغرافیایی ،
ازحدود و ثغور
میهن و نقشه
كشور خود خارج
نمی‌شد در نتیجه
، از جایگاه و
زادگاه انواع
تجمعات «رعایا»
بی‌خبر بودند
در قبال تهاجم
و تجاوز غریبه‌ی
«كافر» به یگانگی
دینی ، دولتی
و كشوری خود  به طور
«احساسی» پی
بردند و به پا
خاستند و به
رغم ناخشنودی
از حكام جبار
، با شمشیر
آخته ، به
استقبال توپهای روسی شتافتند تا
از حریم و حرم
«خود» ، دین و
آیین «خود» در
برابر «ضد
خود» دفاع
كنند .“(ص150)

البته
باید به این
نكته هم توجه
كرد كه در
دورانی مدرنیته
وارد جهان
اسلام و از
جمله ایران شد
كه ایران ، در
عرصه داخلی
مشكل عدم وحدت
ملی و قومی و
فرهنگی داشت و
در عرصه خارجی
هم تجاوزات و
درگیری‌ها با
عثمانی ادامه
داشت پس ضرورت
خودشناسی تاریخ
برای ما ایرانیان
اهمیتی حیاتی یافت
.

در
این دوران ،
من ایرانی در
آغازین مرحله
باز تعریف خود
،” نوعی رابطه
این همانی با
«انسان غربی»
ایجاد نموده و
در آینه تخیل
، تصویر خود
را با تصویر
انسان غربی خلط
كرد و كیستی
خود را در هیبت
و هویت «دگر
خود» تعریف و
تصویر نمود .
در این مرحله
، «من» تازه
تولد یافته ایرانی
، در سخن گفتن
درباره
خواسته‌ها ،
آرزوها ، اتوپیاهای
جدید ، و
راههای بدیع
زندگی ، گریزی
از گرته برداری
از «نظام
معرفتی و
هنجاری» غریبان
نداشت . زیرا
گفتمان سنتی و
سنت گفتمانی
آنان قاصر از
تولید مفاهیمی
جدید برای
معنا بخشیدن
به این «خود»
جدید بود .(ص154)

و این
مرحله ، نشان
از نوعی روان
پریشی هویتی
داشت . به قول
داریوش شایگان
، ایرانی در این
مرحله بین دو
لبه ، یكی
گذشته دل فریب
خود و دیگری
جاذبه‌های غرب
مانده بود و
دچار از خود بیگانگی
شده بود . ایرانی
باز به دنبال
احیای هویت
خود بود و به
نوعی شبیه سازی
از غرب دست زد
و از گذشته
خود فاصله
گرفت ولی از
آن دست بر
نداشت . در این
زمان به گونه‌ای
عده‌ای در پی
حذف هویت
اسلامی ایرانیان
بودند و ایرانیت
قبل از اسلام
را به شكل
افراطی همراه
با تجرد شبیه
سازی شده از
غرب ، احیا می‌كردند
. البته نویسنده
معتقد است كه
این هویت تنها
خیالی بود و
در واقعیت
وجود خارجی
نداشت ، در
اصل عكس‌العملی
ناآگاهانه
برای ساخت هویتی
جدید بود . در این
هنگامه ، شرایط
به دلیل غیرقابل
جمع بودن غرب
و اسلامیت و ایرانیت
برای بحران هویت
فراهم شد . ”در
این دوران بخش
كوچكی از
جامعه با
مسائل پایان
قرن بیستم دست
به گریبان است
؛ حال آن كه
بخش بزرگ
جامعه هنوز از
معرفت مدرن
بركنار یا حتی
بی‌خبر و
محروم مانده
است .“(ص165)

حال
در این میانه
، از دیگر
مفاهیم مدرنیته
كه وارد هویت
ایرانی شد ،
فردی شدن بود .
رامین
جهانبگلو(ایران و
مدرنیته
:گفتگوهای رامین
جهانبگلو،صص12-11)
این شرایط را
این گونه توضیح
می‌دهد :

البته
این فرایند
فردگرایی در ایران
در مرحله نخستین
خود است و حتی
به عبارتی می‌توان
گفت كه در نیمه
راه ناتمام
مانده است . در
حالی كه در
غرب ما با سه
بعد اصلی این
فردگرایی ، یعنی
فردگرایی سیاسی
(به معنای
خودمختاری
فرد و حقوق
قردی) ،
فردگرایی
اقتصادی (به
معنای آن چه
ماكس وبر
«رفتار
اقتصادی
عقلانی» می‌نامد)
و فردگرایی
اخلاقی (به
معنای مسئول بودن
فرد در قبال
فرد دیگر و
جامعه و اخلاق
مدنی) رو به رو
هستیم ؛ به
عكس ، در ایران
فردگرایی نه
در مقام نهاد
اصلی و بنیادین
جامعه ، بلكه
به معنای
رفتار و شیوه‌ای
خودخواهانه و
غیر مسئولانه
فهمیده شده و
به اجرا در
آمده است . به
طور كلی نویسنده
معتقد است كه
بسیاری از
مفاهیم مدرنیته
وارد ایران شد
ولی عقلانیت
مدرن را همراه
خود نیاورد و
به عناصری
نامطلوب تبدیل
گشت(ص165-166) ، از
جمله آنها
مبحث نقد است
كه به قول علی
بیگ حسین زاده
، انتقاد در
نزد ما معنای
تحقیر و تجاوز
به خود گرفته.  ازدیگر
مفاهیم جدید ،
وطن و ملت و ملیت
است . به
اعتقاد محمد
توكلی طرقی
«كشور ایران»
و «ایران زمین»
، كه پیشتر
مركززمین و یكی
از اقالیم هفت
گانه پنداشته
می‌شد ، در
بازنگریهای
قرن 13 ه ق / 19 م  به
مرزهای امروزین
محدود گشت .
«ملت» كه در خیال
اسلامی بیانگر
«اهل كتاب» و
در ایران پس
از صفویان با
پیروان شیعه‌ی
اثنی عشری پیوند
یافته بود ،
در سده‌ی
گذشته زاده‌ی
«مادر وطن»
شناخته شد . (ص171)

مؤلف
كتاب ، اعتقاد
دارد كه هویت
ایرانی ، بسیار
تحت تأثیر
حوادث تاریخی
به خصوص در
غرب
بوده است ،
مثل انقلاب فرانسه
و مفاهیم آن و
دادوستدهای
فرهنگی با هند
و فرنگ . در این
میان هویت‌های
مختلف در یك
هویت ایرانی ،
با هم درگیری
پیدا می‌كنند
و شاهان قاجار
هم در توقف
شكل گیری هویت
ملی ایرانیان
بی تأثیر
نبوده‌اند .
در حقیقت مفاهیم
و فرهنگ جدیدی
كه وارد شده
بود ، در
تعارض زمینه
موجود در میان
ایرانیان بود
. با آغاز
سلطنت رضاشاه
، شاهد شكل گیری
گفتمانهای
گوناگونی در
مورد هویت هستیم
.

در
این میان هم
چنین
خاورشناسان و
روشنفكران هم
با وارد كردن
ادبیاتی جدید
، در هویت ایرانیان
بی تأثیر
نبودند . نویسنده
با نگاه تاریخی
كه به تغییرات
هویتی ایرانیان
دارد ، دهه‌های
40 و 30 را كه دوران
حكومت
محمدرضاشاه
پهلوی است ،
دوران شكل گیری
هویت‌های بومی
می‌داند و بسیاری
از روشنفكران
در پی احیای
هویت‌های بومی
و فرهنگ بومی
ایران بودند و
توجه برخی از
آنها هم به
ابعاد مذهبی
فرهنگ بود و
به تدریچ با
تلاش افرادی
مثل شریعتی و
سایر
روشنفكران و
آگاهان ،
اسلام و فرهنگ
ایرانی بومی
با زبانی دیگر
احیا شد و
شعار بازگشت
به خویشتن خویش
داده شد . زمانی
كه انقلاب سال
57 به اسم اسلام
شیعه و ایران
، رخ داد ، باز
مفاهیم مختلف
بازنگری شدند
.

به
اعتقاد نویسنده
بعد از انقلاب
اسلامی ، دو
رویكرد مسلط
وجود داشت : 1- هویت
ایرانی با هویت
دینی ، تلفیق
شده 2- جایگزینی
هویت اسلامی و
امت و حكومت
اسلامی با ملت
. در سطح قدرت
هم یك گفتمان
در مورد
آرمانهای
اسلامی بود و
دیگری پاسداری
از دولت ملی ،
كه هر كدام ویژگی‌های
متفاوتی
دارند . در یك
نگاه كلی ، می‌توان
دقایق اصلی
سازنده و
پردازنده
گفتمان نخست
(آرمان گرایی)
را در «صدور
انقلاب» ، «رویكرد
قدسی نسبت به
حكومت» ، «دین
ایدئولوژیك»
، «حقیقت محوری»
، «عام گرایی»
، «رادیكالیسم
انقلابی» ،
«پوپولیسم» ،
«ضدیت با
استكبار» ،
«تأكید بر وظیفه
و نه نتیجه» ،
«امت اسلامی»
، «بسط محوری»
، «ارزش محوری»
، «دوانگاری
متضاد» ، و
گفتمان دوم
(واقع گرا) را
در «تقدس زدایی
از چهره
حكومت» ،
«پلورالیسم سیاسی»
، «واقعیت گرایی»
، «قانون گرایی»
، «منافع گرایی»
، «بسط گستره
عمومی» ، «امنیت
فردی» ،
«جمهوریت» ،
«عفلانیت دینی»
، خلاصه كرد .

سالهای
بعد از 1360 ، را می‌توان
دوران آغاز
دگرسازی درونی
و بازیهای
جناحی دانست و
مطرح شدن
موضوعات جدید
دیگری چون
«مالكیت خصوصی»
، «روحانیت
محوری» ،
«اقتدار گرایی
مذهبی» ، و
«فقه سنتی» و
از جانب دیگر
، جریانی
«اصول گرا» ،
«رادیكال» و
«انقلابی» با
درون مایه‌ای
اسلامی ـ سوسیالیستی
و خصلت و مشربی
پوپولبستی و ایدئولوژیك
(در معنای سنتی
و كلاسیك آن) پیرامون
دقایق گفتمانی‌ای
همچون ؛ «فقه
پویا» ،
«اقتصاد دولتی»
، «روحانیت
گرایی» ،
«اقتدار گرایی
سیاسی» ، «غرب
ستیزی» ،
«آرمان گرایی»
، «صدور
انقلاب» ،
«دئوانگاری
متضاد میان
اسلام و كفر»
شكل می گیرند
.(ص191)

پس
از خرداد 76 ، هم
به دلیل
گفتمان سیاسی
جدید
با هویتهای سیاسی
متفاوتی
مواجه هستیم ،
و آن عقیده بر
تكثر هویتی ،
چند صدایی ،
قانون ،
انتخابات و پذیرش
این تكثر بود
و اكنون شاهد
بروز خرده
گفتمانها و هویت‌های
متكثری هستیم
و به نظر نویسنده
این روایت
همچنان باقی
است و تا غیری
هست ایرانیان
با احیای هویت
و تعریف آن
درگیر خواهند
بود .

در
آخر نویسنده این
گونه بیان می‌كند
كه برای فرار
از بحران هویت
گریزی نیست
مگر شناخت خود
واقعی و شاید
پذیرش دیگری و
یا احیای
دوباره
ارزشها و دنیای
منسجم و جدید .

نگاه نویسنده
به عناصر هویت
ایرانیان :
عنصر ایرانیت
به همراه عنصر
پادشاهی به دلیل
نقش حکومت های
پادشاهی در
شکل گیری هویت
افراد جامعه ،
به خصوص دوران
پادشاهی های ایران
باستان ، هویت
ایرانیان بسیار
با پادشاهی
خلط شده است و
البته
دوانگاری
هاشان از تأکید
بر عنصر ملیت
در میان ایرانیان
توسط حکومت ها
می باشد. با
توجه به این
که سنت ، شامل
فرهنگی قدمت
دار است می
توان گفت که
سنت جوامع همیشه
در حال گسترش
و تغییر است
از جمله این
که در دوران
ورود اسلام و
تلاش های هویتی
ایرانیان ،
آنها به نوعی
در پی احیای
سنت یعنی ملیت
خودشان به
همراه مذهب
زرتشتی بودند
و آن را به
هنرمندی با
اسلام (فرهنگی
جدید) پیوند
زده اند.
بنابراین در این
جاست که عنصر
دینی(اسلامی )
هم به عناصر
هویتی ایرانیان
اضافه می شود
و با توجه به
شواهد تاریخی
حتی قدرت عنصر
مذهبی (اسلام)
موجب چرخش به
سمت مذهبی دیگر
می شود. ایران
بیشتر در زمانی
تحت تأثیر
فرهنگ غربی
قرار گرفت که
همزمان با
مدرنیته ی غربی
بود و می توان
گفت جامعه ی ایران
، بسیار از
مفاهیم مدرنیته
تأثیر پذیرفته
است و به نظر
برخی از
متفکران حتی
از عناصر منفی
غرب بسیار تأثیر
پذیرفته است و
ورود سومین
عنصر هویتی به
هویت ایرانیان
، آنها را
دچار بحران هویت
کرد. شاید به
نوعی می توان
گفت که هر 4
عنصر مورد نظر
در هویت ایرانیان
موجود است اما
در برهه های
مختلف زمانی  تاریخ
موجب پررنگ
شدن برخی از
عناصر هویتی
به خصوص در
برابر عناصری
نفوذی و
خطرساز می
شود.

نتیجه
گیری

این
كتاب تحولات
تاریخی و اثر
آن را بر تغییرات
هویتی بیان می‌كند
و در حقیقت به
نوعی تشریح
واقعیت است و
قصد پررنگ
كردن عناصر هویتی
به صورت تك
بعدی را ندارد
بلكه وی در
اصل همه عناصر
را در طول تاریخ
مؤثر می‌داند
كه هر كدام از
آنها در برهه‌ای
از زمان بر هویت
ما ایرانیان
تأثیر گذاشته
است ولی به نظر
می‌آید كه بیشتر
تاریخ را تحت
تأثیر دگر
خارجی می‌بیند
و در این
سالهای اخیر
هم مسلما غرب
را و آن به این
دلیل است كه ایران
از نظر جغرافیایی
چهارراه رفت و
آمد فرهنگها و
اقوام مختلف
بوده و در نتیجه
با ورود آنها
به تكاپوی احیای
سنت ، دین و پذیرش
یا عدم پذیرش
دگر خارجی می‌افتاده
است .

به
نظر بنده كتاب
با نگاهی علمی
(غیر
متعصبانه) و
تاریخی به شرایط
واقعی نگریسته
و همه عوامل
را در نظر
گرفته است و
به دلیل این
كه در اصل هم
هویتهای
مختلفی در ایران
وجود دارد و یا
حتی در یك هویت
، پس توجه به
همه عوامل هویتی
، نشان
از واقع بینی
نویسنده دارد.

نگرش نویسنده
(مطابق نگاه
فرهنگ رجایی)
به 4 عنصر هویتی
در هویت ایرانیان
می باشد، نویسنده
ی کتاب هم
منابع چندی را
برای هویت
قائل شده است
که بی شباهت
به نگرش رجائی
نیست با این
تفاوت که او
تأکید خاصی بر
سنت ها نمی
کند چون به
نظرش جدایی از
سنت های گذشته
است که ورود
عناصر هویتی
جدید را درمیان
ایرانیان به یک
بحران تبدیل می
کند ، منابع
هویتی ایرانیان
شامل عنصر ایرانیت
،پادشاهی،
مذهب و غرب می
شود که در
مقابل عناصر
مورد نظر
فرهنگ رجائی
شامل سنت
(الگوهای دائمی
روش زندگی) ، ایران
، مذهب و تجدد است
البته محمد
رضا تاجیک
معتقد است که
بسیاری از
عناصر هویتی
شکل گرفته
درمقابل
عناصری بیگانه
پررنگ شده اند
و این مسئله
در انتها هم
اکنون ایرانیان
را با بحران
هویت مواجه
کرده است.
موضوعی که
قابل توجه می
باشد به توانایی
ترکیب عناصر
هویتی در زمان
ورود عناصری خارجی
(یونانی ،عربی
و ...) می باشد در
حالی که ورود
عنصر تجدد و
مدرنیته سال
هاست هویت ایرانیان
را به خود
مشغول کرده و
هنوز به ترکیبی
عقلانی و
متناسب با سایر
عناصر هویتی
موجود که
اکنون به نوعی
سنت آنها
محسوب می شود
، نشده است. نتیجه
ای که رجائی
هم به آن می رسد
و هردوی آن ها
معتقد به عدم
توانایی در
ترکیب 4 عنصر
هویتی ایرانیان
هستند. به طور
کلی کناکنش ایرانیان
با عناصر هویتی
خود برای یافتن
هویت خودشان و
جایگاه ایران
در جهان ، در
هردو اثر به
وضوح دیده می
شود. کتاب
حاضر بیشتر به
دنبال سرچشمه
ها و منابع هویت
ایرانیان می
باشد و شاید این
مسئله باعث
عدم توجه به
مصداق های
عناصر هویت در
میان ایرانیان
به مانند کتاب
فرهنگ رجائی
باشد. محمد
رضا تاجیک به
سرگردانی ایرانیان
و عدم توانایی
ترکیب عناصر
موجود اشاره
کرده است بدون
توجه به دلایل
آن.

در آخر راه
حل این
سرگردانی ، در
احیای سنت ها
و عناصر
ماندگار
فرهنگ ایرانیان
است که موجب ایجاد
زمینه ای برای
ترکیب عناصر
موجود می شود.

نقد
كتاب

به
نظر می‌رسد ،
نویسنده عامل
اصلی تغییرات
هویتی را تاریخ
و تغییرات و
حوادث تاریخی
می‌داند در
اصل پررنگ
كردن تأثیر
بعد حوادث تاریخی
قدری افراط
است و به
خواننده این
گونه القا می‌شود
كه ایرانیان
با وجود هویت
و فرهنگ پرباری
كه داشته‌اند
با هر حادثه
تاریخی دچار
تزلزل هویتی
شده و تكاپوی
احیای هویت را
داشته‌اند
والبته نقش
دگر را بسیار
پررنگ نشان می‌دهد
و اینكه ایرانیان
همیشه در پی
احیای هویت
خود بوده چون
با هر تلنگری
به راحتی از
خود تغییر
نشان می‌دادند
. از دیگر
موارد قابل
انتقاد این
است كه نویسنده
تلاشهای
روشنفكران و
صاحبان اندیشه
را برای احیای
هویت به همه
جامعه و مردم
تعمیم داده
است در حالی
كه شاید تغییرات
بحرانهای هویتی
تنها گریبان
طبقات آگاه
جامعه را گرفته
باشد و سایر
مردم از همه این
تحولات به دلیل
مشكلات زندگی
بی‌خبر مانده
باشند دركل ایشان
به نوعی حداقل
در چند سده‌ی
گذشته جبر تاریخی
اعتقاد
داشتند كه ایران
دورانی از
ثبات و آرامش
را به خود ندیده
است .