دانشکده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

نمای غرب
درهویت
ایرانی
ازنگاه آل
احمد

نقد و
بررسی کتاب:
غربزدگی. نوشته
جلال آل احمد

فاطمه
خرامان

[email-masked]

کارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي

موضوع:
خلاصه و نقد کتاب
های با موضوع
هویت ایرانی

زير
نظر دکتر
جوادي يگانه

بهمن
1385

●
اطلاعات کتاب
شناختی:

آل احمد.
جلال.چاپ سوم.1375.غربزدگی.
زیرنظرشمس آل
احمد. تهران.
انتشارات
فردوس

مقدمه

ایرانیان
ازیک سو ملتی
هستند با
میراثی غنی
وازسوی
دیگردرمرحله
ای سرنوشت
سازازتازیخ
خود
قراردارند. کوشش
آنها در دو
دهه
گذشته
دردموکراسی سازی  و
گسترش
مشارکت
عمومی دلالت
براین داردکه
می خواهند
سرنوشت خود را
به دست
بگیرند، و
درجهان
امروزایفای  نقش کنند.
راست این است
که برای
بازیگری
درروند تمدن
سازی،نخست
باید نسبت به
این میراث غنی
آگاهی داشت،
وآن هم بدست
نمی آید مگربه
این پرسش که
"ایرانی
کیست"پاسخی کلان
داده شود،
پاسخی که هم
رابطه اوبا
گذشته اش
راحفظ کند وهم
حرکت اوبه سوی
آینده را
استوار.این
گام
درعصرحاضرکه
ویژگی آن "یک
تمدن" (تمدن
رایانه
وفناوری)
و"چندفرهنگ"
است هم ضروری
وهم امکان
پذیراست.

هویت
ازآن زمره
مشکلات است که
تنها به یک
وجه نمی توان
آن رادریافت
ویا برای آن
صورت بندی نمود.هویت
همیشه وهمه جا
چندلایه
ومتغیربوده است.
وهرچه
انسانها
ازلحاظ
جغرافیایی به
هم نزدیک
ترشده وازنظرفرهنگی
نیزتعامل
بیشترداشته
اند،این چندلایگی
،هم ازنظرکمی
هم ازنظرکیفی
گسترده تروپیچیده
ترشده است. با
این حال،هویت
مقوله ای
انتزاعی،
نامتغیر،ایستا
وابدی نیست.
سیرتاریخی
"رودخانه
هویت
ایرانی"  نشان میدهد
که دردوران
های تولید
تمدنی
وفرهنگی درتاریخ
ایران،ایرانیان
به وجهی
ابتکارآمیزمناسبات
خود با خود،
با
دیگرهمنوعان،
زمان ومکان
خویش را بازآفرینی،
بازتعریف
وبازسازی
کرده اند.هویت
بهنگام وبرای
عصرجهانی شده
ی ایرانیان
چند بعدی است
وبه
ناچاربایدباخمیرمایه
های ایران ، دین،
سنت، پادشاهی
وتجدد قوام و
دوام یابد.(
رجایی ، 1385: 5-13-14)

دراین
نوشتارقصد
براین است که
به عنصرتجدد وغرب
درهویت
ایرانی با
توجه به کتاب
غربزدگی جلال
آل احمد
پرداخته شود.
اما این که
چراغرب وتجدد
جزیی
ازعناصرهویتی
ماست می توان
با این سوال
پاسخ داد که
"چرا به
نظر،زندگی
ایرانیان نه
واقعا مصداق
میراث ایرانی
ویا اسلامی
است ونه مصداق
معیارهای جهان
جدیدی که خود
را درآستانه  هزاره  جدید
تصورمیکنند؟
" (رجایی، 1385: 25 -24)

زیرا"
دردوسده ی
گذشته
هرقشروگروهی
ازایرانیان
تنهایکی ازسه
معیار: سنت،
دین، تجدد را
برگزیده
وبراساس ان
کوشش های
صادقانه هم
نموده است."
درواقع
میتوان گفت
"انسان بدون
گذشته ریشه
نخواهدداشت
وبدون آینده
افق
ندارد.اماهمه
جنبه های
میراث گذشته
نمی تواند
برای حال
کارسازباشد
وهمه چیزحال
نیزمطلوب
نیست."(رجایی
، 26:1385)

بنابراین
عنصرتجدد از
الزامات
تحولات و پیشتازی
به سوی آینده
است.که اکنون
درکنارعناصرسنت
ودین درایران
قرارگرفته
است،اما اینکه"
کدام جنبه
ازگذشته
واقعا به
گذشته تعلق دارد
وعمرش به
سرامده است و
کدام جنبه به
زمان حال، به
ارزیابی
وانتخاب
بازیگران
امروزبستگی
دارد." (رجایی
، 26:1385)

و
درآخرپرسش
اساسی که
درکتاب "
غربزدگی " بدنبال
آن هستم " دلیل
اهمیت غرب
درهویت
ایرانی
ازدیدگاه
جلال آل احمداست."

درباره
جلال

جلال
آل احمد، در
یازدهم آذر
ماه 1302 شمسی، در
تهران و در
خانواده ای
مذهبی بدنیا
آمد. پدرش سید
احمد
طالقانی، از
روحانیان
برجسته زمان
خویش و  مورد
توجه علمای
بزرگی چون آیت
الله
بروجردی،
امام خمینی
(ره) و آیت الله
مرعشی نجفی
بود. جلال، پس از
دوره دبستان،
برای آموختن
زبان و ادبیات
عرب به مدرسه
خان مروی
فرستاده شد و
ضمن تحصیل ادبیات
عرب، در دوره
شبانه
دبیرستان
دارالفنون به
تحصیل ادامه
داد. او بعد از
پایان دوره دبیرستان،
در دانشگاه
ادبیات تهران
مشغول به
تحصیل شد و در
سال 1329، با خانم
سیمین دانشور
که از بانوان
اهل قلم بود،
ازدواج کرد ( میرعابدینی،
1377: 232).

آل احمد
درجوانی یعنی
درسالهای
اواخردهه  1940درحزب
توده فعالیت
داشت. پس
ازدوران کوتاهی
وقفه
درفعالیت های
سیاسی ،
باردیگرازطریق
حزب "نیروی
سوم" درجریان
ملی کردن صنعت
نفت به رهبری
مصدق رهبرجبهه
ملی درسالهای
اولیه دهه 1950(1330)،
درگیرمسایل
سیاسی شد. پس
ازکودتایی که
به کمک سازمان
سیا منجربه
سرنگونی مصدق
وبازگرداندن
سلطنت دراوت1953گردید،
دوره
دیگری
اززندگی اوکه
آل احمد بعدا
آن را "سکوت
اجباری" خواند،
آغازگردید،
اوهمچنین
متناوباً
درمدرسه  تربیت
معلم تهران به
تدریس پرداخت.
(یاد نامه
جلال،401:1378)

-
هنگام بررسی
اجمالی عوامل
سازنده و موثر
درشکل گیری
اولیه مبانی
تفکرات غرب
ستیزی جلال  آ ل
احمد، نخست
باید ازعامل مهم
مذهب یاد کرد.

مذهب
از مهم ترین دغدغه
های فکری آل
احمد است و او
در خصوص آن
نوساناتی در
زندگی خویش
دارد. جلال،
دوران کودکی و
نوجوانی را در
محیط مذهبی و
روحانی
خانواده سپری
کرد و در آغاز
جوانی، سخت
پای بند مذهب
بود. در سال 1322 در
مقطعی بحرانی
از زندگی،
رابطه اش را
با مذهب قطع و
بعد از آشنایی
با عالمان
بزرگی چون
حضرت امام
خمینی (ره) گرایش
خاصی به
روحانیت پیدا
کرد. او در دهه
آخر زندگی اش،
با بازگشتی
عمیق به مذهب،
به دفاع از
دین و دین
داری پرداخت و
دین را عامل
نجات جامعه
ایرانی
قلمداد کرد.

جلال
آل احمد را
بیش تر با غرب
زدگی می
شناسند، کتابی
که هیچ گاه
کهنه نمی شود
و در هر عصر و
دوره ای، برای
خواننده اش
ملموس است.
انچه او را در
آن سالها به
عنوان یک
داستان نویس
مطرح کرد ،
پرداختن وی به
محیطی بود که
تاکنون در
داستان نویسی
از درون نشان
داده نشده
بود. آل احمد
که در خانواده
ای مذهبی به
دنیا آمده بود،
تجربه های
زیست شده ی  خود را
در زمینه
نخستین
داستان هایش
قرار داد و با
نظر گاهی
مخالف موضع
هدایت به محیط
مذهبی پرداخت.
اگر زادگاه
روشنفکری
هدایت را
اشرافیت بدانیم،
خاستگاه
روشنفکری آل
احمد روحانیت است.
او ضمن به
سخره گرفتن
خشک اندیشی ها
( در داستان های
افطار بی
موقع, وسواس ,
سه تار, افتاب
میکوشید
رابطه ی خود
را با سنتها
حفظ کند.این
گرایش او
خصوصا در غرب
زدگی پس
ازسالهای 1340
منسجم تر میشود
و اساس تفکر
اجتماعی و
ادبی ا و را
تشکیل میدهد.
تهدیدی که از
سوی
امپریالیسم
متوجه اقتصاد
و فرهنگ ایران
است ، او را
وامیدارد که
به گذشته و
سنتها روی
آورد. او که هر
نوع موضع گیری
دیگر را نوعی
یاری به غرب
زدگی می دانست
برای مقاومت
در مقابل
عوارض استعمار،
دفاع از سنتها
را پیشنهاد
میکرد (میرعابدینی،254:1377).
هم چنین او
غرب زدگی را
مهم ترین
مسأله اجتماعی
ایران می
دانست و نخستین
ریشه های غرب
زدگی را روشن
می ساخت. آل احمد
وظایف
فرهنگیان و
دانشگاهیان
را گوشزد میکرد
و از تلخی ها و
عوارض غرب
زدگی سخن می
گفت و پس از
بررسی
نمودهای غرب
زدگی، به
ارائه راه حل
هایی برای
رهایی از آن
می پرداخت.

در
طول سالهای
دهه ی 30 ،
جامعه
روشنفکری
ایران آل احمد
را به دلایل
گوناگون مهم
می شمارد.
زیرا وی مانند
نخستین مرحله
آفرینش هنری
اش تنها یک
داستان نویس
نبود؛ مقاله
های اجتماعی
متعددی هم
مینوشت مانند
غرب زدگی. آل
احمد پس از
این کتاب
تاثیری
گسترده بر
جریان روشنفکری
دوران خود
گذاشت. و"
انگیزه ی خود
را ازنوشتن
کتاب غربزدگی
اینگونه بیان
میکند: آن
جوانک مذهبی
ازخانواده
گریخته واز
بلبشوی ناشی
ازجنگ و آن
سیاست بازی ها
سرسالم به دربرده
متوجه تضاد
اصلی
بنیادهای
سنتی، اجتماعی
ایرانی ها شد
با آنچه به
اسم تحول
وترقی- و در
واقع به صورت
دنباله روی
سیاسی واقتصادی
ازفرنگ
وآمریکا- دارد
مملکت را به
سمت مستعمره
بودن میبرد و
بدلش میکند به
مصرف کننده تنهای
کمپانی ها و
چه بی اراده
هم . وهم اینها
بود که شد
محرک "غرب
زدگی".( یاد
نامه جلال، 20:1378)

نظریه ای که
در غرب زدگی
پرورده شده از
نخستین سال
های این دهه
مشغله
ذهنی
نویسنده بوده
است. او در
تمام آثاری که
در فاصله ی
سالهای 48_1333
آفریده به
جستجو در علت
شکست سیاسی
اجتماعی هم
نسلان خود و
یافتن راه
چاره پرداخته
است. آل احمد
که با
سرخوردگی
ازحزب توده از
جامعه گرایی
بریده بود ،
به ماجراها و حادثه
های دیگری
پناه برد که در
آنها هم مطلوب
خود را نیافت (
میرعبادی، 1377: 302)

-
ادبیات،
دومین عامل
سازنده و
پراهمیتی است
که نقش
انکارناپذیری
درساختارشخصیت
غرب ستیز جلال
دارد.البته
منظور
ازادبیات
دراینجا مجموعه
های منظوم
ومنثورازبرترین
آثارادبی ایران
وجهان نیست.
بلکه درست
ترین تاریخ
هرملت است.
زیرا اساساً
جلال – ادبیات
را دنیایی
سرشارازصمیمیت
ها می داند.
دنیایی که نوعاً
دروغ نمی
گوید. چندان
که رسالت ادبی
خود راجهاد می
خواند، به قول
خودش جهاد با
بیسوادی، فضل
فروشی و فرنگی
مآبی، دغلی.... و
ازاین رو با کسانی
که همواره شعر
و نثر واصولا هنر
را بازیچه دست
خویش قرار
داده اند،
سرستیز دارد
ونیزروشنفکران
خود فروخته و
وابسته را به
باد انتقاد می
گیرد.

سرانجام
جلال ال احمد،
در غروب هفدهم
شهریور 1348، در
اسالم گیلان
در بین مردمی
که دوستشان داشت،
از دنیا رفت و
در مسجد
فیروزآباد
شهرری
به خاک سپرده
شد.

بحث  اصلی

کتاب
غربزدگی به
جزمقدمه و پیش
درآمدش 11 فصل دارد،
که ازمجموع 227
صفحه
متن غربزدگی
تنها حدود 90
صفحه آن به
طرح تاریخی
مسئله غربزدگی
که اساس آن
است اختصاص
دارد. وبقیه
وصفی است
ازوضع زمان به
عنوان
دنباله
اجتناب ناپذیرآن
سیرتاریخی .
اما به هرحال
اغلب مطالب
کتاب تاریخ
قرن 19 و20 ایران
را بررسی کرده
ونقش و اثر
بریتانیا
وآمریکا را
درآن جستجو می
کند. بنابراین
برای آوردن
دلیل نویسنده
برای ترجیح
بعد غرب و
تجدد درهویت
ایرانی با
همان 90 صفحه  اول
سروکار
داریم، که نوآوری
های اوست و به
قول خود او "
طرحی تازست "
ازتاریخ  و آن
بقیه حرف هایی
است عیان.

مشکل
نوشتن انتقاد
براین کتاب
این است که،
آدم نمی داند
ازکجا باید
شروع کند. چون
تقریبا همه
مطالب همه جا
آمده و با
وجود اینکه
کتاب فصل بندی
شده است نظمی
را که باید
درآن نمی توان
یافت.ازین
جهت، نقدی که
تابع سیرکتاب
باشد
همانگونه
پراکنده
خواهد بود. که
البته این خود
سبک نویسندگی
اوست.
بنابراین طبق
فصل های کتاب
ابتدا خلاصه
ای از آن را
ارائه کرده،
که همان
اندیشه های
نویسنده از
طرح مبحث غرب
وتجدد است، و
سپس درانتهای
هر4 فصل اول که
همان 90 صفحه
نخستین است
نقدها وشاهد مثال
هایی در تایید
اندیشه
نویسنده
آورده می شود.

1)
طرح یک
بیماری

دراین
فصل به تعریف
غربزدگی می
پردازد و در
تحلیل های
خویش،
غربزدگی را
نوعی مرض نظیر  وبا
زدگی یا بقول
آلبرکامو
طاعون می داند.
"غربزدگی می
گویم همچون و
بازدگی.....به هر
صورت سخن از
یک بیماری است.
" (آل احمد، 21:1375)
وتلقی جلال
ازغرب آنگاه
قوت و
استحکام  و
جامعیت می
یابد که آن را
با شرق مواجه
می سازد.
دراندیشه
جلال، غرب
وشرق درکلیت
موضوع، فاقد
مفاهیم سیاسی
و درحدود
جغرافیای
نامحدودهستند،
بلکه دربدو
امردو مفهوم
کاملا اقتصادی
به شمارمی
روند.

" غرب
در یک معنا
یعنی ممالک
سیر و شرق
یعنی ممالک گرسنه.
برای من دولت
آفریقای
جنوبی هم تکه
ای ازغرب است.
گرچه د رمنتهی
الیه جنوبی
آفریقا ست
واغلب ممالک
امریکای
لاتین جزو
شرقند. گرچه آن
طرف کره ی
ارضند.
"(غربزدگی/ص23)
جلال ما را
ازدسته ی دوم
میداند " واضح
است که ما
ازین
دسته ی  دومیم.
ازدسته ی
ممالک گرسنه.
(آل احمد،24:1375)

آل
احمد دریک
نگاه خصوصیات
غرب را
درثروت، قدرت،
علم وآبادانی
و تمدن تصور
می نماید
وخصوصیات شرق
غرب زده را
درفقر، ضعف،
جهل، ویرانی و...
ترسیم می سازد
و بالاخره
غربیان را
سازندگان و
صادرکنندگان
و شرقیان را
مصرف کنندگان
و
واردکنندگان
معرفی می
نماید." روزگار
ما دو دنیاست  یکی  در جهت
ساختن و
پرداختن و
صادر کردن
ماشین، و دیگری
درجهت مصرف
کردن و فرسوده
کردن و وارد
کردن آن.یکی
سازنده و
دیگری مصرف
کننده."( آل
احمد، 27:1375)

" نکته
مهم این است
که برای ما
ایرانیان
تجدد
نیزمانند
اسلام ازسوی
غرب به ایران
آمد
وایرانیان
درشکل گیری آن
نقش بارزی
ایفا نکردند و
درواقع
دریافت
کننده
آن بوده اند.
به جای
بازیگرشدن یا
به تماشاچی تبدیل
شدند و یا
مصرف کننده
صرف ماندند."(
رجایی، 162:1385) که
دیدیم همین
موضوع را جلال
نیزاشاره
میکند.

"
بنابراین
شناخت
ایرانیان
ازدنیای جدید
بسیارضعیف
است و
مهمترازآن
قلت منابع و
دردسترس
نبودن آنها،
نسل
امروزایرانی
برای استخراج
جنبه هایی
ازتجدد که
برای هویتش
مفید است با
مشکلات
متعددی
روبروست."(
رجایی،164:1385-163)

جلال
نیزمی گوید: " حرف
اصلی این است
که ما
نتوانسته ایم
شخصیت "
فرهنگی- تاریخی
" خودمان را در
قبال ماشین
وهجوم جبری اش
حفظ کنیم.
بلکه مضمحل
شده ایم. حرف
دراین است که
ما نتوانسته
ایم موقعیت
سنجیده و حساب
شده ای در
قبال این
هیولای قرن
جدید
بگیریم. تا
وقتی ماهیت و
اساس و فلسفه
تمدن غرب را
در نیافته ایم
همچون آن خریم
که در پوست
شیر رفت. و
دیدیم که چه
به روزگارش
آمد."( آل
احمد، 28:1375)" اینکه
ما تا وقتی
مصرف کننده
ایم.- تا وقتی
ما ماشین را
نساخته ایم-
غربزده ایم."(
آل احمد، 29:1375) غربزدگی
مشخصه دورانی
ازتاریخ است
که به مقدمات
ماشین یعنی به
علم جدید و
تکنولوژی
آشنا نشده
ایم."( آل احمد،
35:1375)

2)
نخستین ریشه
های بیماری

دراین
فصل به ریشه
های تاریخی
غربزدگی
درشرق می
پردازد. و
دلیل توجه ما
به غرب را " گریز
ازهند (مرکز)
میداند. و یا
فشار
بیابانگردهای
شمال شرقی ما
را به این سمت
میرانده است."
(آل احمد، 41:1375) وهمچنین
توجه به اسلام
راهم نیزخود
توجهی به غرب
می دانست. و
توجه ما را به
غرب دردو دوره
مقایسه می
کند:

تا
حدود سیصد
سال پیش که
ماهمیشه به
غرب احساس
حسادت
ورقابت
داشته ایم.

سه
قرن اخیرکه
احساس رقابت
جایش را به
حسرت ودرماندگی
وعبودیت
داده است.

درواقع
جلال ریشه های
غربزدگی
رادرخودباختگی
میبیند
ومعتقداست
براساس همین
خودباختگی
است که انسان
های غربزده به
جای احساس
رقابت به
احساس
درماندگی
مبتلا می شوند
ودرمقابل غرب
احساس بندگی
می کنند و
درنتیجه نه
تنها خود را
مستحق و یا
برحق نمی
دانند بلکه به
این باورمی
رسد که "... نفت
ما را می برند
چون حقشان است
و چون ما عرضه نداریم،
سیاستمداران
را  می
گردانند  چون
خود ما دست
بسته ایم.
آزادی را
گرفته اند،  چون
لیاقتش را
نداریم ...." (آل
احمد، 53:1375) جلال
دانه شیوع این
مرض را گسترده
ترمیداند ومعتقداست
برای اینکه به
جامعه غربزده
خویش اصالت
ببخشیم و خود
را مطرح سازیم
ونهایتا حیات
خویش را
بیابیم باید:
".... عین غربی ها
زن ببریم! عین
ایشان ادای
آزادی را
درآوریم! عین
ایشان دنیا را
خوب و بد  کنیم!
عین ایشان
لباس بپوشیم
وچیز بنویسیم!
و بالاخره شب
و روزمان وقتی
شب وروز است
که ایشان
تایید کرده
باشند."( آل
احمد،1375: 54-53)

ومیبینیم
رجایی هم این
مطلب را بیان
کرده است که "
مهمترین چالش برای
استخراج جنبه
هایی ازتجدد
یکسره آفرینش
های تازه ای
است
وایرانیان
آنقدرازاطمینان
خاطرواعتماد
به نفس
برخوردارنیستند
که " خودباور"
باشند.( رجایی،164:1385)

3)
سرچشمه های
اصلی سیل

- این فصل
به تحولات
صنعتی غرب
اشاره دارد.
وجلال دلیل آن
را در یک
بررسی تاریخی
این میداند که
" غرب مسیحی
در وحشت از
نیستی و
اضمحلال در
مقابل خطر
اسلام یک
مرتبه بیدار
شد و ناچار
نجات یافت."(
آل احمد،1375: 59)
واکنون را نوبت
ما میداند که
درمقابل قدرت
غرب احساس خطرکنیم.

- زمان های
توجه به غرب
را یکی زمانی
می داند که ایران
راهی برای
رسیدن به هند
وچین بود
ودیگری
زمانی است که
نفت خوزستان
به میان می
آید.

- وی
درریشه یابی
عقب ماندگی
های شرق،
آثاری ازمسیحیت
کاتولیکی می
یابدوبراین
باورست که غرب
مسیحی نقش
عمده ای در
شعله ور ساختن
بسیاری از جنگ
و گریز های
شرق داشته و از
آتش ویرانی
های مغول و
کشتار تیمور
هرگز جرقه ای
به دامن عالم
مسیحیت اصابت
نکرده است . و در
نتیجه گیری
چنین می
نویسد: " و اگر
بازهم شکی
دارید متوجه
باشید که درست
پنجاه سال بعد
ازفتح
قسطنطنیه به
دست مسلمانان
– حکومت صفوی
در اردبیل
تاسیس شد –
یعنی درست درپشت
سرعثمانی.
بهترین جا
برای فروکردن
خنجر. وآیا می
دانید یا نه
که
در"چالدران"با
قتل عام های
داخلی از دوسو
– خون نزدیک
به
500هزارمسلمان به
زمین ریخت؟!

گمان
نکنید که به دفاع
از ترکان
عثمانی
برخاسته ام.
نه . می خواهم بگویم
که بر اثر کم
خونی ناشی از
آنهاست که ما خاورمیانه
ای ها امروز
به چنین
روزگاری گرفتاریم.
" (آل احمد،1375:  69-68)

4)
نخستین
گندیدگی ها

در
این فصل به
بررسی تاریخ
تحولات
سیاسی در ایران
می پردازد. آل
احمد ریشه
های تاریخی
غرب باوری در
پیشینه
جامعه روشنفکری
ایران را در
مشروطه می
داند و نماد
این جریان را
در اشخاصی
چون میرزا
ملکم خان
مسیحی،
طالبوف
تبریزی و
سوسیال
دموکرات
قفقازی ذکر
می کند. وی
جریان مسلط
فرهنگی غرب
را در اعدام
شیخ فضل الله
نوری می داند
و در این زمینه
می نویسد : " ...
و به هر صورت
از آن روز بود
که نقش غرب
زدگی را همچون
داغی بر
پیشانی ما
زدند و من نقش
آن بزرگوار
را بر سر دار
همچون پرچمی
می دانم که به
علامت
استیلای غرب
زدگی پس از
دویست سال
کشمکش در بام
سرای این
مملکت
افراشته شد "
(آل احمد،1375: 78 ) وی
در ادامه،
شیخ شهید را
نه به عنوان
مدافع " مشروعه
" که به عنوان
مدافع کلیت
تشیّع
اسلامی معرفی
می کند. و
مشروطیت را
به عنوان
پیشقراول
ماشین که
روحانیت را
کوبید معرفی
می کند. به نظر
آل احمد در
تاریخ جدید
ایران علما
هرگز مانع
مؤثری در
مقابل غرب
زدگی نبوده
اند. او علما
را در قرن 19 و
انقلاب
مشروطه یک
نیروی ارتجاعی
به حساب می
آورد که با
تاکید بر
اختلاف میان
" مشروطه " و "
مشروعه " که
به نوبه خود
به قطب " بی
دینی " و "
دینداری "
مبدّل شد، با
انقلاب
مشروطه
مخالفت
ورزیدند.

دومین
مطلبی که در
این فصل به آن
می پردازد
واگذار شدن
امتیاز نفت
به انگلیس
ها  در
اوایل قرن
بیستم است و
دخالت
آمریکا در
نفت جنوب تا
زمان ملی شدن
نفت در سال 1329 و
داستان قیام
ملی 28 مرداد 1332
می باشد.
خلاصه
وابستگی
اقتصادی به
غرب در نظر
جلال عاملی
تعیین کننده
در بروز سایر
مظاهر غرب
زدگی به ویژه
در ابعاد
سیاسی –
اجتماعی و
فرهنگی است
که از آن به
حدّ اعلای
تظاهر به غرب
زدگی یاد می
کند و در این
زمینه چنین
می نویسد :

" حدّ
اعلای
تظاهرغرب
زدگی در زمانه
ما به این صورت
است که صنعت
غرب ما را
غارت می کند و
به ما حکم می
راند و سرنوشت
ما را در دست
دارد. پیداست
که وقتی
اختیار
اقتصاد و
سیاست مملکت
را به دست
کمپانی های
خارجی دادی او
می داند که به
تو چه بفروسد
و دست کم این
را می داند که
چه چیز را
نفروشد. و
البته برای او
که می خواهد
که فروشنده
دائمی کالا
های ساخته خود
باشد ، بهتر
این است که تو
هرگز نتوانی
از او بی نیاز
باشی. و خدا
زنده بدارد
معادن نفت را.
نفت را می
برند و در
مقابل هرچه
بخواهی به تو
می دهند. از
شیر مرغ تا
جان آدمیزاد.
حتی گندم. و
این داد و ستد
اجباری حتی در
مسائل فرهنگی
نیز هست. و در
ادب و سخن. "( آل
احمد،1375: 79-78 )

"
مهمترین عامل
در پس پشت
جریان های مهم
معاصر از جمله
انقلاب
مشروطیت ، نهضت
ملی و .. روشن
نبودن تکلیف
تعامل ایران
با تجدد و
جایگاه میراث
آن در زندگی
سیاسی ،
اجتماعی
ایران است " (
رجایی، 1385:  186)

همان طور
جلال هم در
غرب زدگی
اشاره می کند
که در جریان
مشروطیت ،
روحانیت به
جای مقابله با
غرب عقب نشینی
کرد .

" رو
حانیت که
آخرین برج و
باروی مقاومت
در قبال فرنگی
بود از همان
زمان مشروطیت
چنان در مقابل
هجوم مقدمات
ماشین در لاک
خود فرو رفت و
چنان در دنیای
خارج را به
روی خود بست و
چنان پیله ای
به دور خود
تنید که مگر
در روز حشر
بدرد. چرا که
قدم به قدم
عقب نشست . این
که پیشوای
روحانی طرفدار
" مشروعه " در
نهضت مشروطیت
بالای دار رفت
خود نشانه ای
از این عقب
نشینی بود "
(آل احمد،1375: 78-77)

" ایرانیان
و قهرمانان
تجدد خواهی در
ایران حل مشکلات
ایران را در
یک کلمه یعنی "
قانون " می دیدند،
بالاخره هم
مشروطه و
مشروطه خواهی
را در ایران
به راه انداختند.
ناموفقی در
این راه
ایرانیان را
دچار تسلیم
کرده و بر آن
داشت تا از
فرق سر تا نوک
پا غربی شوند "
( رجایی، 1385:  188- 189 )

و جلال این
غربی شدن
ظاهری را
اینگونه
توصیف می کند
:" به ضرب دگنک
لباس مردم را
متحد الشکل می
کنند و کلاه
نمدی را از سر
مردها بر می دارند
و حجاب را از
سر زنها . " (آل
احمد،1375: 86 )

" و در
ایران موج
حیرت در مقابل
قدرت غرب
جریانی را
بوجود آورد که
جلال آل احمد
نوع افراطی آن
را " غرب زدگی "
خوانده است " (
رجایی ، 1385: 189 )

در این 4
فصل دیدیم که
یک سیر تاریخی
غرب زدگی را
آل احمد بررسی
کرده است و از
این به بعد
موقعیت جامعه
ما را تشریح
می کند.

5)
جنگ تضادها

در این
قسمت به نظر
جلال یکی از
مظاهر عمده غرب
زدگی، به
خاطرجبربازار
و اقتصاد
نفتی، ناگزیر
به خرید و
مصرف ماشین
هستیم. در
تحلیل این مقوله
به شاخصهایی
می رسیم که در
زیر به برخی
از آنها اشاره
می شود :

روستا
گریزی و کنده
شدن از روستا
و مهاجرت به شهر
و عواقب آن،
که این را
حاصل غرب
زدگی ما می داند.

مسئله
آزادی زنان (
واجبات غرب
زدگی ) را
مطرح می کند
که " جز
تظاهر در
اجتماع به او
اجازه دیگری
نداده ایم در
نتیجه زن را
که حافظ سنت و
خانواده و نسل
و خون است به
ولنگاری
کشیده ایم "
(آل احمد،1375: 102 )

به
نظر او
افتراق بین "
مذهب " و "
حکومتِ با
تکیه برغرب
زدگی " نتیجه
ای جز انحطاط
ندارد. (حاکمیت
بی مذهبی و بی
دینی )

حاکمیت
عوام فریبی

احساس
خود باختگی و
بی هویتی

وابستگی
روز افزون
سیاسی دولت
ها به غرب

ایجاد
صنایع
وارداتی و
رکود صنایع
داخلی

6) راه
شکستن طلسم

در این فصل
آل احمد 3 راه
حل ارائه می
دهد :

مصرف
کننده ماشین
بمانیم . (
راهی است که
تا کنون
پیموده ایم )
که همان غرب
زدگی است.

بستن
درهای زندگی
به روی ماشین
و تکنولوژی و
روی آوردن به
رسوم و سنت
های ملی و
مذهبی.

به
اختیار در
آوردن ماشین.
چون ماشین
وسیله است نه
هدف در نتیجه
باید ماشین
را ساخت.

اگر ایران
می خواهد
استقلال
اقتصادی و
فرهنگی خود را
بدست آورد
باید فوت و فن
های ماشین را یاد
بگیرد و شکی
نیست که آل
احمد از راه
سوم طرفداری
می کند.

·
7) خری در
پوست شیر، یا
شیر علم ؟

در این فصل
آل احمد به
بررسی نشانه
ها و ویژگی های
انسان غرب زده
می پردازد که
برخی از علائم
آن اینگونه
است :

پادر
هواست /
خاشاکی بر روی
آب / بریده شده
از اجتماع و
فرهنگ و سنت /
بی رابط با گذشته
و بی هیچ درکی
از آینده / به
هر طریق که تربیتش
کنی شکل می
گیرد / هرهری
مذهب است: به
هیچ چیز
اعتقاد ندارد
اما به هیچ
چیز هم بی
اعتقاد نیست /
نان به نرخ
روز خور است /
تخصص ندارد :
از هر چیزی
مختصر اطلاعی
دارد. در واقع
نه شخصیت دارد
نه تخصص. فقط
ترس دارد ترس
از فردا / قرتی
است / چشم به
دست و دهان
غرب دوخته است
/ چیزی به
عنوان مسئله
نفت در این
ولایت نمی
شناسد / رهبر
غرب زده اصیل
نیست و ریشه
ندارد. گیج
است. از خود
اراده ندارد و
آب زیر کاه است.

·
8)
اجتماعی به هم
ریخته

در این فصل
به ویژگی های
جامعه غرب زده
می پردازد : که
" از نظر
اجتماعی و
اقتصادی
گرفتار
سازمانی نا هماهنگ
و درهم ریخته
است، ملغمه
ای  از
اقتصاد شبانی
و جامعه
روستایی و
شهرنشینی تازه
پا، با سلطه
قدرت های بزرگ
اقتصادی
خارجی، تراست
یا کارتل " (آل
احمد،1375: 159 )

خطر روستا
را وسوسه شهر
و وحشت از گذر
ایل و ... می داند
و خطر شهر را "
کنفورمیسم "
یعنی همه را
سر و ته یک
کرباس کردن می
داند.

به نظر
جلال ، جامعه
مدرن که ماشین
را می سازد تا
آن حد خطرناک
است که آدمی
را به خدمت
ماشین می
گمارد و در
جوامعی نظیر
ما که صرفاً
مصرف کننده
ماشین است،
این خطر دو
چندان می شود.
وی در همین
زمینه چنین می
نویسد :

" ... یک غربی
خدمتکارماشین،
دست کم از
دموکراسی هم
خبری دارد چرا
که حزب دنباله
ماشین است ولی
ما که حزب
نداریم از
اجتماعات
مذهبی مان هم
که مدارس روز
به روز می
کاهند و بعد
هم گرفتار حکومتی
از نوع عهد
دقیانوسیم. پس
اگر قرار باشد
به خدمتکاری
ماشین در
آییم
و همه سر و ته
یک کرباس
بشویم که دیگر
واویلا ! دیگر
نه اصلی می
ماند و نه
فرعی ... " (آل
احمد،1375: 165-164)

جلال یکی
از مشکلات
عمده این قبیل
جوامع را مسئله
دموکراسی می
داند و بر این
باور است که
حکومت ها فقط
دموکراسی نمایی
می کنند آن هم
صرفا برای
بستن دهان این
یا آن حریف
سیاسی خارجی
که باید وام
بدهد. وی معتقد
است که
دموکراسی
غربی به احزاب
متکی است و تظاهر
تنها به
دموکراسی
غربی یکی دیگر
از نشانه های
غرب زدگی است.

·
9 )
فرهنگ و
دانشگاه چه می
کنند ؟

در این فصل
آل احمد می
خواهد " از
دریچه فرهنگ
نگاهی به
اجتماع فعلی
ایران بیفکند.
" (آل احمد،1375: 177  )

هدف نهایی
فرهنگ را غرب
زده پروردن می
داند. و از نظر
فرهنگ ما را
به علف خودرو
تشبیه کرده است
و تنوع کار
مدارس را نوعی
خودرویی می
داند. و " تازه
در برنامه
مدارس هیچ
اثری از تکیه به
سنت ( هیچ جا
پایی از فرهنگ
گذشته ) هیچ
ماده ای از
مواد اخلاقی و
فلسفه و هیچ
خبری در آنها
از ادبیات "
(آل احمد،1375: 178)
نیست.

از دیدگاه
او دانشگاه هم
که باید " مرکز
زنده ترین و
برجسته ترین
تحقیقات علمی
و فنی و ادبی
باشد " (آل
احمد،1375: 180 )
اینگونه نیست.
ورشته های فنی
" فقط تعمیر
کنندگان خوبی
می سازد برای
مصنوعات غربی
"( آل احمد،1375: 181)
و کار اغلب
هنرمندان
دانشکده
هنرهای زیبا " مصرف
کردن رنگ و
بوم و شیشه و
آهن است. باز
یعنی مصرف
کردن مصنوعات
غربی "( آل
احمد،1375: 183) و
دانشکده
ادبیات "
تنها نبش قبر
کن " (آل احمد،1375:
184) می پرورد.
یعنی " در این
نوع دانشکده
ها از طرفی
عکس العمل مستقیم
غرب زدگی را
در گریز به
متن های کهن و
مردان کهن و
افتخارات
مرده ادبی و
رها کرده روز
حی و حاضر را
می توان دید و
از طرف دیگر
بزرگترین نشانه
زشت غرب زدگی
را در استنادی
که استادانش
به اقوال شرق
شناسان می
کنند "( آل
احمد،1375: 184)

" در زمینه
مسائل فرهنگی
و دانشگاهی یک
مسئله بزرگ
دیگر، مشکل
خیل فرنگ
رفتگان است یا
از آمریکا
برگشتگان . که
هر یک دست کم
کاندید وزارتی
بازگشته اند و
بیخ ریش
تشکیلات
مملکت مانده اند
" آل احمد،1375: 187)  و بعد
آل احمد می
گوید "
من گمان نمی
کنم تا وقتی
که محیطی
آماده کار آتی
آنها در این
ولایت فراهم
نشده است، در
بازگشت آنها
به وطن امید
به خدمتی باشد
" (آل احمد،1375: 189)
زیرا از فرنگ
برگشته ها نه
تنها از فرهنگ
ایرانی
بیگانه
گردیده بلکه
آگاهانه یا ناآگاهانه
به عوامل غرب
تبدیل شده اند
. در آخر راه
حلی ارائه
میدهد :

" به گمان
من اکنون دیگر
رسیده است وقت
آنکه برای تحصیلات
عالی با یک
نقشه مرتب و
مناسب با
احتیاجات فنی
و علمی مملکت
برای یک مدت
مثلا 20 ساله شاگرد
فقط به هند یا
ژاپن بفرستیم
و نه به هیچ جای
دیگر از فرنگ
یا آمریکا. و
اگر فقط به
این دو مملکت
می گویم به
این دلیل است
تا بدانیم که
آخر آنها با
ماشین چگونه
کنار آمدند و
چگونه تکنولوژی
را اخذ کردند (
به خصوص ژاپن )
و چگونه با
مشکلاتی که ما
فعلا دچارش
هستیم
کنارآمدند ؟
به گمان من
فقط در صورتی
که چنین طرحی
عملی شود یا
طرح هایی از
این قبیل ممکن
است با ایجاد
توازنی میان
شرق زدگی (!)
آسیا دیدگان آتی
و غرب زدگی از
فرنگ
برگشتگان
فعلی، به آینده
فرهنگ
امیدوار بود "
آل احمد،1375: 193)

·
10 )
کمی هم از
ماشین زدگی

در این فصل
جلال به
مشکلات غرب و
اجتماعات مترقی
" ماشین زده "
می پردازد . و
این که اکنون
غرب برای فرار
از ماشین زدگی
به " ملاک های
شرقی و
آفریقایی و
هنر و ادب و در
زندگی و اخلاق
" (آل احمد،1375: 207 )
پناه آورده
است . در
حالیکه ما
هنرهای خود را
فراموش کرده
ایم و به تمام
ملاک های غربی
متوسل شده ایم
" و آخر چرا
ملل شرق به
دارایی خویش
بیدار و بینا
شوند ؟ و چرا
فقط به این
عنوان که
ماشین غربی
است و ما از
اقتباسش
ناچاریم تمام
دیگر ملاکهای
زندگی غربی را
نیز بگیرند و
جانشین
ملاکهای زندگی
و ادب و هنر
خود کنند ؟ "
(آل احمد،1375: 208)

ودر
آخر راه حل
ارائه می دهد
و وظیفه فرهنگ
را اینگونه
بیان می کند
که " وظیفه
فرهنگ مدد
دادن است به
شکستن دیوار،
هر مانعی که
مرکز
فرماندهی و
رهبری مملکت
را در حصار
گرفته است و
آن را انحصاری
کرده است.
غرضم "
دموکراتیزه "
کردن رهبری
مملکت است
یعنی آن را از
انحصار این و
آن کس یا
خانواده
درآوردن ...
فرهنگ و سیاست
ما باید از
قدرتهای جوان
و تند و محرک
به عنوان
اهرمی
استفاده کنند
که تاسیسات
کهن را با همه
سنگین
باریشان به
طرفه العینی
از جا بر کند و
از آنها همچو
مصالحی برای
ساختن دنیایی
دیگر استفاده
کند. در این
دوران تحول،
ما محتاج به
آدمهایی
هستیم باشخصیت
و متخصص و
تندرو و
اصولی. نه به
آدمهایی که
انبان
معلومات بشری
اند یا همه
کاره اند و
هیچ کاره ... این
آدمها بوده
اند که تاریخ
ما را تا کنون
چنین نوشته
اند. دیگر
بسمان است. "
آل احمد،1375: 216)
خوشبختی غرب
در این است که "
در آنجا تقسیم
کار پیش آمد و
آنوقت متخصص
ها پیدا شدند
اما متخصصی که
غربی می پرورد
شخصیت به
همراه ندارد و
ما درست از
همین جا باید
شروع کنیم .
یعنی از اینجا
که متخصص باشخصیت
بپروریم " آل
احمد،1375: 217) اما
جلال می گوید
ما نه تنها
این کار را
نکردیم بلکه "
ما به اجبار
غرب زدگی به
جای شخصیت و
تخصص هر دو
هرهری مآبی را
گذاشته ایم و
غرب زده
پروردن را "  آل
احمد،1375: 217)

·
11)
اقتربت
الساعه

در آخرین
فصل کتاب آل
احمد با بررسی
کتاب های دیگری
چون طاعون "
آلبرکامو "
نمایش نامه
کرگدن " اوژن
یونسکو " و
فیلم مهر
هفتم
اثر "
اینگمار
برگمن " بیان
می کند که همه
" دلشکسته از
عاقبت کار
بشریتند. " (آل
احمد،1375: 227 ) " بشریتی
که اگر نخواهد
زیر پای ماشین
له بشود باید
حتما در پوست
کرگدن برود و
من می بینم که
همه این عاقبت
های داستانی
وعید ساعت آخر
را می دهند که
به دست دیو
ماشین ( اگر
مهارش نکنیم و
جانش را در شیشه
نکیم ) در
پایان راه
بشریت، بمب
ئیدروژن نهاده
است " (آل
احمد،1375: 227 )

·
نقد
و بررسی

بیش از
چهار دهه از
طرح " غرب زدگی
" جلال آل احمد
می گذرد . این
عنوان از
ابتدا
مخالفان و موافقان
بسیاری داشت.
دفاع آل احمد
از کلیت تشیّع
به ویژه ستایش
او از شیخ فضل
الله نوری سبب
شد تا جامعه
روشنفکری ما
هیچگاه به طرح
مسئله " غرب
زدگی " روی خوش
نشان ندهد. البته
برخی از آنان
تا آنجا که آل
احمد از منظر سیاست
و اقتصاد
مسئله شرق و
غرب را مطرح
می کرد با او
مخالفت
چندانی
نداشتند . اما
مشکل از آنجایی
شروع
شد که آل
احمد می خواست
ریشه های غرب
زدگی را نشان
دهد. و نیز
راهی برای
گریز از غرب
زدگی. اگر آل
احمد برای
مبارزه با غرب
از مفاهیم
اسلامی مدد
نمی جست شاید
همدلی شبه
روشنفکران را
نیز بر می
انگیخت . اما او
روشنفکری
پراگماتیست
بود. برای او
تعریف و تمجید
روشنفکران و
منتقدان
چندان مهم
نبود . او می
دانست در
جامعه ای
زندگی می کند که
صورت غالب
مردم آن در
ساحت اسطوره
به سر میبرند.
و با زبان
روشنفکری سخن
گفتن هیچ
حاصلی در پی
نخواهد داشت.

در واقع
اصل مطلبی که
آل احمد مطرح
می کند این است
که : او طرح "
غرب زدگی " را
مخالفت با غرب
- به دلیل غرب
بودن ! – و یا
مقاومت در
برابر
تکنولوژی و ماشین،
که از غرب می
آید نمیداند،
چرا که هیچ دروازه
ای از جهان را
به روی ماشین
بسته نمی بیند
و تکنولوژی را
ابزار دقیق
کار و زندگی
قرن بیستم می
داند. اما گله
وی از انتقال
بی رویه ماشین
و مصنوعات
غربی به شرق
مصرف کننده
است و دیگر
اینکه اختیار
تمامی این
معاملات و
مبادلات نیز
بر عهده غرب
است. که همه
چیز را در این
رابطه و
معامله تعیین
می کند و حتی مانع
از فراگیری و
آموزش جوامع
عقب مانده می
شود.

از تعریف و
تمجید که
بگذریم به
مشکلاتی در
نگاه آل احمد
می رسیم :

1.
اولین
مشکل آل احمد
در کارش
تعاریف اوست
از غرب و شرق :
اگر مقصود از "
غرب " تمام
ممالکی هستند
که به صنعت دست
یافته اند و
این تعریف
مثلا شامل
ژاپن و سوئد
هم می شود،
آیا مجموعه
این کشورها با
راه و رسم ها و
ایدئولوژی
های مختلف خود
بر روی کشورهای
دسته دوم
تاثیر یکسانی
دارند که آن
را می توانیم "
غرب زدگی "
بخوانیم ؟ آیا
اثر سیاسی،
اقتصادی،
تاریخی و
فرهنگی انگلستان
و آمریکا و
فرانسه بر روی
ما – مجموعه اقوام
و مللی که به
شکلی از اشکال
مقهور آن قدرتها
شده اند –
همان بوده است
که ژاپن و
سوئد و ... داشته
اند ؟ پاسخ
روشن است. اگر بخواهیم
روابط دو گروه
کشورهای
صنعتی و غیر صنعتی
را بر مبنای
اقتصاد توضیح
دهیم ( که باید بدهیم
) باید گفت که
محتوی رابطه
اقتصادی میان
این دو گروه
لزوما رابطه
غالب و مغلوب
نیست. بسا که
رابطه کشور
صنعتی
قدرتمندی با
یک کشور کم
رشد معین
رابطه ای
عادلانه باشد
و با کشو
دیگری بر عکس.
بنابراین
آنچه که " غرب
زدگی " خوانده
می شود عوارض
فرهنگی و
اخلاقی تسلط
اقتصادی و
سیاسی است که
ملت های سه
قاره آسیا،
آفریقا و
آمریکای
لاتین را از
بسیاری جهات
به صورت زواید
و تئابعی از
متغیر قدرت
های جهانی در
آورده و الاّ
هرگونه رابطه
ملتی صنعتی با
ملتهای غیر
صنعتی را نمی
توان رابطه
استعماری
دانست.

2.
برداشت
تاریخی آل
احمد در این
کتاب بسیار
سرسری،
شتابزده و در
عین حال
جسورانه است.
بنابراین می
بینیم که آل
احمد در طرح
تاریخی مسئله
ما و غرب،
دچار یک
اشتباه
تاریخی مهم می
شود و آن
اینکه مسئله
را در تمام
طول تاریخ
رابطه ما و
غرب، مانند
جنگ های
صلیبی، مسئله
تنازع میان
اسلام و
مسیحیت می
انگارد و گویا
مسئله
استعمار را
چنین تلقی می
کند که غایت
آن این است که
پاپ روم پشت
پهلوان اسلام
را به خاک
برساند. او سر
رشته مسئله را
از دوران
صفویه می گیرد
که در آن دوره
تشیّع مذهبی
رسمی شد و ما
از " کلیت
اسلامی" که
عثمانی ادعای
سردمداری و
خلافتش را
داشت، بریدیم.
آل احمد در
این استنباط
غرب را کلّیت
یکپارچه ای می
انگارد که با "
کلیت اسلامی "
ما درافتاد و
آن همه
تقاضاها،
جنگها و کشمکش
ها را که در
غرب، به ویژه
میان پاپ و زمامداران
کشورها، وجود
داشت نادیده
می گیرد. ( پاره
کردن تکفیر
نامه پاپ توسط
لوتر )

مسئله
تنها این است
که در یک سوی
دنیا انقلاب صنعتی
واقع شد و کفه
تعادل قدرتها
را به کل بر هم
زد و در واقع
مسئله نه
مسئله اسلام و
مسیحیت، بلکه
مسئله دنیای
دست یافته به
تکنولوژی در
برابر دنیای
واپس مانده،
دنیای مولد کالا
و سرمایه
اضافی در
برابر دنیای
مفتوح آن اضافات
است. اگر این
انقلاب
صنعتی، مثلا
در چین یا در
هند رخ داده
بود آن وقت ما
شرق زده یا
چین زده می
شدیم(!) و حالا
که در غرب
ظهور کرده غرب
زده شده ایم،  زیرا
که از جمع جهات
تحت تسلط
فرهنگ و تمدنی
از این طرح
قرار گرفته
ایم. و در
انتها به پاسخ
پرسش آغازین
خود می رسیم
که چون عنصر
تجدد و غرب در
فرهنگ ، دین و
سیاست و
اقتصاد ما
نفوذ کرده است
و ما ظواهر آن را
که از دیدگاه
آل احمد غرب
زدگی می نامد
می بینیم دلیل
اهمیت این
عنصر از دیدگاه
آل احمد در
هویت ایرانی
را می توان به
خوبی درک کرد
همانطور که
خود گفته است :

"حرف
اصلی این دفتر
در این است که
ما نتوانسته ایم
شخصیت"
فرهنگی-تاریخی"
خودمان را در
قبال ماشین
وهجوم جبری اش
حفظ کنیم.
بلکه مضمحل شده
ایم. حرف
دراین است که
ما نتوانسته
ایم موقعیت
سنجیده و حساب
شده ای درقبال
این هیولای قرن
جدید بگیریم.
حرف در این
است که ما تا
وقتی ماهیت
واساس و فلسفه
تمدن غرب را
در نیافته ایم.
و تنها به
صورت و به
ظاهر ادای غرب
را در می آوریم
– با مصرف
کردن
ماشینهایش –
درست  همچون
آن خریم که
درپوست شیر
رفت. و دیدیم
که چه به
روزگارش آمد."(
آل احمد،1375: 28)

·
نقش
تجدد در هویت
ایرانی

به نظر من
تجدد عنصری
وارداتی بوده
است و وقتی هم
وارد شده به
هیچ عنوان
بومی سازی
نشده است، در
نتیجه این
بزرگترین
مشکلی است که
برای ما ساخته
است. بدون
مقدمه، بدون
پیش زمینه با
یک التقاط  وحشتناک
وارد شده است
ودلایل آن را
می توانم
اینگونه بیان
کنم که :

1) تجدد
بدلیل اینکه
از طریق دربار
وارد شده است
و چون مردم
خود را از جنس
آنان نمی
دیدند(فره ایزدی)
در نتیجه تجدد
را مخصوص شاه
ودرباریان می
دانستند.

2)چون
روحانیت در
مقابل تجدد
ایستاده است
در نتیجه عامه
مردم نیز در
مقابل تجدد می
ایستند، زیرا
عنصر هویت
دینی دراینان
بسیار پر رنگ
است.

3)چون تجدد
پاسخی به نیاز
ما نبوده است،
بلکه پاسخی
بوده که
نیازساز ما
شده است
وبدلیل پر رنگ
بودن عنصر
هویت دینی در
ایران ،می
بینیم که روحانیون
خودشان را به
تجدد تحمیل می
کنند.

بنابراین
من تجدد را
عنصر هویتی
ایران نمی دانم
، زیرا تجدد
باید عناصرش
(تکنولوژی و
همراه با آن
حقوق مدنی ) با
هم آمیخته شود
تا معنای اصلی
اش را بدهد.
این تجدد
بخاطر جذابیت
ها وسرعتش،
تنها ظاهرش به
ما رسیده است.
و ما تازه داریم
استفاده از
وسایلی را که
شاه خریداری
کرده بود
رایاد
میگیریم! این
یعنی اینکه ما
هنوز درجزء
اول تجدد که
همان تکنولوژی
است مانده ایم
وشاید به ظاهر
دارای حقوق
مدنی ای چون
حق رای نیز
باشیم ، اما
مفاهیم آن در
ما وجود
ندارد. وباز
تاکید میکنم
که این تجدد
تنها ظاهرش به
ما رسیده است
ونمی توان آن
را عنصری
هویتی تلقی
کرد.

·
منابع

1.
غرب
زدگی / جلال آل
احمد / زیر نظر
شمس آل احمد /
چاپ سوم/ 1375 /
انتشارات
فردوس / تهران

2.
مشکله
هویت
ایرانیان
امروز ( ایفای
نقش در عصر یک
تمدن و چند
فرهنگ ) / فرهنگ
رجایی/ چاپ
سوم / 1385/ نشر نی /
تهران

3.
یادنامه
جلال آل احمد /
علی دهباشی /
چاپ اول /1378/ نشر
به دید / تهران

4.
صد
سال داستان
نویسی ایران /
حسن میر
عابدینی / جلد
اول و دوم / 1377 /
نشر چشمه /
تهران