دانشکده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

بررسی عناصر
هویتی اندیشه
نوسازی در ایران

در کتاب: اندیشه
نوسازی در ایران.
نوشته دکتر تقی
آزاد ارمکی

مریمالسادات
حسینی

[email-masked]

کارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي

موضوع:
خلاصه و نقد
کتاب های با
موضوع هویت ایرانی

زير نظر
دکتر جوادي
يگانه

بهمن 1385

● اطلاعات
کتاب شناختی:

آزاد ارمکی،
تقی، 1379. اندیشه
نوسازی در ایران،
تهران،
دانشگاه
تهران

مقدمه

آیا ایرانیان
میدانند«که»
هستند و کجا میخواهند
بروند برای
پاسخ به این
پرسش به مقاله
معروف ارنست
رنان با عنوان
ملیت چیست؟
گرفته شده
است:«یک ملت یک
روح است یعنی یک
اصل ذهنی/
اخلاقی. دو
مقولهای که
در واقع پشت و
روی یک سکه
هستند این روح
و این اصل
ذهني و اخلاقي
است به زندگی
مشترک خود
ادامه دهد. یعنی
اینکه میخواهد
ارزشهای میراثی
را که به شکل یک
کلیت به ارث
برده است حیات
و تدام بخشد.
به نظر
نگارنده ایرانیان
از این دو
جنبه
برخوردارند.
از يك سو
يرانيان ملتي هستند
كه از ميراثي
بسيار غني
برخوردارند.
از سوی دیگر
به نظر میرسد
که نسل جوان
امروز ایرانی
قصد دارد در
جهان جدید نقشی
فعال ایفا
کند. برای ایفای
نقش فعال و
تبدیل شدن به
عنصر مولد در
عرصه و روند
تمدن سازی در
درجه اول باید
نسبت به این میراث
غنی آگاهی
داشت و آن هم
حاصل نمیشود
مگر به این
پرسش پاسخی
داده شود که
شاخص یا گروه
ایرانی کیست و
چه تعریفی از
خود
دارد.(رجايي 1382،
ص 13).

هویت چهار
منبع و آشخور
دارد: الف) ایران.
ب) دین اسلام. ج)
سنت. د) تجدد.

الف) از آنچه ایران
خوانده میشود
دو مقوله از 1-
فردیت
عارفانه. 2-
تساهل و باز
بودن. ب) از آیین
و دین اسلام
دو مقوله. 3-
وجدانیت. 4-
برابری در
قبال قانون. ج)
از میراثی که
در میان ما
سنت بوده است
دو مقوله. 5-
اعتدال. 6-
معرفت و جوانمردی.
د) و از تحول
مهم و کارساز
بشری قرون اخیر
که با واژه
تجدد تعریف میشود
دو مقوله: 7- فردیت
مسئول. 8- آزادی
معقول: اینها
هشت مقولهای
هستند که در
شکل دادن به
هویت یک ایرانی
راسخ برای بازیگری
و ایفای نقش،
کارساز و مؤثر
خواهند
بود.(همان
منبع، ص 3)

نکته مهم برای
ایرانیان این
است که تجدد نیز
مانند اسلام
از سوی غرب به
ایران آمد و
باز مثل اسلام
که ایرانیان
در شکلگیری
آن نقش بارزی
ایفا نکردند،
در شکل دادن
به تجدد نقشی
نداشتند و در
واقع دریافت
کننده آن
بودند. اما
برعکس نقشی که
آنها در
سرگذشت اسلام
و در قدمهای
بعدی و در معقول
نمودن و حتی
تبدیل آن به
تمدنی مولد و
جهانی نقش
بارز
بازی کردند و
در حوزه تمدنی
اسلامی به بازیگران
عمده تبدیل
شدند، در قبال
تجدد به تعبیر
برخی از از
مشاهدهگران
به حیرت
افتادند و به
جای تحلیل
نامه به نوشت
حیرت نامه
اشتغال ورزیدند(رجایی
1382 صفحه 162)

مهمترین
چالش همیتی ایرانیان
ارائه قرائتي
بومی از تجدد
است. هم چنین ایرانیان
برای بازیابی
سهم تجدد در
هويتشان
تجربهای
طولانی
ندارد.(رجایی 1382
صفحه 163)

خصوصیات
کتاب

کتاب انتخاب
شده در سال 1379 به
چاپ رسیده و
به دلیل مقتضایات
بحث توسعه در
ایران و دلایل
عقبماندگی
کشور بعد از
سالها از
ورود مدرنیته
نويسنده
اقدام به
نگارش این
مطالب کرده
است.

کتاب اندیشه
نوسازی شامل 5
فصل است. در
فصل اول تجربه
توسعه در ایران
با بیان
چارچوبهای
توسعهای در
جهان و ایران
مطرح شده. فصل
دوم جامعه
شناسی جامعه
شناسی توسعه
به تاریخچه مفهوم
توسعه، تعریف
مفاهیم و بیان
نظریههای
وابستگی سیستم
جهانی و نظریه
نهادی
پرداخته و زمینههای
بحران جامعه
شناسی توسعه
در ایران را بیان
کرده است. فصل
سوم: تطور اندیشه
نوسازی شامل،
مراحل اندیشه
نوسازی در ایران
با توضیح دورههای
مختلف و معرفی
اندیشمندان
اصلی است. فصل
چهارم: رویکردهای
توسعهای در ایران،
به بیان و توضیح
سه رویکرد
توسعهای میپردازد.
فصل پنجم:
پارادایم
توسعه نیافتگی
در ایران را بیان
میکند و دیدگاهها
و موانع متعدد
بر سر راه
توسعه را شرح
و بسط میکند.

این کتاب به
ارائه تحلیل
جامعه شناختی
از وضعیت حوزه
نوسازی و
توسعه در ایران
پرداخته و به
زمینه نقد ارزیابی
و تصحیح روشها
و مباحث را
فراهم کرده
است. سوال
اساسی که من
در این کتاب
به آن میپردازم:
چگونه دیدگاههای
نوسازی در ایران
شکل گرفت و
دلایل عدم
موفقیت آن چه
بود؟

فصل
اول: تجربه
توسعه در ایران

از آنجا که
اندیشه توسعه
و نوسازی از
غرب وارد ایران
شده در ابتدا
به چارچوبهای
توسعهای در
جهان میپردازیم.
چارچویهای
توسعهای و
وضعیت داشتهاند:
1- تجویزی 2-
توصيفی.

چارچوبهای
توسعه در
گذشته بیشتر
تجویزی بودهاند
این چارچوبها
عموماً از
پارادایمهای
موجود در علوم
اجتماعی
متأثر بودهاند
پاردایمهایی
که بایستی به
نوعی تکامل تک
خطی باشند یا
متکی بر نوعی
ایدئولوژی
زدگی(آزادارمکی،
1379،ص10)

نظریههای
مارکسستی که
در ایران به
کاربرده میشد
بیشتر جنبه
تجویزی داشت
در عین حال
نظریههای
نوسازی نیز
مورد توجه بود
در اواخر دهه 40
آغاز دهه 50 شیوه
مسلط نگرش
مارکسیستی در
ایران بودند
مرحله اول
توسعه بیشتر
تجویزی و
مرحله دوم بیشتر
توصیفی است
دهههای 1960 و 1970
با غلبه نظریههای
مارکسیستی و
نوسازی تجویزی
توام است.
درحالی که در
دورههای جدید
با شکست رویکردهای
تجویزی بیشتر
توجه به واقعیتها
و موقعیتها
معطوف شده
است(آزادارمکی،
1379، ص11)

در بررسی
توسعه در ایران
با دو تلقی
اصلی روبرو
هستیم: 1- تلقی
حرفهای و
کارشناسانه. 2-
تلقی ایدئولوژیک
از حیث زمانی
تلقی ایدئولوژیک
در بدو امر
مطرح شد ولی
پس از جنگ
جهانی دوم با
فروکش کردن
مسائل حاد سیاسی
رویکرد حرفهای
سلطهی بیشتری
یافت تا این
که در اواخر
دههی 40 مجدداً
تلقی ایدئولوژیک
محبوبیت بیشتری
یافت. در تلقی
حرفهای بیشتر
مسائل پیرامون
برنامهریزی
وارزیابی
برنامهای
بوده است در
تقابل تلقی
حرفهای رویکرد
ایدئولوژیک
انقلابیون و سیاستمدارانی
قرار داشت که
کل این روند
را مورد شک
قرار دادند. پیش
فرض بنیادی رویکرد
ایدئولوژیک
نفی برنامهریزی
کارشناسانه و
اتکا به
مجموعهای از
تلقیهای سیاسی
و ایدئولوژیک
بود. به عنوان
نمونه بیشتر
صاحبان نفوذ سیاسی
و فرهنگی در این
رویکرد به
رفاه تودهای
برابری
اقتصادی، و
سلب مالكيت
خصوصي توجه
نمده و آن را
از اصلي‏ترين
اصول
ايدئولوژيك
مورد نظر تلقي
كرده‏اند
روشنفكران
مذهبي از قبیل
ال احمد و شریعتی
در این گروه
قرار دارند. این
در حالی است
که در تلقی
حرفهای
افراد در دفاع
از سیاستهای
دولت به نادیده
گرفتن موقعیتهای
اجتماعی و
فرهنگی جامعه
پرداختهاند.
حاصل این نوع
رویکرد ایدئولوژیک
فرار سرمایهدار
از کشور و فقر
شده است. در ایران
ایدئولوژیزدگی
عرصهی توسعه
بیشتر از طریق
دانشگاهها و
محافل
روشنفکری یعنی
منتقدان دولت
صورت گرفته و
بیشتر درصد
الگو برداری
کورکورانه
ازکارهای
کشورهای خارجی
بودهاند.
صاحبان ایدئولوژی
کمتر به واقعیتهای
بیرونی چشم
دارند و در
مقابل ارزشهای
ایدئولوژیکشان
را اصل میشمارند.
در عوض اصحاب
ديدگاههای
حرفهای
توسعه غم عملی
نشدن طرحهایشان
را بیشتر میخورند
تا غم مردم و
ارزشها و
واقعیتها را.
محوریترین
صورت مسئله
غفلت از تاریخ
و تحولات
اجتماعی
فرهنگی جامعه
در گذر زمان
به عنوان عمدهترین
منبع و ظرف
توسعه بومی
است.

به نظر میآید
در ارزیابی
واقعیت عینی
توسعه در ایران
دو اتفاق صورت
نگرفته: 1- بحث
بنیادی و نظری
معطوف به
توسعه وجود
نداشته است زیرا
مدعیان نوسازی
بیشتر سیاستمدار
بودند تا
دانشمند. 2-
اتفاق جدی
توسعهای در ایران
بیشتر بحرانزا
بوده است تا
تحول ساز.

نوسازی در ایران
بیشتر دولت
محور بوده است
و چون از طرف
نخبگان حکومتی
مطرح شد. تحول
در ساختار سیاسی
مطرح بوده
است. پس از
نوسازی سیاسی
نوسازی حقوقی
به شکل تحول در
ساختار اداری
و قانونی هم
چنین تحول در
ساخت و آموزش
و فرهنگی مورد
توجه قرار
گرفت پس از
شکست در نوسازی
آموزشی، توجه
به نوسازی
اقتصادی محوریت
یافت که با
شکلگیری
بحران نفتی
راه به جایی
نبرد. در نهایت
اندیشهی
توسعهی چند
جانبه با شکلگیری
جنگ ایران و
عراق مطرح شد.

فصل
دوم: جامعه
شناسی جامعه
شناسی توسعه

جامعهشناسی
در عین حال که
زاییده مدرنیته
هست یکی از
ريشه‏ها و
عناصر آن به
شمار میرود
با توجه به
قرابت ورود
مدرنیته و
جامعهشناسی
در ایران میتوان
ملازمهی
معنایی و زمانی
بین این دو در
ایران را نیز
مشاهده نمود  به نظر
میآید در
مرحلهی اول
نظریهای که
در جریان
توسعهی ایران
چه به لحاظ
عملی و چه به
لحاظ نظری به
آن توجه شده
نظریهی
نوسازی بوده
است که توسط
روشنفکران در
حوزههای سیاسی
و مدیریتی
مطرح شده
بعداً نظریهی
وابستگی بود
که برای تبیین
توسعه یافتگی
و نیافتگی
جامعه ایران
مورد استناد
قرار گرفت. دیدگاه
منتقدان مذهبی
توسعه در ایران
را میتوان در
چارچوب نظریهی
وابستگی کلاسیک
و جدید قرار
داد. در بحران
توسعه دو نوع
عوامل تأثیرگذار
بودند نوع اول
معطوف به شرایط
داخلی بود و
نوع دوم معطوف
به شرایط خارجی
بود شرایطی از
قبیل بحران
زدگي مفهوم
توسعه در سطح
جهانی.(همان
منبع‏، ص 18)

تاریخچه
مفهوم توسعه: در دوران جدید
توسعه به معنای
شیوهها و
برنامههای
تسلط انسان بر
طبیعت و دخالت
او در طبیعت
قلمداد میگردید.
پس از آن
ابداع و نوآوری
در قالب
تکنولوژی
مطرح شد و سپس
غلبه تكنولوژی
بر انسان. پس
از جنگ جهانی
دوم به بحث در
مورد نحوه دستیابی
به وضعیت بهتر
و بهبود شرایط
اقتصادی و رشد
کشورهای تازه
به استقلال رسیده
پرداختند.

هدف پنهان
مدعیان توسعه
در جهان غرب
برای توسعه
جهان سوم بیشتر
سیاسی بود تا
علمی یا کمک
به آنها. نظریههای
توسعه در آغاز
در حوزه
اقتصاد مطرح
شدند و رشد
کردند و سپس
با تعریف مجدد
وارد رشته
جامعهشناسی
و سیاست فرهنگ
شدند.

تعریف مفاهیم: از نوسازی
تعاریف متعددی
ارائه شده
است. آدام
اسميت مفهوم
نوسازی را
آنقدر وسیع
گرفته که همه
تحولات را
شامل میشود
به عبارت دیگر
نوسازی به عنوان
فرایندگذر
جامعه از
ساختار سنتی
به جدید را
شامل میشود.

حوزه
نظری نوسازی
دربردارنده
چندین عنصر
اساسی است.1)
مدل تولید.2)
نظریه تکامل
اجتماعی.3)
موانع برای
توسعه مدل تولید
و نظریه تکامل
بیان کننده
روند توسعه یافتگی
در جهان غرب
است و دیدگاه
سوم موانع توسعه
یافتگی قابل
انطباق به
جهان توسعه نیافته
است.

نوسازی ریشه
در دیدگاه
اقتصادی رشد
دارد. در اثر
به کار بردن دیدگاه
اقتصادی رشد
در جوامع جهان
سوم این نکته
حاصل شد که
تئوریهای
موجود نیز در
جهت توضیح
موقعیت و رشد
سرمایهداری
در غرب به کار
گرفته میشود
تا کشوری
توسعه نیافته.
مک لوپ رشد
اقتصادی را
عبارت میداند
از کاربرد
منابع تولیدی
به نحوی که
موجب رشد
بالقوه و
مداوم درآمد
سرانه در جامعه
میشود در حالی
که توسعه
اقتصادی را نتیجه
وضعیتی میداند
که بین کاربرد
عوامل اقتصادی
و تکنولوژی
هماهنگی وجود
داشته
باشد.(همان منبع،
ص 25)

توسعه در دیدگاه
نوسازی به
مرحلهی
انتقالی از
جامعهی سنتی
به صنعتی
اطلاق گردیده
است. اساس طرح
انتقال جامعه
از مرحلهی
ساده به پیچیده
گذر از یکسانی
به تنوع و تمایزپذیری
است بدین معنی
که جامعهی
اولیه در
بردارنده
روابط یکسان و
همانند افراد
با کمترین
تخصص و تقسیم
کار است در
حالی که جامعه
جدید متکی بر
تمایزپذیری و
تفکیکپذیری
است. دیدگاه
مارکسیستی به
تغییر در
ساختار
اقتصادی
جامعه،
روابط، شیوهی
تولید توجه
کرده است در این
دیدگاه جامعهای
در روند توسعه
قرار دارد که
در حال
تحول‏ساختاری
از مرحله
فئوداری یا پیشین
فئودالی به
سرمایهداری
قرار داشته
باشد. دیدگاههای
دیگری چون دیدگاه
وابستگی و دیدگاه
نظام جهانی
بوجود آمدند
که متأثر از
مارکسیستاند
و دیدگاه نهادی
متأثر از نظریه
نوسازی است.

دیدگاه نظریه
وابستگی: در این
دیدگاه دلایل
اصلی عقب
ماندگی جهان
سوم به ساختار
نظام سرمایهداری
ارتباط داده
شده است بدین
معنی که توسعهی
نظام سرمایهداری
موجب توسعه نیافتگی
کشورهایی میشود
که در مرحله پیش
سرمایهداری
هستند.

نظریه سیستم
جهانی: اساس این
نظریه نحوه‏ي
شکلگیری سیستم
اقتصادی جهانی
است. بدین معنی
که این سیستم
در قرن 15 بر اثر
بحران در نظام
فئودالی از سه
طریق گسترش
جغرافیایی،
تقسیم کار
جهانی و روابط
بین دولتها
بوجود آمده
است. سیستم
اقتصاد جهانی
متشکل از سه
بخش مرکزی،
اقماری و نیمه
اقماری
است.(همان
منبع، ص 28)

نظریه نهادی:
این نظریه به
موثر بودن نقش
سازمانها و
نهادهای
اجتماعی در
امر توسعه
اقتصادی،
اجتماعی توجه
دارد و با
وجود چندگانگی
درتعریف
توسعه، تأکید
بر مسائل
اقتصادی وجه
مشترک همه دیدگاههاست.

جامعه شناسی
توسعه در اثر
توسعه علم
جامعه شناسی
به مسائل و
مشکلات کلان و
ساختاری در
چارچوب توسعه
نیافتگی جهان
سوم مطرح گردیده
است. در جامعه
شناسی توسعه
وجوه اشتراک و
اختلاف جامعه
توسعه نیافتگی
و توسعه یافته
مد نظر قرار
گرفت.

گفتمان
توسعه: سرمایهگذاری
برای گذر از
بحرانهایی
که دچار آن میشد
در پي دستیابی
به مدلی در
چارچوب توسعه
بود تا
بتوانند نظام
بینالمللی
را به منظور
فروش کالاهای
بیشتر و بهرهگیری
مناسب تر از
امکانات
هماهنگ سازد.
با توجه به تحولات
عمده در
ساختار
اجتماعی و
اقتصادی و سیاسی
جهان مسئلهای
پیش آمد که بر
پایان یافتن
گفتمان توسعه
تأکید داشت.
استدلال اصلی
در پایانپذیری
مباحث توسعه
بر چندین امر
بر میگردد: 1-
با اضمحلال
نظام اتحاد
شوروی دو گانگی
کلاسیک شرق و
غرب که پیش
فرض اساسی در
گرایش به
توسعه بودن از
بین رفته است. 2-
شکست نظریه
رشد و توسعه
جهان سوم(سرعت
کم رشد در بین
کشورها) . 3-
کشورهای صنعتی
به عامل
بازدارنده
توسعه کشورهای
توسعه نیافته
مبدل شدند. 4- به
جای باز توزیع
ثروت اساس
مبادلات و
روابط بین
کشورها و ملل
را با توزیع
مخاطرات تشکیل
داده است.
فرانک که از
مدعیان اصلی
نظریه چپگرایی
توسعه بود در
شرایط جدید از
اولین مدعیان
بیاعتباری
گفتمان توسعه
است. او به بیاعتباری
کلیت حوزه
جامعه شناسی
توسعه توجه
کرده و مدعی
است مباحث
توسعه دچار
بحران و توسعه
نیافتگی است
جامعه شناسی
توسعه نیز به
لحاظ روش
شناختی در ضعف
و نارسایی به
سر میبرد.(همان
منبع، ص 34)

به طور کلی میتوان
عوامل متعددی
را بوجود
آورنده بحران
در جامعه شناسی
توسعه ایران
نام برد:
توسعه در ایران
بیش از اینکه
بر اساس نیازهای
واقعی طرح شود
بر اساس اهداف
سیاسی از طرف
مدیران دولتی
طرح گردیده و
زمینههای
وابستگی را
فراهم کرده
جامعه شناسی
توسعه
نتوانست
مشکلات عمدهای
چون تحولات
جمعیتی و شهری
و ... را حل کند.
توسعه امری بین
رشتهای است،
فقدان سازمانی
که وظیفه پیوند
دادن امر
توسعه را از حیث
روش شناختی و
نظری با شاخههای
دیگر علوم
اجتماعی بر
عهده بگیرد از
دیگر بحرانهای
توسعه است. هم
چنین برنامههای
توسعهای در ایران
بیشتر اقتصادی
و جمعیتی بودهاند
تا اجتماعی و
فرهنگی و
برنامهریزان
توسعه بیشتر
مدیران و سیاستمداران
بودهاند تا
دانشمندان
جامعهشناسی
در توسعه در ایران
ایدئولوژی
زده شده و بیش
از اینکه توضیح
علمی در مورد
روند توسعه نیافتگی
باشد و
راههای
درست توسعه یافتگی
را بیان نماید
ابزاری در توجیه
وضعیت سرمایهداری
و سوسیالیزم
در قالبهای
متعدد آن شد و
شکلگیری جریانهای
راست و چپ در
نهایت به
تزاحم ایدئولوژیها
منجر شد. این
حوزه در ایران
حوزهای نوپا
و نظری است تا
تجربی از اینرو
کمتر در پی
شناسایی شاخصهای
اجتماعی در
توسعه ایران
است. از
مشکلات عمده
نداشتن توافق
بر سر تعریف
توسعه است .
تعریف متعدد
در توسعه و
تقابل آنها
نوعی تورم
مفهومی را در
پی داشت. شکست
پارادایم
نوسازی در
کشورهای جهان
سوم و به طور
خاص ایران به
منزلۀ بحران
در امر توسعه
و مسايل آن
است.(همان
منبع، ص 40)

فصل
سوم: منظور
اندیشه نوسازی
در ایران

روند اندیشه
نوسازی در ایران
از بدو آشنایی
با غرب است. تا
قبل از جنگ
جهانی دوم
شناسایی
امکان پذیری
تفسیر و توسعه
از طرف
متفکران
اجتماعی
معطوف به
جوامع صنعتی
بوده است پس
از جنگ جهانی
دوم ضرورت
بازسازی
کشورهای تخریب
شده اروپا
مسبب ایجاد
بحث و گفتگو
دربارۀ
نحوه‏ي توسعه
اینگونه
کشورها گردید
اصلیترین
مسئله‏ي مطرح
در بحث نوسازی
نیاز سرمایهداری
جدید در گسترش
حوزههای تولید
و مصرف
کالاهاست.

مراحل
اندیشه نوسازی
در ایران: مرحلهی اول
مصادف با دو
دورهی آشنایی
و یکسان انگاری
است که در اثر
آشنایی ایران
با غرب از طرق
گوناگون آغاز
میشود در دورۀ
دوم یکسان
انگاری غرب با
نوسازی است که
بیش از آشنایی
است در این
دوره عمل در
عرصههای
متعدد اجتماعی
و فکری بر
اساس تقلید آن
چه در غرب است
دنبال میشود
در مرحلهی
دوم دورههای
متعدد وجود
دارد در این
مرحله که به
منزلهی
گسترش نوسازی
به طور عملی و
سپس نظری میباشد
با نوسازی
حکومتی و
اتوبانی و
اداری روبهرو
هستیم. در
مرحلهی سوم
ما با تلاشهایی
برای تعریف
موقعیت به
لحاظ نظری
روبه رو هستیم
در حوزۀ ادبیات
هنر، نقد،
روزنامهنگاری
و دانشگاه این
رویکرد شکل
گرفته و به
حوزه سیاسی و
حکومتی نیز
سرایت نموده
است. در مرحلهی
چهارم جریان
ستیز با نوسازی
دنبال میشود
که در حد نقد سیاسی
و ایدئولوژیک
باقی میماند.
در مرحله پایانی
با نقد و نظر
علم و کارشناسی
و ایدئولوژیک
روشنفکران و سیاستمداران
ایرانی نسبت
به مدرنیته
روبه رو هستیم.(همان
منبع، ص 48)

مرحله
اول: دوره
آشنایی در اثر
ارتباط ایرانیان
با غرب آغاز میشود.
اکثر مورخان سرآغاز
این برخورد را
دوره صفویه میدانند
رفت و آمد
سياحان و
بوجود آمدن
روابط تجاری
به شکل اقتصادی
و بازرگانی از
عوامل آشنایی
ایران بود.
شکست ایران در
جنگ در روسیه
در دوره قاجار
و تلاش عباس میرزا
در جهت ساخت
کارخانه توپ و
اسلحه سازی،
جلب مهاجران
اروپایی و جلب
معلمان روسی و
انگلیسی برای
تدریس در
دارالفنون از
دیگر عوامل
آشنایی بود.

سومین گام در
زمینه شناسایی
ضعفها و قوتهای
کشورها به دست
سياحان و
سفرنامه نویسان
غربی بود که
به جمع‏‏آوری
اطلاعات در
مورد مسائل سیاسی
و فرهنگی گرایش
داشتند.

مسافرت
پادشاهان
قاجار و سیاستمداران
به غرب اغلب
آنها را
شيفته‏ي غرب میکرد.
و در بازگشت
به دفاع از
نوسازی توام
با از خود بیگانگی
سیاسی
واجتماعی میپرداختند.
راه پنجم ایران
شناسی در غرب
بود و
مستشرقان دو
رویکرد
داشتند رویکرد
اول که بیشتر
علمی بوده و
رویکرد دوم بیشتر
سیاسی و ایدئولوژیک
و غرب مدارانه
بوده که بر
اساس مطالع سیاسی
و غرض ورزی به
جمع آوری
مطالب و ارزیابی
آن پرداختهاندو
گسیل دانشجو
به خارج و
بازگشت آنها
و انتخاب مدیران
از میان آنها
در اواخر قرن 13
و 14 عاملی اساسی
در نوگرایی
علمی به شمار
میرود. از
آنجا که
دانشجویان از
طبقه متوسط
جامعه بودند
باعث دگرگونی
ساختار طبقاتی
جامعه ایرانی
در دوره
پهلوانی اول و
دوم شدند.
روزنامهنگاری
نیز راه توسعه
علمی و اجتماعی
را فراهم کرد
وباعث نوسازی
ادبی و فرهنگی
شد. ترجمه
سفرنامهها و
زندگی بزرگان
غرب زمینه
الگو برداری
از تحولات غربی
را در میان سیاستمداران
ایرانی بوجود
آورد نکات ذکر
شده از عوامل
آشنایی ایرانیان
با اندیشه
نوسازی
بود(همان
منبع، ص 69)

در دوره دوم یعنی
یکسانی نوسازی
با غربی شدن
به علت آشنایی
سطحی نسبت به
غرب بدون ورود
به بنيانهای
نظری و معرفتی
و فلسفی آن زمینه
غربگرایی در
حوزه فکری، سیاسی،
اداری و نظامی
را فراهم
ساخت. این نوع
آشنایی زمینه
کژ فهمی از
غرب و نارسایی
در الگو برداری
آن شد.

1) روشهای
نوسازی در این
دوره: توسعه
در این دوره
از نظر مفهومی
و معنایی
گسترش زيادی یافت
برای دست یابی
به مفهوم
توسعه دو نوع
تلقی متأثر از
دو نوع موقعیت
اجتماعی و فکری
وجود داشت 1-
تلقی
روشنفکران که
متوجه ابعاد
مفهومی، ارزشی
و فلسفی توسعه
بود. 2- تلقی
برنامهریزان
که بیشتر
متوجه ابعاد
اجرایی بود.
افرادی چون
عباس میرزا
راز توسعه را
غرب میدانست
و خواستار
نوسازی نظامی
بود اما ملکم
جان معتقد بود
غرب با ترقی
از یک جهت با یک
بخش از جامعهاش
به شرایط جدید
دست نیافته
است بلکه ترقی
همه جانبه
بوده. اما در
کل بیشتر
نوسازی در
شبکه ارتباطی یا
تصحیح راهها یا
تأسیس مراکز
آموزشی و
درمانی بود و
در عرصه سیاست
توسعه در قالب
قانون خواهی و
آزادي مطرح
شد. 2- مبانی اندیشه
نوسازی، اندیشه
جدید مطرح شده
پس از آشنایی
با غرب بر
اساس چندین
اصل طراحی شد:1/
نوع رابطه با
غرب: محوریترین
مسئله در نزد
روشنفکران ایجاد
ارتباط میان
سنتهای
اجتماعی با
رهاوردهای جدید
غرب بود. در این
میان عدهای
سعی داشتند
داشته‏ها را
با آمدهها
امتزاج کنند. 2/
پذیرش مشروعیت
غرب: در این
دروه در بیشتر
عرصهها غرب و
به عنوان منبع
مفید تحول و
بهبود تلقی
گردید. درک
نادرست از غرب
و دلایل پیشرفت
آنها از سه طریق
وارد ایران شد
اول از طریق سیاستمداران
و مدیران
جامعه که
متأثر از
سياحان و
مستشماران خارجی
بودند دوم بواسطه
مسافران از
خارج برگشته و
سوم مسافرت
شاهان به
غرب(همان
منبع،ص 81)

3/ فهم نادرست
از غرب: که به
واسطه سياحان
خارجی و یا
ترجمههای
ناقص از مطالب
دست دوم غرب
شناخت نادرستی
بوجود آمده
بود ودر آخر
ضرورت در
نوسازی فکری و
علمی از مؤلفههای
مهم در این
دوران است.

مرحله دوم: که به دو دوره
نوسازی سیاسی
و حکومتی و
دوره نوسازی
اتوبانی تقسیم
میشود. در
دوره اول
روشنفکران
قاجار و
مشروطه از
انتخابات
قانون برای نفی
استبداد حمایت
میکردند همت
اصلی این
افراد در
اصلاح ساختار
و حکومتی و سیاسی
بود زیرا راه
بالا بردن
کارایی حکومت
را در اصلاح
روابط درونی
آن میدانستهاند.
روش این افراد
مقاومتی در
درباریان
بوجود آورد و
موجب حذف آنان
از عرصه سیاسی
شد.(همان
منبع، ص 86)

در واقع در این
دوره مشکل اصلی
وجود
دولتمردان
مستبد نیست و
شاهان قاجار
به بر پا کردن
مجلس مشورتی
اشتغال
داشتند بلکه مسئله
اصلی در
ساختار فرهنگی
جامعه بوده که
مستبد پرور میباشد.
در این دوران
افراد تحصیل
کرده در غرب
به اهمیت
آموزش توجه
نمودند اما
باز به علت
تأکید بر حواشی
تا بنیادها
تلاش انها بینتیجه
ماند. دوره
دوم که از
انقلاب
مشروطه اغاز و
تا سقوط پهلوی
اول ادامه
دارد نوسازی
ساختمانی و
نوسازی شهری میباشد
که بدون
ملاحظه موقعیتهای
فرهنگی و
اجتماعی و تاریخی
و معماری
شهرها انجام میشد
و مبتنی بر یکسانی
سیمای شهرهای
ایران با سیمای
کشورهای غربی
بود. نتیجه این
نوع نگرش شکلگیری
توسعه
اقتدارگرایانه(ناسیونالیزم
افراطی) است
که توسط افرادی
چون رضا خان
به شکل گیری ایرانی
گری مبتنی بر
باستانی گری
دنبال میشود
نوآوری در
عرصه ادبیات
به صورت آرام
آرام و اصلاح
به جای حذف
سابقه تاریخی
و ادبی ایران
بود و بیشتر
نقد ادبیات
درباری و دولتی
پرداختند
محمدعلی جمالزاده
میل به سادهنویسی
و واقعگرایی
داشته و معتقد
به ترجمه آزاد
از کتب بود.
صادق هدایت دید
بسیار بدبینانهای
به مدرنیسم
داشت او اولین
گام در اصلاح
فرهنگی را جمعآوری
و دسته بندی
خرافات
دانسته و سپس
با بیان ریشههای
پیدایش و
توسعه خرافات
در ایران
اصلاح و امکان
پذیر دانسته
تعارض آشکار
در اینست که
از یک طرف به
نقد سنت و دین
پرداخته و از
طرف دیگر مدرنیته
را نیز به
چالشکشانده
است. نتایج این
مرحله به شکل
ورود ادبیات و
فرهنگ به عرصه
مدرن و محوری
شدن مسائل
مردم بود در
ضمن به پالایش
فرهنگ ایرانی
از خرافه پرستی
منجر شد. از دیگر
نتایج دیگر میتوان
تزریق اندیشه
ضدیت با اسلامگرایی
را نام برد. در
این مرحله هیچ
نظریه مستقل
توسعهای به
جز الگو قرار
دادن آنچه در
بعضی از
کشورهای
اروپایی در جریان
بود مشاهده نمیشود.(همان
منبع،ص 58)

مرحله سوم: در این مرحله
توسعه به
عنوان اولیترین
مسئله نظری و
عملی برنامهریزی
در ایران مورد
توجه قرار
گرفت نوسازی
در این مرحله
سه روند با
جهتگیری
متفاوت را
دنبال میکند
در روند اول
که دنباله
مرحله دوم
است. تلاش میشد
تا عرصه توسعه
صبغه‏ي سیاسی
و ایدئولوژیک
به خود گیرد.

کتب سیاسی
منتشر شده که
بر هیجان ایدئولوژیک
و احساسی ایران
دامن میزد. در
روند دوم
مسئله اصلی
عبارت بود از
نوسازی سیاسی،
اجتماعی و
فرهنگی که هدف
آن نوسازی
اقتصادی به
شمار میرفت و
عامل این
نوسازی دولت
بود. در روند
سوم توسعه در
این دوران
انطباق نظریات
و دیدگاههای
مطرح در غرب
با شرایط ایران
بود در این
دوره تعریف نظری
موقعیت نوسازی
مورد نظر قرار
گفت که باعث
تزاحم آرا شد.
دراین دوره
افراد یا خود
را وابسته به
دولت نشان میدادند
که نمایانگر
قبول رویکرد
راست‏گرایانه
بود یا جز
روشنفکران چپ
گرا بودند که
کمتر فرصت شناسایی
روند توسعه در
ایران را
داشته و بیشتر
به تکرار
آموختههای
نظری متأثر از
مارکسیسم میپرداختند.(همان
منبع، ص 105)

این گروه بر این
نکته تأکید
داشتند که
وابستگی درایران
ساختاری شده
است. نقادی
حوزه روشنفکری
راست گرایانه
و چپ گرایانه
را درآثار خلیل
ملکی، جلال آل
احمد و علی شریعتی
میتوان دید.
آنها در طرح
روشنفکری مستقل
به رابطه نظر
و عمل انقلابی
جهت گیری تودهای
در مقابل جهتگیری
حکومتی«بومگرایی»
در مقابل غربگرایی
توجه نمودند
که البته این
حوزه نیز کمتر
به تحلیل علمی
از واقعیتها
پرداخته
است(همان
منبع، ص 106)

مرحله چهارم:
مرحلهی ستیز
با نوگرایی: در اين مرحله
نوسازی در عمل
شروع شده بود
و نوسازی دولتی
از بالا به پایین
اقتدارگرایانه
بود. مسئلهی
اصلی در این
دوران تزاحم بین
سنت و مدرنیته
است. افرادی
از قبیل آل
احمد معتقدند
که مدرنیته
است که عامل
تزاحم با سنت
میشوند نه
بالعکس زیرا
شرایط ایجاد
شده تحت عنوان
نوسازی در ایران
بدون ملاحظه زیر
ساختهای
فرهنگی و تاریخی
مورد توجه
قرار گرفت در
این دوره آن
چه مورد نقد و
بررسی قرار
گرفت بعضی از
نمودهای مدرنیته
بود تا مبانی
واصول مدرنیته
در این افرادی
نظیر هدایت،
جمالزاده،
علوی بادیدگاهی
ایجابی نسبت
به مدرنیته
نگاهی میکردند
در مقابل آل
احمد، شریعتی
مطهری رویکردی
سلبی داشتند.
در این مرحله
نوسازی سرعت بیشتری
یافت و مطلوبیت
سیاسی و اداری
پیدا کرد و این
نتیجه حاصل شد
که توسعه نیافتگی
کشورهای جهان
سوم ناشی از
ساختار سنتی این
کشورهاست.(همان
منبع،ص 112)

از اندیشمندان
اصلی این دوره
چندین
روشنفکر را میتوان
نام برد: 1- خلیل
ملکی در پی
نقد کمونیست
شوروی و سرمایهداری
آمریکایی بود
و زمینههای
اندیشهی غرب
ستیزی در عرصههای
سیاسی را
فراهم کرد. او
نیروی جدیدی
به نام«نیروی
سوم» در هدایت
جامعه معرفی
نمود. که
مشخصه عمده این
نیروی سوم
تعارض با غرب
و شرق بود و
حاصل این شکلگیری
رویکرد ستیزگونه
نسبت به غرب
نشد.(همان
منبع،ص115). 2- جلال
آل احمد از
جمله کسانی که
در میان
روشنفکران
دشمنان زیادی
دارد او نظریهی
اجتماعیاش
را به نام
غربزدگی عرضه
کرد و در آن
بازگشت به خویش
را مطرح نمود.

او
چهارزادگاه
روشنفکری را بیان
میکند:
زادگاه اشرافیت،
روحانیت،
طبقه جدید شهری
و مالکان. او
که به نقادی
روشنفکری
روحاینت
پرداخته برای
بازگشت به سنت
بازبینی در این
عرصه را ضروری
یافته به
عبارت دیگر آل
احمد بازگشت
به سنت و تاریخ
را بدون تفسیر
مجدد از آنها
ممکن نمیداند.(همان
منبع، ص118)

3- مطهری و شریعتی
ازمنظر اسلامی
به مبانی و
اصول مدرنیته
پرداختهاند
و به طراحی
نظامی جدید
فکری تحت
عنوان جهان بینی
اسلامی توجه
نمودهاندو
تفاوتی که این
دو دارند از حیث
نحوه برخورد
با مبانی مدرنیته
و اسلام و ایدئولوژی
جایگزین است.
شریعتی بیشتر
به عناصر تاریخی
اجتماعی
پرداخته در
حالی که مطهری
بر مبنای فلسفی
و عقلانی مدرنیته
و اسلام توجه
نموده. برخی
منتقدان شریعتی
را از
سردمداران جریان
غرب ستیزی در
ایران میدانند.(همان
منبع،ص 123)

مرحله پنجم:
مرحله نقد و
طرح جایگزین بیشتر
متأثر در تلقی
روشنفکران آمریکای
لاتین نسبت به
توسعه بود این
نقدها به دو
شکل بود از
نقد علمی و
طرح جایگزین 2
مرحله هویت یابی
آنچه از دانش
توسعه برای ایرانیان
به ارمغان رسید
توضیح ریشههی
توسعه نیافتگی
است تا ارائه
مدل در روند
بازسازی یا
گامی به جلو،
در حالی که در
غرب بیشترین
سهم در بیان
راههای دستیابی
به توسعه است.
تجربیات
توسعه نیز در
ایران به موفقیت
دست نیافتهاند.

روشنفکران
ملی، مذهبی و
چپ نیر نقادی
غرب در زمینه
هویت یابی
پرداخته و
توسعه بر اساس
محوریت غرب و
سرمایهداری
را زیر سوال
بردهاند.(همان
منبع، ص 128)

فصل چهارم: رویکردهای
توسعهای در ایران

اصحاب توسعه
در این سطح به
سه گروه تقسیم
میشوند: 1- مدعیان
عملی توسعه: این
گروه معتقد به
امکان پذیری
توسعه در ایران
بود(همان
منبع،ص 132)

مدل اصلی
توسعه این دیدگاه
بر مبنای حرکت
از وضعیت سنتی
به مدرن است. این
گروه بازگو
کننده آراء و
نظرات در غرب
هستند و
اعتقاد اندکی
به انطباق و
سازگاری آراء
با وضعیت مشخص
ایران دارند و
گرایش اندکی
به نقد مبانی
توسعه دارند
اکثر آنها
متأثر از نظریه
توسعه اقتصادی
آدام اسمیت
هستند. با اینکه
بر توسعه کلاسیک
تأکید دارند
بایستی رویکرد
آنان را رویکردی
ارتجاعی در اندیشه
توسعه دانست.
زیرا بیشتر
افراد در این
گروه بدون
توجه به تجربه
ایران و جهان
که متکی بر
توسعه اقتصادی
بود به طرح
مباحث گذشته
پرداختهاند.

2- مدعيان
سلبی توسعه: این
گروه توسعه در
ایران را به
لحاظ شرایط
ساختاری
موجود ممکن نمیدانند.
و آنچه تاکنون
انجام شده را
وابستگی یا
عقب ماندگی
تعریف میکنند.
زیرا زیرساختهای
مناسب طراحی و
اجرای توسعه
در ایران وجود
نداشته
است.(همان
منبع، ص 137)

چهار گروه
وجود دارند که
هر کدام عوامل
متفاوتی را در
عدم توسعه یافتگی
ایران تعیین
کننده میدانند:

1/ گروهی که به
عوامل خارجی و
بیرونی توجه
کرده و چون
توسعه را امری
غیربومی میدانند
آن را بوجود
آورنده مسائل
و مشکلات ناخواسته
در جامعه به
شمار میآورند
این گروه را
که میتوان
گروه سنتی در
حوزه توسعه
دانست نتیجه
نوسازی در غرب
زدگی و وابستگی
میدانند. 2/ این
گروه به موانع
تاریخی و
معرفتی توسعه
نیافتگی
اشاره کرده و
مدعیاند
بدون تغییر در
ساختار معرفتی،
فکری جامعه
روند توسعه
شکل نخواهد
گرفت. 3/ این
گروه به موانع
اجتماعي،
سياسي و
فرهنگي انگشت
مي‏گذارند و
فقدان تحولات
لازم در
زمينه‏ي
آموزش را به
عنوان
عمده‏ترين
مانع توسعه صرفي
مي‏كنند. 4/ گروه
چهارم
مدافعان جدید
دیدگاه نوسازی
اقتصادی و سیاسی
مطرح در دهههای
1980 -1960 غرب هستند و
رویکردهای چپ
گرایانه و
متأثر از
مارکسیسم
دارند این
گروه بر ماهیت
توسعه وابسته
در ایران با
توجه به نقش
عوامل خارجی
تأکید نمودهاند(همان
منبع،ص 139)

3/ مدعیان
توسعه ايجابي:
گروه سوم
امکان توسعه
را مشروط بر
تحقق عواملی و
حذف عوامل دیگر
دانستهاند
اکثریت افراد
این گروه
توسعه را از
ضروریات دنیای
مدرن میدانند.
مدعیان توسعه
ایجابی مشروط
به لحاظ اینکه
چه نوع تلقی
را از توسعه
موجه میدانند
متفاوتاند.
همچنین به
تحقق عوامل
خاص به عنوان
پیش شرط‏های
متعدد از قبیل
شرایط سیاسی
اجتماعی و
اقتصادی در
تحقق توسعه
معتقدند(همان
منبع، ص 141) در
مجموع این
افراد فرهنگ
را مقدم بر
توسعه اقتصادی
میدانند.

فصل پنجم:
پارادیام
توسعه نیافتگی
در ایران

آنچه
موافقان و
مخالفان
توسعه با یکدیگر
توافق دارند
اعتقاد به این
امر است که
شناخت موانع
توسعه راهی به
سوی توسعه است

موانع بسیاری
برای توسعه در
ایران وجود
دارد که در زیر
به آن شاره میشود:

1/ موانع
طراحی یا
برنامهای
توسعه: روند
طراحی توسعه یکی
از آنهاست در
طراحی توسعه
در ایران
تاکنون زوایای
ممکن توسعه پیشبینی
نشده و امکان
انعطاف پذیری
طرح در شرایط
متفاوت و در
برخورد با
موانع نادیده
گرفته شده
است. طراحی بایستی
با ملاحظه همه
مولفههای
اجتماعی و
فرهنگی جامعه
باشد.

2/ موانع
اجتماعی
توسعه: شامل
مولفههای
متعددی است:
الف) منابع
سازمانی: عدم
تناسب
زمان‏هایی که
طراحی،
كنترل،
ارزيابي
جريان توسعه
را بر عهده
دارند، با
اهداف توسعه
يكي از موانع
است. و بعمل سوم
بر علت
وارداتي بودن
استراتژي
توسعه سازمانهاي
عهده‏دار
توسعه در نقش
مانع عمل
مي‏كنند.

براي رفع
موانع
سازماني
بايستي در جهت
تفكيك اهداف،
كاركرد و
سازماندهي و نقش
هر يك در
برنامه‏هاي
توسعه‏اي
تلاش نمود(همان،
منبع: ص 146)

3- تمركز گرايي:
تمركز گرايي
كه عامل
شكل‏گيري بوروكراسي
ناتوان و
گسترده در
ايران بوده است.
موجب مشاركت
كمتر افراد و
گروههاي
داوطلبانه در
روند توسعه
شده است.
تمركز گرايي
در دوران خاص
بحران يا جنگ
موثر است. ولي
در شرايط
طبيعي سياست
عدم تمركز گرايي
مي‏توانند
زمينه مناسبي
در توسعه باشد.

ج/ طبقات
اجتماعي: عدم
تعيين ساختار
طبقاتي جامعه
يكي از موانع
توسعه است.
سازمان
طبقاتي جامعه
بايستي بر
اساس اهداف و
نيازهاي
توسعهاي
طراحي گردد.

د) افزايش
جمعيت: عده‏اي
افزايش جمعيت
را مانع توسعه
ميدانند
آنچه نقش و
سهم جمعيت را
در توسعه
تعيين ميكند
مولفههاي
اقتصادي و
فرهنگي جامعه
است.

3/ موانع سياسي
توسعه: فقدان
تناسب ميان
اهداف سياسي
دولتها و
نيازهاي
واقعي جامعه
مانع ديگري در
روند توسعه
جامعه است
بيشتر دولتهاي
ايران در پي
پاسخ به
نيازهاي
گروههاي ذينفع
ميباشند كه
اين امر موجب
تعارض در
جامعه است(همان
منبع، ص 148)

4/ موانع
معرفتي توسعه:
عدم امكان
پذيري نوسازي
به دليل شرايط
معرفتي و علمي
موجود در
ايران است
ورود به عصر و
انديشه جديد
نياز به انقلاب
علمي و معرفتي
دارد.

نتيجه گيري:
ميتوان گفت
كه نوسازي
امري وارداتي
غربي و متأثر
از سرمايهداري
و معارض با
سنتهاي
اجتماعي بوده
است و با ورود
به ايران در قالب
ايدئولوژي
تجلي يافته
است و در نزد
روشنفكران و
سياستمداران
به ابزار
برخورد با سنتهاي
اجتماعي و
فرهنگي ايران
بدل گرديده است.

نتيجهگيري

انديشه
نوسازي با
توجه به
وارداتي بودن
آن و عدم
آمادگي
ايرانيان در
پذيرش آن
زمينه بحرانزدگي
و در نهايت
عقب ماندگي تا
توسعه و تحول
را فراهم
ساخته است علت
اصلي اين
وضعيت دوگانه ناشي
از فقدان
نقادي علمي از
مدرنيته و
ورود به دوره
جديد بود.

اولين مرحله
نوسازي كه در
اثر رابطه
روشنفكران
سياستمداران
و تجار ايراني
با غرب شروع
شده در صدد آن
بود كه ورود
غرب به ايران
را ميسر سازد.
در اين مرحله
بسياري از
تحصيل كردهها
مسافران تجار
و ... در قالب
نوگرايي مدعي
بودند كه
نوسازي بايد
در عرصه‏
سياسي- بيشتر
اداري- و سپس
نظامي انجام
گيرد آنها به
امكان نوسازي
در ديگر عرصهها
بيتوجه
ماندند.(همان
منبع، ص 150)

در مرحله دوم
نوسازي ايران
افزون بر
عواملي قبلي،
وارد مرحله
جديدتري در
عرصهي سياسي
و اداري شد.
زيرا پس از
جريان انقلاب
مشروطه جامعه
ايران با
نابساماني
ساختاري روبرو
گرديد.

بسياري از
روشنفكران و
سياسيون و
روحانيت و مردم
نسبت به
شعارهاي
سياسي كه دعوت
به آزادي و
تجدد ميداد‎‏‏،
بياعتنا شده
وبه همگرايي
ملي در چارچوب
حكومتي مقتدر
تن دادند.

مرحله سوم و
چهارم نوسازي
كه مصادف با
حاكميت محمدرضا
شاه و پهلوي
دوم و سپس
جمهوري
اسلامي است.
نوسازي وارد
عنصرهاي
جديدي چون
اقتصاد،
فرهنگ و سياست
نيز شد.
برنامهريزي
جامع در دوره
پهلوي دوم كه
با اهدافي چون
تغيير
درساختار كلي
جامعه
روستايي و
شهري در قالب
برنامه
اصلاحات ارضي
بوده گامي
عمده در اين
جهت به شمار
ميرفت عمدهترين
ديدگاهي كه در
عرصه نوسازي
ايران در سطح
نظر و عمل
غلبه پيدا
نمود ميتوان
تحت عنوان
پارادايم
توسعه
نيافتگي ناميد(همان
منبع،ص 152)

نقادي
فرهنگي
اجتماعي
توسعه
اقتصادي در
قالب غرب زدگي
و يا بازگشت
به خويش شايع‏ترين
بخش نظري و
فكري اين
پارادايم بود.

نقد كتاب

در كتاب انديشه
نوسازي در
ايران
نويسنده به
بررسي همه جانبه
و دقيق مفهوم
توسعه و
نمودهاي آن
درجامعه ايران
پرداخته و
چارچوبهاي
توسعهاي
درجهان را
توضيح داده و
سپس به بررسي
آنها در ايران
پرداخته است.
دكتر آزاد
توضيح نظريههاي
توسعه بخش
تئوري و نظري
كار خود را با
بيان علمي
ارتقا بخشيده
است. نوسازي
در ايران را
از ابتدا تا
زمان معاصر
شرح و تفسير
كرده به بيان علل
توسعه
نيافتگي
ايران
پرداخته است.

نقدي كه من به
اين كتاب وارد
ميكنم اين
است كه در
پرداختن به
نظريات
ديگران در
مورد توسعه
ايران اغراق
كردهاند
يعني بيش از
آن كه يافتههاي
خود را در اين
زمينه بيان
كند به نقل
قول از آثار
ديگران
پرداخته و
كمتر از زبان
خودنتيجهگيري
كرده است بخش
اعظم از اين
كتاب شامل
رفرنس به كتب
ديگر از
نويسندگان
ديگر است. و با
آوردن نظرات
مختلف ديگران
به نتيجهگيري
نرسيده و فقط
نظرات را بيان
كرده كه اين
موضوع باعث
آشفتگي در
خواننده ميشود.

منابع

1-
آزاد ارمكي‏،
تقي، 1379،
انديشه
نوسازي در ايران،
تهران،
انتشارات
دانشگاه
تهران.

2-
رجايي،
فرهنگ، 1382،
مشكله‏ي هويت
ايرانيان،
تهران، نشر ني